Cyfrowe Książki Mówione Historia Historia dostępu niewidomych do książek i innych materiałów drukowanych daje się podzielić na trzy wielkie okresy. Pierwszy z nich to rewolucja wywołana wynalazkiem alfabetu Brailla i jego zastosowaniem do wydawania książek i czasopism, drugi to rozpowszechnienie książek mówionych nagrywanych na taśmie magnetofonowej, trzeci to rozpoczynająca się właśnie rewolucja cyfrowa. Wynalazek alfabetu wypukłego i jego zastosowanie do druku książek obejmuje wiek XIX oraz pierwszą połowę wieku XX. Około połowy zeszłego stulecia pojawiły się książki mówione, nagrywane na taśmie magnetofonowej i odtwarzane początkowo na magnetofonach szpulowych, a następnie kasetowych o różnym formacie zapisu. Była to następna epoka w dostępie niewidomych do słowa drukowanego. Książki mówione nie zastąpiły jednak książek drukowanych alfabetem Brailla, były i są produkowane alternatywnie i stanowią dziś ogromną część zbiorów bibliotek dla niewidomych na całym świecie, w tym także polskiej Biblioteki Centralnej PZN. Zarówno książki drukowane brajlem jak nagrywane mają poważne wady z punktu widzenia ich czytelników. Książki brajlowskie są duże i grube, zabierają znacznie więcej miejsca niż drukowane, ich czytanie wymaga biegłości w posługiwaniu się alfabetem Brailla, co z różnych przyczyn nie jest udziałem wszystkich niewidomych. Z kolei książki mówione są trudne w nawigacji, odnalezienie właściwego rozdziału lub fragmentu wśród kilkunastu, a czasem nawed kilkudziesięciu kaset mieszczących jedną książkę jest bardzo trudne. Nic więc dziwnego, że wraz z rozwojem techniki komputerowej i upowszechnieniem się cyfrowych nagrań audio w niektórych krajach rozpoczęto pod koniec lat 80-tych prace studialne nad zupełnie nowym formatem zapisu książek mówionych. Format ten miał być z założenia wolny od braków tradycyjnych książek brajlowskich lub nagrywanych na kasetach i stanowić następny etap w procesie dostępu niewidomych do literatury. Ponieważ nowe książki miały być zapisywane cyfrowo na ich określenie upowszechnił się z czasem angielski termin Digital Talking Books, w skrócie DTB czyli cyfrowe książki mówione. Pierwsze tego rodzaju prace powstały z inicjatywy Szwedzkiej Biblioteki Książki Mówionej i Brajlowskiej - TPB. Początkowe założenia były stosunkowo skromne: nowa książka cyfrowa miała zawierać zapis co najmniej 20 godzin mówionego tekstu na jednej płycie CD oraz umożliwiać czytelnikowi poruszanie się po tekście mówionym przez przeskakiwanie do kolejnych punktów spisu treści który miała standardowo posiadać. Z inicjatywy TPB w roku 1996 doszło do powstania międzynarodowego "DAISY Consortium" - zrzeszającego organizacje, biblioteki i firmy zainteresowane opracowaniem nowego uniwersalnego standardu cyfrowych książek mówionych nazwanego Digital Audio-based Information System, w skrócie DAISY. W ciągu kilku następnych lat do konsorcjum DAISy przystąpiła większość dużych bibliotek i organizacji niewidomych z Europy, Ameryki, Australii i Japonii. Powstały kolejne wersje oprogramowania do produkcji Digital Talking Books oraz prototypy urządzeń do ich czytania. Celowa Strategia konsorcjum polegała na przyłączaniu potencjalnych konkurentów, którzy równolegle pracowali nad podobnymi rozwiązaniami. Strategia ta pozwoliła uniknąć wojny formatów. I tak w USA gdzie w pierwszej połowie lat 90-tych prowadzono niezależne od DAISy prace nad DTB doszło do porozumienia i nowy standard został opracowany wspólnie w ramach NISO - National Information Standards Organization www.niso.org Format DAISY jest dziś niekwestionowanym uniwersalnym formatem obejmującym założenia techniczne dla produkcji cyfrowych książek mówionych oraz urządzeń do ich czytania. Wersja robocza standardu jest dostępna bezpłatnie dla wszystkich zainteresowanych na stronach NISO. Cyfrowe Książki Mówione w standardzie NISO/DAISY Cyfrowa książka mówiona w standardzie NISO/DAISY zapisana jest na płycie CD i umożliwia do 40 godzin nagrania. Płytę można odtwarzać na specjalnym przenośmym odtwarzaczu lub na komputerze wyposażonym w standardowy napęd CD, kartę dźwiękową i