WIKTOR   HUGO

CZŁOWIEK ŚMIECHU

TOM I

KSIĄŻKA   iWlEDZA
Warszawa   1953

Tytuł oryginału:

L-HOMME QUI RIT

*

Tłumaczyła
HANNA SZUMANSKA-GROSSOWA

*
Wstępem I objaśnieniami opatrzył

MACIEJ 2UROWSKI'.

*

Okładkę projektował
MAREK, RUDNICKt

•» •'

WSTĘP

Redaktor Irena Wieczorkiewicz
*

„Książka i Wiedza", Warszawa • Luty 1953 r.
Tłoczono 30 000+238 egz. • Łódzka Drukarnia Dziełowa
QbJ. ark. wydawn. 17,6 • Nr żarn. 484 • Druk ukończ, dn. 4. II S3 r.
Papier druk. sat. kl V, 70 g, 61x86 cm * Obl. ark. druk. 22.6
D-3-13228

„Lata, pod których wpływem geniusz innych mistrzów chyli się
ku ziemi, słabnie i dostaje zmarszczek — pisał w roku 1868 Teofil
Gautier — zdają się przynosić Wiktorowi Hugo nowe siły, nową
energię i nowe piękności". Te słowa znalazły całkowite potwierdze-
nie, kiedy w rok później ukazał się Człowiek śmiechu. Po Nędzni-
kach — wcześniejszych o siedem lat — nie wydawało się, że wielki
pisarz może pójść jeszcze dalej w krytyce burżuazji. Najmniej zaś
można było oczekiwać, że na starość spróbuje wskrzesić tradycję
powieści romantycznej w jej najczystszej, niemal wyzywającej po-
staci, od dawna już przebrzmiałej dla czytelników Flauberta i braci
Goncourt. Wiktor Hugo miał jednak mimo wieku zaskoczyć swoich
współczesnych niejedną jeszcze niespodzianką. W Człowieku śmie-
chu stworzył najbardziej rewolucyjną ze swoich powieści i jedno-
cześnie najbardziej romantyczną od czasów, kiedy zdobywał sławę
Katedrą Notre-Dame. l Nędznikom wprawdzie nie brak znamion
romantyzmu, ale Człowiek śmiechu zostawia ich pod tym względem
daleko w tyle, stapiając w niezwykłą całość początek i koniec naj-
dłuższej i najbogatszej w wydarzenia kariery pisarskiej, jaką zna
historia literatury francuskiej XIX wieku.

Nie tylko lata, ale i poglądy dzieliły początki twórczości Wiktora
Hugo od postawy, którą reprezentuje Człowiek śmiechu. Urodzony
w roku 1802, zadebiutował tomem Ody i wiersze różne w dwu-
dziestym roku życia. Ideologiczna jego pełnoletność nie pokrywa
się jednak z datą tego debiutu. Przyszły autor Nędzników zaczynał
jako monarchista. Atmosfera polityczna Restauracji zaciążyła nad
całym romantyzmem francuskim tego okresu tłumiąc w nim nurt
rewolucyjny; miał on swoje źródła w epoce Oświecenia, w której
rozwijał się jako uczuciowy bunt przeciw przywilejom urodzenia
i majątku — pod panowaniem przywróconych do władzy Burbonów .
zanikł wszakże prawie bez śladu. Jego miejsce zajęła liryczna apo-
teoza monarchii.

V

Z daleka dostrzegał to zatamowanie francuskiego romantyzmu
Puszkin, uważny i przenikliwy obserwator życia literackiego na
Zachodzie. W roku 1824 pisał on: „Wiek romantyzmu nie zaczął
się jeszcze dla Francji. Wszystkie zbiory poezji zwanych romantycz-
nymi przynoszą wstyd literaturze francuskiej". Ale — dodawał za-
raz — tym gwałtowniejszy powiew wolności i „literackiego karbo-
naryzmu" wniesie „pierwszy genialny poeta, który się zjawi
w ojczyźnie Boileau i Racine'a". Gdyby te słowa Puszkina dotarły
wtedy do Wiktora Hugo, nie uznałby on ich za proroczą niemal
zapowiedź swojego rozwoju w najbliższej przyszłości. W tym sa-
mym roku wydał Nowe ody, poprzedzone przedmową, w której
młody poeta nadal odżegnywał się od jakichkolwiek związków
z ideami 1789 roku. Czynił to jednak w sposób bardzo znamienny:

romantyzm — twierdził — nie ma z rewolucją nic wspólnego,
chociaż „częściowo może być jej rezultatem" — rezultatem w tym
mianowicie znaczeniu, że „wyrósł jak zboże na wulkanie". Nieje-
den rys dotychczasowej jego twórczości zdradzał już tę świadomość
i niebawem Hugo przekonał się, że wulkan, na którym odbywała
się monarchisty czna maskarada romantyków, najwyraźniej dymi.
W ostatnich latach Restauracji pociągnęła go za sobą rosnąca opo-
zycja przeciw Burbonom. Zanim doprowadziła ona do rewolucji,
oświadczał już, że romantyzm „to w gruncie rzeczy nic innego niż
liberalizm w literaturze". Ten termin, świeżo wprowadzony do
słownika politycznego, streszczał wówczas zdobycze wielkiej rewo-
lucji burżuazyjnej, jednoczył cały dawny stan trzeci, który znowu,
jak w roku 1789, ruszył przeciw Burbonom i w lipcu 1830 roku
ostatecznie udaremnił próby odbudowania feudalnego absolutyzmu.
Liberalizm obudził z powrotem wszystkie nadzieje, jakim na krótko
dała życie wielka rewolucja — romantyzm, który stał się „libera-
lizmem w literaturze", odnalazł więc swoje rewolucyjne źródła.

Teraz geniusz Wiktora Hugo dojrzał całkowicie. Około rewolucji
lipcowej skupiły się pierwsze jego arcydzieła i pierwsze wielkie
triumfy — tuż przed nią dramat Hernani, w rok po niej powieść
Katedra Notre-Dame; jego poezje z tego okresu zaćmiły wszystko,
co dotąd napisali francuscy romantycy. W monarchię lipcową wkro-
czył Wiktor Hugo z zaufaniem, które w nim podtrzymywały jego
sukcesy życiowe — przed czterdziestką doczekał się członkostwa
Akademii i wkrótce potem nawet fotela w Izbie Parów. Liberalizm
jednak, skonfrontowany z rzeczywistością, nie podtrzymywał w nim
natchnienia — im dłużej panował Ludwik Filip, tym mniej autor
Hernaniego wystawiał i drukował. Pisał wprawdzie Nędzników,
powieść, która miała stać się największym dziełem jego życia, ale
nie mógł się zdecydować na jej wykończenie i wydanie, zbyt jeszcze

VI

związany z burżuazją. Dopiero rewolucja 1848 roku i zwłaszcza
zamach stanu Ludwika Napoleona Bonaparte wywołują w nim
zbawienny wstrząs.

Wiktor Hugo, od dłuższego czasu zwalczający Ludwika Napoleona
— w którym początkowo widział ostoję liberalnej burżuazji — po
zamachu 2 grudnia 1851 roku szukał schronienia na obczyźnie.
Osiedlił się na Jersey, angielskiej wysepce w kanale La Manche,
i stamtąd prowadził walkę przeciw uzurpatorowi. Stamtąd też na-
wiązał bliskie stosunki z Garibaldim, Hercenem i polskimi działa-
czami niepodległościowymi. Naród polski miał w nim od lat wy-
próbowanego przyjaciela — na początku roku 1831 Wiktor Hugo
zasiadł obok Berangera we francuskim komitecie pomocy dla po-
wstania listopadowego; powstanie styczniowe znalazło w nim rów-
nież gorącego orędownika. Jego spojrzenie trafiało wszędzie, gdzie
trzeba było napiętnować zaborczą wojnę, grabież kolonialną, ucisk
narodowości czy prześladowania rasowe — od Grecji po Chiny
i Stany Zjednoczone. Gdy literatura we Francji zamykała się
w estetyzmie uciekając przed rzeczywistością — autor Nędzników
nieustannie rozszerzał swój horyzont i coraz lepiej rozumiał
krzywdę społeczną. „Jedyna rzecz, o którą się trosz-
czę, to dym z mojego cygara, mawiał pewien niedawno
„t       zmarły poeta — pisał Wiktor Hugo w roku 1864. — Ja też się
troszczę o dym: o dym z tych domów płonących tam daleko..."
Te wszystkie sprawy, które poznał i którymi nauczył się tak przej-
mować na wygnaniu, nie przesłaniały mu spraw, z którymi był
związany bezpośrednio. W tym okresie jego coraz dojrzalsza myśl
polityczna pozwoliła mu stworzyć takie dzieła, jak Nędznicy i Czło-
wiek śmiechu.

Dzieje rewolucji 1848 roku i drugiej republiki francuskiej, któ-
rej krótkotrwały żywot zakończył się dyktaturą Ludwika Na-
poleona, ukazały Wiktorowi Hugo oblicze burżuazji w nowym
świetle. Już za monarchii lipcowej, śledząc narastający konflikt
rządu Ludwika Filipa z proletariatem i pracując nad Nędznikami,
zaczął on zdawać sobie sprawę, że rewolucja lipcowa nie spełniła
nadziei, jakie w jej zwycięstwie pokładał naród. Odkąd burżuazją
rękami mas ludowych uprzątnęła ze swej drogi odradzające się pod
berłem Burbonów widmo feudalizmu, o równości i braterstwie nie
było już mowy, a hasło wolności oznaczało teraz tylko wolność
konkurencji, bogacenia się i eksploatowania klas pracujących —
stało się szyldem kapitalizmu. Instytucje polityczne oparte na pro-
gramie wielkiej rewolucji i nawiązująca do roku 1789 frazeologia
demokratyczna miały służyć do zachowania pozorów, ale w istocie
rewolucja lipcowa „zatrzymała się w połowie drogi", jak to Wiktor

VII

Hugo określił w Nędznikach — została zdyskontowana przez ban-
kierów i przemysłowców.