oprogramowanie do czytania DTB. Standard zakłada możliwość produkowania kilku rodzajów książek mówionych o różnym poziomie złożoności, i co za tym idzie kilku rodzajów urządzeń odtwarzających. Prosta cyfrowa książka mówiona zawiera tylko nagranie audio i spis treści umożliwiający przeskakiwanie do poszczególnych rozdziałów i może być odtwarzana w niewielkim przenośnym odtwarzaczu. Wersja najbardziej zaawansowana zawiera oprócz nagrania audio także tekst książki, wykresy, obrazki etc. Tekst i inne elementy multimedialne są zsynchronizowane z nagraniem, to znaczy, że na przykład gdy czytelnik natrafi w czasie słuchania książki na jakiś nieznany termin może przejść do trybu tekstowego i przeliterować sobie to słowo. Może też śledzić na monitorze tekst odpowiadający temu co słyszy. Oczywiście jeśli czytelnik jest osobą niewidomą jego komputer musi być wyposażony w syntezator mowy lub monitor brajlowski, aby umożliwić dostęp do tekstu. Jeśli czytelnik jest słabowidzący może sobie powiększyć tekst książki mówionej na ekranie komputera, tak jak każdy inny tekst. Fragmenty książki, zarówno mówionej jak jej tekstu można zaznaczać, wstawiać zakładki i dodawać własne komentarze tekstowe lub mówione. Do odtworzenia tego rodzaju DTB potrzebny jest komputer z odpowiednim oprogramowaniem np. LP Player szwedzkiej firmy Labirynton Data AB. W swej najbardziej rozwiniętej postaci cyfrowa książka mówiona pozwala na niemal nieograniczoną nawigację po zapisie dźwiękowym. Można nie tylko przeskakiwać ze spisu treści do wybranego rozdziału, strony o danym numerze, ale także do paragrafu, zdania a nawet pojedynczego wyrazu. Aktualnie dostępne oprogramowanie do czytania DTB umożliwia też odczytywanie przypisów w tekście. Oprogramowanie integrujące pliki dźwiękowe i tekst pozwala też na umieszczanie w takiej książce innych obiektów jak grafika czy wykresy którym towarzyszą komentarze opisowe dla niewidomych czytelników. CKM - Jak to działa? Płyta CD na której nagrana jest cyfrowa książka mówiona zawiera szereg plików pełniących różne funkcje w procesie czytania. W wersji pełnej CKM, to znaczy zawierającej zarówno zapis dźwiękowy jak i tekst źródłowy, na płycie znajdują się: plik pakietu, plik tekstu XML, plik nawigacji NCX, pliki audio, plik synchronizacji SMIL, plik informacji o zakładkach Plik pakietu Plik pakietu zawiera ogólne informacje o całej książce: tytuł, autor, ISBN, krótki opis bibliograficzny. Plik ten zawiera też spis wszystkich pozostałych plików na tej płycie, informacje o porządku linearnego odtwarzania oraz inne informacje dla urządzenia odtwarzającego ułatwiające odnalezienie wybranego fragmentu. Ta część standardu DTB została zapożyczona od Open eBook Forum http://198.88.160.15/index.htm co zapewnia kompatybilność z komercyjnymi książkami elektronicznymi. Plik tekstu XML Plik zawiera tekst źródłowy książki wraz ze znacznikami podziału na elementy składowe - słowa, zdania, akapity, strony etc. Jako standard zapisu przyjęto Extensible Markup Language (XML) www.w3.org/XML/. Jest to format opracowany przez The World Wide Web Consortium http://www.w3.org będący odmianą HTML. Proste książki cyfrowe nie zawierają tego pliku. Plik NCX Teoretycznie informacje zawartew pliku XML powinny pozwolić urządzeniu czytającemu na bezpośrednie przejście do żądanego fragmentu zapisu dźwiękowego. W praktyce operacja ta może stanowić duże obciążenie procesora i co za tym idzie spowolnienie wykonania całej operacji. Aby przyspieszyć wybieranie elementów książki do standardu DTB dodano tak zwany "Navigation Control Center" (plik NCX). W pliku NCX zawarte są informacje o kluczowych punktach nawigacyjnych, co wydatnie przyspiesza operacje wyszukiwania. Plik zakładek Plik zawiera informacje o zakładkach tworzonych przez czytelnika książki, komentarzach tekstowych lub mówionych dodanych w trakcie czytania oraz o fragmentach zaznaczonych przez czytelnika. Pliki audio Pliki audio stanowią zasadniczą część każdej cyfrowej książki mówionej. Zawierają one czytany przez lektora tekst książki. Standard DTB dopuszcza różne formaty plików audio: PCM, ADPCM, MPEG2 i 