Wydarzenia 1848 roku i utworzenie drugiego Cesarstwa zdema-
skowały burżuazję francuską do reszty. Z chwilą gdy proletariat
stał się siłą rewolucyjną i wystąpił z żądaniem realizacji haseł, któ-
rymi go dotąd tylko zwodzono, burżuazja zrezygnowała ze swych
własnych zdobyczy. Aby ratować zagrożony ustrój, wyniosła do
władzy Ludwika Napoleona i poddała się jego dyktatorskim rzą-
dom. „Burżuazja — pisał Karol Marks w Osiemnastym brumaire'3
Ludwika Napoleona Bonaparte — słusznie zdawała sobie sprawę
z tego, że wszelki oręż, ukuty przez nią przeciwko feudalizmowi,.
zwraca się swym ostrzeni przeciw niej samej, że wszystkie wy-
tworzone przez nią środki oświaty buntowały się przeciwko jej
własnej cywilizacji, że wszystkie stworzone przez nią bogi od-
wróciły się od niej. Pojmowała, że wszystkie tak zwane wolności
obywatelskie i postępowe instytucje atakowały jej panowanie'
klasowe i zagrażały zarówno jego podstawie społecznej, jak
i jego wierzchołkowi politycznemu".

Analizując podłoże zamachu stanu 2 grudnia 1851 roku i obser-'
wując z wygnania reakcyjną politykę Napoleona III, Wiktor Hugo
zrozumiał, że nie wystarczy już stawiać znaku równości między
romantyzmem a liberalizmem. Teraz zaczął utożsamiać romantyzm
z socjalizmem.

W świadomości wielkiego pisarza ta nowa jego postawa nie
oznaczała wszakże zerwania z burżuazja. Pamiętając, jak nie-
dawno jeszcze jego klasa była klasą rewolucyjną, nie przestawał
w nią wierzyć. Sądził naiwnie, że przywoła burżuazję do porządku,
uprzytamniając jej sytuację proletariatu. Nie zdołał przezwycię-
żyć złudzenia, które przejął od socjalizmu utopijnego — wierzył,
że klasy posiadające pod naciskiem nieodpartych nakazów sprawie-
dliwości i we własnym interesie, aby nie zginąć w nowym prze-
wrocie rewolucyjnym, dobrowolnie zaspokoją żądania proletariatu
i same przyłożą ręki do budowy ustroju społecznego bez wyzysku
i nędzy. Te złudzenia zostawiły wyraźne ślady na twórczości
Wiktora Hugo. Często ograniczał się on do pojednawczych ostrze-
żeń, często przesłaniał konflikty klasowe mitologicznym obrazem
Dobra odwiecznie toczącego walkę przeciw Złu, a nawet przywo-
ływał na pomoc religię, którą próbował godzić ze swoją postawą
zaciętego antyklerykała, nadając jej postać osobliwej mieszaniny
mistycyzmu z wolteriańskim deizmem. Nie umiejąc świadomie
znaleźć drogi do rewolucyjnego proletariatu, faktycznie jednak
stawał w jego szeregach, ilekroć zabierał głos w sprawie klas wy-
zyskiwanych. A czynił to po roku 1851 coraz częściej i coraz bar-

VIII

dziej bezkompromisowo. Przywołując burżuazję do porządku, sta-
wał się jej namiętnym oskarżycielem.

Już w pamfiecie Napoleon Maty, wydanym w roku 1852, wystąpił
w obronie proletariatu francuskiego, który drugie Cesarstwo ska-
zało na nędzną wegetację. Późniejszy o rok zbiór poematów Kary
zawiera — między innymi utworami o wymowie wprost rewolu-
cyjnej — dantejski obraz egzystencji robotników w Lilie:

W lochach piwnicznych żyje nędzarzy tłum niemy.
Zapomniało ich słońce i nieludzkiej ziemi

Pochłonęły przepaście.
Kiedy mała dziewczynka z twarzą jak starucha
Mówi nie zapytana, ze zdumieniem słucham,

Ze lat ma osiemnaście.

Dziecinę swoją kładzie matka nieszczęśliwa
Do nory wygrzebanej. Pieszczotą okrywa

Dziecko drżące jak pisklę.
Tam ziemia jest gościnna. Dziecinę przybyłą
Wita bowiem serdecznie gotową mogiłą.

Ona zastąpi kołyskę...

Majątek wasz, panowie, z tej się rodzi męki.
Ona żywi rozrzutność twojej hojnej ręki,

Jaśnie wielmożna zgrajo.
. Krople wody z piwnicznych ścian, z płaczących okien,
A z serc umierających krople krwi, potokiem

Do twoich kas spływają ...

'Ż tych agonii nieludzkich, z boleści głębokiej,
2 ciemności, gdzie promyka nadziei swym okiem

Nigdy nikt nie zobaczył,
Z lych nor, gdzie tylko czarne słońce nędzy świeci,
'Ż tej stłoczonej gromady ojców, matek, dzieci

W bezgranicznej rozpaczy,

Tak, z tej góry nieszczęścia i straszliwej nędzy
Tbczą się hałaśliwie strumienie pieniędzy

Złote, srebrne, miedziane;

Sięgają po pałace, sławę i honory,
Chodzą w wieńcach różanych radosne potwory,

Krwią ludzką malowane1.

l Przekład Zbigniewa Bieńkowskiego.

IX

Po wydaniu Kar nie było już wątpliwości, że Wiktor Hugo stał
się poetą proletariatu.

W roku 1862 ukazują się Nędznicy. Genialna ta powieść świadczy,
jak nieustannie pogłębia się u jej autora zrozumienie istoty konri-
któw klasowych epoki. Szczególnie znamienna jest jedna z licznych
dygresji, które przeplatają dzieje Jana Yaljeana. Charakteryzuje
ona ze zdumiewającą przenikliwością mechanizm hamowania re-
wolucyjnego rozpędu mas ludowych, stosowany przez burżuazyj-
.nych polityków: „Oto na czym polega ich wielka umiejętność —
wydobyć ze zwycięstwa ton katastrofy, żeby ci, którym ono służy,
'też się zlękli, zaprawić strachem krok postawiony naprzód; prze-
dłużyć linię rozwoju do punktu, gdzie postęp zwalnia biegu; osłabić
barwę jutrzenki, potępić i przytłumić żarliwy entuzjazm, obciąć
ostre krawędzie i pazury, zatkać watą fanfary, obandażować prawo,
owinąć flanelą i prędko położyć do łóżka olbrzyma, któremu na
imię lud, trzymać na diecie jego zbyt bujne zdrowie, wmówić
Herkulesowi, że jest rekonwalescentem, rozmienić przełom na dro-
bne zarządzenia, umysłom spragnionym ideału dać ten nektar, ale
pomieszany z ziółkami; pilnować, żeby nic się za dobrze nie udało,
nałożyć na rewolucję abażur. Rok 1830 wypraktykował tę metodę,
zastosowaną już przez Anglię w roku 1688". Refleksje nad drogą,
jaką burżuazja francuska przebyła od antyfeudalnej rewolucji do
antydemokratycznej reakcji, narzuciły pisarzowi porównanie losów
rewolucji we Francji i w Anglii z siłą tym bardziej nieodpartą, że
obserwacja stosunków w kraju, w którym szukał schronienia przed
Napoleonem III, uczyła go co dzień, jak bardzo te stosunki są po-
dobne po obu stronach kanału La Manche.

Osiadłszy na wyspie Jersey przekonał się szybko, że Anglia
królowej Wiktorii niczym nie przypominała ojczyzny swobód oby-
watelskich, sławionej przez Woltera. Kiedy publicznie wyraził swój
pogląd na uprawianą przez rząd angielski politykę sojuszu z dru-
gim Cesarstwem, stał się przedmiotem brutalnej interpelacji
w Izbie Gmin. Dowiedział się wówczas, że jest uciążliwym przy-
błędą. „To indywiduum ma jakiś prywatny zatarg z czcigodną
osobistością, którą naród francuski wybrał sobie na cesarza" —
głosiła interpelacja, uprzedzając jednocześnie, że jeżeli Wiktor Hugo
będzie powtarzał swoje „nędzne głupstwa", znajdą się środki admi-
nistracyjne, żeby go zmusić do milczenia. Rzeczywiście, po następnej
demonstracji nakazem policyjnym przesiedlono autora Napoleona.
Małego i Kar na wyspę Guernesey. Na tym się jednak skończyło,
gdyż wobec jego nieustannie rosnącej popularności rząd angielski
nie ośmielił się pójść dalej w represjach. Wygnaniec zresztą nie
złożył broni aż do ostatnich dni pobytu na Guernesey i głosem,

X

który rozlegał się na całym świecie, oskarżał reakcję kierującą ży-
ciem politycznym Anglii.

Najbardziej uderzającą dla niego cechą tego życia była obecność
w nim przebrzmiałych, ale pieczołowicie kultywowanych prze-
żytków feudalizmu. Niektóre były po prostu śmieszne: jako właści-
ciel domu na Guernesey płacił Wiktor Hugo królowej Anglii daninę
w postaci ustalonej od średniowiecza — dwie kury rocznie. Inne
zastanawiały swoją dostojnością: arystokratyczna tytułomania, ce-
remoniał dworski, rytuał parlamentarny. Wszystkie natomiast
spełniały jedną funkcję. Służyły za ornament klasom posiadającym,
dodawały monumentalnej powagi ich pasożytnictwu, patyną wie-
ków zakrywały nowoczesny wyzysk kapitalistyczny. Pod tym wzglę-
dem burżuazja francuska, która znacznie później wspięła się na
szczyt drabiny społecznej, miała mniej przesądów, tak samo zresztą
jak i w stosunku do religii. To ją także odróżniało od angielskiej,
która dokonała swej rewolucji pod sztandarami purytanizmu, i od-
tąd religijne namaszczenie stało się nieodzownym składnikiem ży-
cia społecznego Anglii, nadając mu tak charakterystyczne po dzień
dzisiejszy piętno obłudy. „Anglia — pisał Wiktor Hugo, uderzony
tym zjawiskiem — ma właściwie dwie książki. Jedną, którą ona
stworzyła, i drugą, która ją stworzyła. Szekspira i Biblię. Ale te
dwie książki nie żyją w zgodzie. Biblia zwalcza Szekspira".