3 oraz inne. Norma w tym względzie nie jest jeszcze do końca ustalona. Pliki graficzne Format DTB dopuszcza obecność plików graficznych, zawierających ilustracje, wykresy i inne elementy graficzne jakie znajdujemy w książkach drukowanych. Podobnie jak w przypadku plików audio możliwe są tu różne formaty, w chwili pisania tego tekstu ich lista nie była jeszcze opublikowana. Plik SMIL Plik w formacie "Synchronized Multimedia Integration Language" SMIL , OPRACOWANYM przez The World Wide Web Consortium http://www.w3.org/AudioVideo/. Pozwala na precyzyjną integrację tekstu i odpowiadającej mu narracji dźwiękowej. W oparciu o dane z pliku (lub plików) SMIL odtwarzacz wie którą linię tekstu wyświetlić na ekranie jeśli odtwarzanie mowy rozpoczęło sie od określonego miejsca. Urządzenia do czytania cyfrowych książek mówionych DTB czytać można bądź na niezależnym odtwarzaczu hardwerowym, bądź za pomocą odtwarzaczy softwarowych zainstalowanych na komputerze. Pierwszy przenośny czytnik DTB o nazwie "Plextalk" skonstruowała japońska firma Plextor, a następnie kanadyjska VisuAide obie powiązane z Konsorcjum DAISY. Podczas dorocznej konferencji "Technology and Persons with Disabilities", i zarazem wystawie sprzętu pomocowego jaka odbyła się w marcu 2001 w Los Angeles, urządzenie kanadyjskiej firmy o nazwie VictorReader Pro uznano za najlepszy aktualnie odtwarzacz DTB. Victor zbudowany jest w oparciu o standardowy napęd CD i odtwarza oprócz cyfrowych książek mówionych także pliki MP3 oraz zwykłe płyty muzyczne. Victor Pro jest jednak większy i znacznie cięższy od przenośnego odtwarzacza płyt CD - waży 900 gramów i ma wymiary 20 X 18 X 4.5cm. Odsłuch dokonywany jest poprzez wbudowany głośnik lub słuchawki, urządzenie pozwala przy tym na regulację szybkości mowy. Victor Pro pozwala odczytywać DTB o zaawansowanej strukturze, posiada funkcje szybkiego przechodzenia do wybranej strony, paragrafu, etc, umożliwia tworzenie zakładek. Klawisze funkcyjne są udźwiękowione, wśród kilkunastu języków udźwiękowienia brak na razie polskiego. System operacyjny Victora jest wymienny, można go wczytać z zewnętrznego dysku CD, co umożliwia użytkownikowi uaktualnienie do przyszłych wersji. Producent Victora oferuje też wersję softwarową odtwarzacza, jednak bardziej znany jest program LP Player szwedzkiej firmy Labyrinten Data AB http://www.labyrinten.se, również z kręgu Konsorcjum DAISY. Wersję demo tego programu można znaleźć pod adresem firmy Labyrinten Data AB. Podobny program o nazwie "Playback 2000" można pobrać bezpłatnie z witryny szwedzkiej biblioteki TPB www.tpb.se/english/daisy/orderp2k.htm. Literatura Informacje ogólne o historii Konsorcjum DAISY, organizacjach członkowskich, formacie DAISY można znaleźć na stronach Konsorcjum Cyfrowym książkom mówionym poświęcony został cały numer miesięcznika "Information Technology and Disabilities" http://www.rit.edu/~easi/itd/itdv07n1/contents.html z sierpnia 2000 roku Szereg kwestii związanych z DTB omówiono w różnych artykułach prezentowanych na dorocznej konferencji "Technology and Persons with Disabilities", organizowanej przez California State University w Los Angeles. Materiały z tej konferencji z lat 2001-1997 są dostępne w internecie www.csun.edu/cod/. Informacje dla profesjonalistów zainteresowanych standardem NISO/DAISY znajdują się NISO DTB Standard - Version 3.8 www.niso.org/Z3986v38.html Document Type Definition (DTD) for Digital Talking Books www.loc.gov/nls/niso/dtd.htm Digital Talking Book (Committee AQ) www.niso.org/commitaq.html Inne linki DAISY Consortium Web Site http://www.daisy.org DAISY Specifications and Guidelines www.daisy.org/products/menupps.htm World Wide Web Consortium (W3C) http://www.w3.org Recording For the Blind & Dyslexic (RFB&D) http://www.rfbd.org DAISY / NISO developments http://www.loc.gov/nls/niso Labyrinten http://www.labyrinten.se Plextor Inc. http://www.plextor.com VisuAide www.visuaide.com Japanese Society for the Rehabilitation of Persons with Disabilities (JSRPD) http://www.dinf.org © Polskie Towarzystwo Tyflologiczne Ostatnia aktualizacja: listopad 2001 roku