Tak natrętna obecność dawno minionej historii w życiu dzie-
więtnastowiecznej Anglii kusiła wielkiego romantyka, aby stwo-
rzyć powieść zarazem historyczną i współczesną. Cofając się daleko
w przeszłość, mćigł raz leszcze, prawie u schyłku życia, w okresie
rodzącego się naturalizmu, zabłysnąć potęgą swojej wspaniałej,
romantycznej wyobraźni, jak niegdyś, kiedy jako młody pisarz
olśnił czytelników Katedrą Notre-Dame — a jednocześnie nie
'opuścić ani na chwilę walki ze współczesną reakcją angielską i zi-
lustrować zagadnienie, które go teraz nurtowało: w co burżuazja
zamienia swoje własne rewolucje.

Tylko w historii Anglii mógł cofnąć się aż do epoki chronologicz-
nie odpowiadającej we Francji czasom Ludwika XIV, a zarazem
będącej w istotnych swoich cechach odpowiednikiem niedawnych
wydarzeń w jego własnej ojczyźnie: po upadku angielskiej rewo-
lucji burżuazyjnej Jakub II usiłował — podobnie jak Burbonowie
po roku 1815 — wskrzesić feudalizm, czym spowodował przewrót
roku 1688, zwany „sławną rewolucją", która — jak rewolucja
lipcowa we Francji — udaremniła te usiłowania i zapewniła oli-
garchii obszarniczo-finansowej niepodzielne panowanie.

Główną część akcji Człowieka śmiechu umieścił Wiktor Hugo
w czasach królowej Anny, kiedy likwidacja rewolucji angielskiej

XI

dobiegła do końca i wyzysk mas ludowych święcił niesamowite
triumfy. „Bogaty próżniak — pisał o tej epoce Swift w Podróżach
Gulliwera — żyje z pracy ubogiego, który poci się od rana do
wieczora, nie mając jednego momentu odpoczynku. Są tysiące bied-
nych na jednego bogacza. .. Masa naszego ludu przymuszona jest
pracować co dzień za nędzną zapłatę, aby kilku w największym
zbytku żyć mogło". W Człowieku śmiechu obraz epoki urasta jak
u Swifta do rozmiarów koszmaru, ale przedłuża się o perspektywę
historyczną, sięgającą nawet dalej, niż można było oczekiwać.
W usta wędrownego filozofa Ursusa, wygłaszającego ironiczne
przemówienie do Anglików, włożył Wiktor Hugo słowa, które
brzmią jak gdyby wypowiedziane z myślą o Anglii dzisiejszej,
a właściwie o całym obozie imperializmu: „Apetyt macie dobry.
Jesteście narodem, co zjada inne narody. Funkcja to chwalebna.
Wysysanie całego świata na zupełnie osobnym miejscu stawia
Anglię. W polityce i w filozofii, w zarządzaniu koloniami, ludami
i ich wytwórczością, w chęci robienia innym tego złego, co by
wam na dobre wychodziło — jesteście nieporównani, jesteście
zdumiewający. Nadchodzi chwila, w której na kuli ziemskiej
umieszczone zostaną dwa ogromne napisy. Jeden głosić będzie:

«strona ludzi», drugi: «strona Anglików» ..."

Romantyczna fantazja nie zagłuszyła w tej powieści tła histo-
rycznego ani nie odwiodła autora od jego postawy ideologicznej,
tak wyraźnej w tym okresie twórczości Wiktora Hugo. Przeciwnie.
Tu właśnie odniósł pisarz wielkie zwycięstwo. Dopiero w Czło-
wieku śmiechu bowiem ukazał na całkowicie przekonywającym.
przykładzie znaczenie teorii, którą o przeszło czterdzieści lat wcześ-
niej, w roku 1827, wypowiedział w przedmowie do dramatu Krom-
wel i która odegrała dużą rolę v/ dyskusjach nad romantyzmem.
Była to teoria „groteskowości". Sztuka nowoczesna tym się według
niego różni od starożytnej, że stworzyła postaci groteskowe, ,,z jed-
nej strony potworne i przerażające, z drugiej komiczne i błazeń-
skie". Romantyzm powinien udoskonalić poetykę groteskowości —
uprawiać groteskę łączącą brzydotę z pięknem, bo w rzeczywistości
„jest wszystko". Wiktor Hugo torował w ten sposób drogę roman-
tycznej odmianie realizmu. Choć wymagająca nieraz rozszyfrowywa-
nia symbolicznych skrótów i nie tak bezpośrednio związana z rze-
czywistością jak realizm Stendhala i Balzaca (wówczas szukający
dopiero swoich dróg), mogła ona dawać niezwykłe efekty. W okre-
sie pierwszych swoich triumfów pisarskich nie mógł jednak autor
przedmowy do Kromwela pochwalić się, że teoria groteskowości
i jej zastosowania znalazły pełne zrozumienie. Nawet tak przema-
wiająca do wyobraźni postać, jak szlachetny i ułomny Quasimodo>

XII

w Katedrze Notre-Dame, symbol miażdżonego przez ustrój feudal-
ny ludu, nie tłumaczyła dostatecznie intencji pisarza. Ogólnie przy-
jętą w tym okresie ocenę teorii groteskowości charakteryzuje
współczesna karykatura: przedstawia ona bajecznego smoka, na
którego grzbiecie siedzi grupka romantyków pod dowództwem
Wiktora Hugo, przy czym twórcy Quasimoda włożył karykaturzysta
do ręki proporzec z napisem Piękno to brzydota.

Człowiekiem śmiechu udowodnił Hugo w sposób wykluczający
wszelkie wątpliwości, jak wielki ładunek protestu mieścił się
w romantycznej grotesce. Bohater tej powieści, Gwynplaine —
któremu comprac?ncos, handlarze dziećmi, zoperowali twarz utrwa-
lając na niej niesamowity grymas, aby ofiara tego zabiegu służyła
do rozśmieszania gawiedzi — jest najdoskonalszym artystycznie
zastosowaniem teorii groteskowości. Za jego też pośrednictwem
wyjaśnia autor istotny sens swojej teorii: „Ten śmiech — mówi
Gwynplaine — wyraża nieszczęście powszechne. Ten śmiech — to
tyle co nienawiść, milczenie z musu, wściekłość, rozpacz... Ja
jestem symbol... Przedstawiam ludzkość całą, taką, jaką uczy-
niona ona została przez władców swoich. Człowiek jest kaleką.
Całemu rodzajowi ludzkiemu zrobiono tę samą co i mnie krzywdę.
Zniekształcono mu prawo, sprawiedliwość, prawdę, umysł, rozum,
jak mnie oczy, nozdrza i uszy ..." W postaciach Quasimoda i Gwyn-
plaine^ uwidocznił się rozwój ideologiczny Wiktora Hugo od ro-
ku 1830 — garbaty i głuchy dzwonnik był tylko ofiarą jakiegoś
nieprzeniknionego fatum, nie oczekującą od ludzi nic oprócz litości,
oszpecony na rozkaz królewski Gwynplaine jest już natomiast
wyrazicielem świadomego buntu.

Jak romantyczna jest genealogia literacka Gwyplaine'a, tak
romantyczny jest ten jego samotniczy, zakończony samobójstwem
bunt. Nie jest to jednak romantyzm dekadencji i rezygnacji, lecz
owianego najwyższym patosem protestu, który streszcza wszystkie
doświadczenia i poglądy autora z lat wygnania. „To społeczeństwo
jest złe, fałszywe — mówi Gwynplaine nie tylko pod adresem osiem-
naste wiecznych lordów. — Nadejdzie dnia pewnego prawdziwe
społeczeństwo. A wtedy nie będzie już wielmożów, będą wolni,
żywi ludzie. Nie będzie już panów, będą ojcowie. Taka jest przy-
szłość. Nie będzie już upodlenia, poniżenia, ciemnoty, nie będzie
ludzi-zwierząt jucznych, nie będzie dworaków, nie będzie lokajów,
nie będzie królów — zajaśnieje światło". Tak aż do śmierci określał
Wiktor Hugo swoją postawę wobec współczesności i przyszłości —
na pograniczu między utopią i rewolucją, coraz dalej od klasy,
z której wyszedł i w którą coraz trudniej było mu wierzyć.

XIII

Na tle literatury schyłku drugiego Cesarstwa Człowiek śmiechu
był utworem bardzo odosobnionym. Wszelki protest i wszelki
optymizm co do przyszłości wydawał się wtedy bardzo nie na cza-
sie. Również w roku 1869 ukazała się Szkoła serca Gustawa Flau-
berta, powieść przepojona takim pesymizmem, że w dwa lata
później jej autor, oglądając zgliszcza pozostałe po walkach Komuny
Paryskiej, miał się wyrazić: „Gdyby zrozumiano Szkołę serca, nie
doszłoby do tego". Twórca Człowieka śmiechu powinien był wtedy
powiedzieć, że został zrozumiany lepiej, niż się spodziewał i chciał.
Wszystko bowiem, co w jego powieści poprzez oskarżenie angiel-
skich klas posiadających jest oskarżeniem rodzimej burżuazji, wy-
raża stanowisko proletariatu Francji w przededniu wybuchu wojny
francusko-pruskiej.

Gdy rząd Napoleona III wytoczył w roku 1870, tuż przed swym
upadkiem, proces przeciw działaczom Pierwszej Międzynarodówki,
jeden z oskarżonych, A. Theisz, przyszły komunard, powiedział do
członków sądu niemal to samo, co autor Nędzników i Człowieka
śmiechu mówił burżuazji przypominając jej, jak daleko odeszła
od swoich dawnych ideałów: „My chcemy sprowadzić w rzeczy-
wistość. społeczną hasła rewolucji, które od roku 1789 są tylko
polityczną abstrakcją. Wasz system gospodarczy, wasza organiza-
cja przemysłu doprowadza w sposób nieunikniony do tego, że wciąż
rośnie liczba najemnych pracowników i robotnik uzależnia się od
kapitalisty; jednocześnie twierdzicie, że dzięki powszechnemu gło-
sowaniu równość jest podstawą »ustroju politycznego — i dziwi
was ten potężny okrzyk buntu, który wznoszą robotnicy całego
świata..." Zamykając Człowiekiem śmiechu swoją twórczość
w okresie drugiego Cesarstwa Wiktor Hugo zadokumentował jeszcze
raz, i nawet dobitniej niż w Nędznikach, że ten okrzyk budzi w je-
go sercu uczucie nierozerwalnej solidarności z proletariatem.

Toteż gdy wybuchła Komuna Paryska, stanął zdecydowanie po
stronie komunardów, chociaż wciąż jeszcze od ideologii rewolucyj-
nego proletariatu dzieliło go złudzenie, że burżuazyjna demokracja
może urzeczywistnić hasła równości, wolności i braterstwa. Żarli-
wość wszakże, z jaką bronił komunardów przed represjami i oskar-
żał burżuazję o wytworzenie stosunków, które zmusiły proletariat
paryski do chwycenia za broń, odgrodziła go nieprzebytą przepaścią
od własnej klasy. Przez ostatnie lata życia — umarł w roku 1885
— bez przerwy pogłębiał tę przepaść głosząc niezmordowanie swoją
wiarę w postęp i swoją nienawiść do plag ludzkości — wyzysku,
obskurantyzmu i wojen, walcząc o przyszłość, w której „zajaśnieje
światło". Obchodzone w roku 1952 z inicjatywy Światowej Rady
Pokoju stopięćdziesięciolecie jego urodzin ukazało całą jego wiel-

XIV

kość jako porywającego sojusznika postępowej ludzkości w jej
walce o sprawiedliwy porządek społeczny i zachowanie pokoju.

Człowiek Śmiechu należy do najcenniejszych utworów Wiktora
Hugo. Jest też jedną z najbardziej aktualnych książek wielkiego
pisarza, bo dzisiejszych spadkobierców torysów z czasów królowej
Anny łączy z ich pradziadami nieprzypadkowe podobieństwo ro-
dzinne. Winston Churchill może tu nawet znaleźć swojego przodka
w prostej linii: Johna Churchilla, księcia Mariborough. Nie mają
wprawdzie przodków w tej powieści jego wspólnicy, amerykańscy
władcy giełdy i baronowie przemysłu, ale dziś, kiedy świat według
przewidywań Ursusa podzielił się na stronę ludzi i stronę imperia-
listów, dla nich wszystkich nabierają nowego, groźnego znaczenia
słowa Gwynplaine'a: „Przynoszę wam nowinę, milordowie. Rodzaj
ludzki istnieje..."

Maciej Żurowski

W Anglii wszystko jest wielkie, nawet to, co
złe, nawet oligarchia. Patrycjat angielski jest
patrycjatem w całym znaczeniu tego słowa.
Nigdzie feudalizm nie był tak wspaniały, tak
straszliwy, tak żywotny. Trzeba przyznać zre-
sztą, że feudalizm ten w swoim czasie był
pożyteczny. Na przykładzie Anglii poznawać
należy władzę feudalnego pana, tak jak wła-
dzę królewską poznawać trzeba na przykła-
dzie Francji.

Właściwy tytuł tej książki brzmieć by po-
winien: „Arystokracja". Następny tom na-
zwać by można „Monarchią". A po tych dwu
księgach, jeżeli danym będzie autorowi do-
kończyć swego dzieła — nastąpi trzecia, sta-
nowiąca zamknięcie, która nosić będzie tytuł:

„Rok dziewięćdziesiąty trzeci".

HauteviUe-House. 1869.

CZĘŚĆ PIERWSZA

MORZE l NOC

Dwa    rozdziały    przedwstępne

4

I. URSUS, II. COMPRACHICOS

l

URSUS

Ursus i Homo związani byli wielką przyjaźnią. Ursus był
człowiekiem, Homo był wilkiem. Charaktery ich pasowały
PA       do siebie znakomicie. Człowiek to nadał imię wilkowi, a swoje
własne też zapewne sam obrał sobie i nazwę Ursus uznał za
najwłaściwszą dla siebie, nazwę zaś Homo za najwłaściwszą
dla zwierzęcia. Para ta — człowiek i wilk — wędrowała po
jarmarkach i odpustach, pojawiała się na ludnych, ruchliwych
ulicach miast. Ludzie wszędzie chętnie słuchają żartów i facecji,
wszędzie kupują cudowne, uzdrawiające wszelakie choroby le-
karstwa. Z tego też żyli Ursus i Homo. Wilk, łagodny, przymilny
i posłuszny, podobał się tłumowi. Ludzie lubią bowiem patrzyć
na wszystko, co oswojone, podporządkowane woli człowieka.
Naszą największą przyjemnością jest przypatrywanie się naj-
rozmaitszym rodzajom i odmianom obłaskawienia. Dlatego to
właśnie tyle jest zawsze gapiów przy przejeździe królewskiego
orszaku.

Ursus i Homo wędrowali od rozstaja do rozstaja, od rynku
w Aberystwith do rynku w Yeddburg, z kraju do kraju, od
hrabstwa do hrabstwa, z miasta do miasta. Kiedy gdzieś prze-
stawano już przyglądać się im, słuchać i kupować leki — prze-

nosili się dalej. Mieszkaniem Ursusa była buda na kółkach.
Obłaskawiony Homo ciągnął ją we dnie i pilnował nocą. Nieraz
droga bywała ciężka, pod górę, błotnista, rozorana koleinami.
Wówczas człowiek przewiązywał się przez pierś pasem i ciągnął
wózek razem z wilkiem, po bratersku, ramię przy ramieniu.
I tak się razem zestarzeli. Obozowali, gdzie wypadło: na ugo-
rach, na polanach, u rozstaju dróg, na skraju wioski, u bram
miasta, w halach targowych, na jarmarcznych placach przy ogro-
dzeniach parków, na przykościelnych cmentarzach. Kiedy wózek
zatrzymywał się wśród jarmarku, kiedy zbiegły się ciekawe
przekupki i gapie otoczyli go wkoło, Ursus zaczynał rozprawiać,
a Homo przytakiwał mu głową i z miseczką drewnianą w pysku
grzecznie obchodził zbiegowisko. Tak zarabiali na życie. Wilk
był uczony, człowiek także. Wilk był wytresowany przez swego
pana, a może też i sam z własnego instynktu przymilał się na
swoje wilcze sposoby, byleby uzbierać jak najwięcej. — Żebyś
mi się tylko nie wyrodził na człowieka — mawiał mu przyjaciel.

Wilk nie gryzł nigdy, człowiek — czasami. A w każdym razie
nieraz bywało to pragnieniem Ursusa. Ursus był mizantropem
i z tej przyczyny właśnie został wędrownym kuglarzem. A i dla-
tego również, żeby żyć, bo żołądek dopomina się o swoje prawa.
Co więcej, ten kuglarz-mizantrop, może dlatego, żeby udziwnić
się jeszcze bardziej, a może też dlatego, żeby dopełnić kształtu
swej postaci, był znachorem. Ale i to jeszcze nie wszystko: Ursus
był również brzuchomówcą. Potrafił mówić nie poruszając usta-
mi, potrafił naśladować do złudzenia i na zawołanie każdy ak-
cent, każdą wymowę, każdy głos. Sam jeden również mógł udać
pomruk tłumu. Słowo ,,brzuchomówcą" brzmi po grecku
engastrim^thos. Ursus chętnie zwał się tym imieniem. Umiał
też oddawać wszelkie krzyki ptaków: drozda, szpaka, skowron-
ka, kosa z białym podgardlem, ptaków wędrownych jak i on;

mógł więc wedle swej woli i w każdej chwili wywołać odgłosy
czy to placu publicznego, wypełnionego zgiełkiem tłumu, czy
też łąki rozbrzmiewającej ptasim śpiewem, odgłosy burzliwe
jak motłoch lub też pogodne i niewinne jak poranek. Talenty
podobne spotyka się zresztą, chociaż nieczęsto. W ubiegłym

stuleciu niejaki Tonzel, który naśladować potrafił odgłosy ciżby
ludzkiej i zwierzęcej i krzyk każdego stworzenia, służył u Buf-
fona w charakterze menażerii. Ursus był bystry i ciekawy i zja-
wiska świata tego skłonny był tłumaczyć w sposób nieoczeki-
wany, jakże nieraz podobny do bajki. I wydawało się, że sam
w nie wierzy. Przyglądał się podanej sobie czyjejkolwiek ręce,
otwierał na chybił trafił swoje księgi i orzekał, przepowiadał
losy, pouczał, że niebezpiecznie jest napotkać czarną klacz, że
jeszcze niebezpieczniej jest, jeżeli przed wyruszeniem w podróż
na wyjeżdżającego zawoła ktoś nieświadomy celu jego drogi.
Ursus zwał sam siebie „handlarzem zabobonów". „Pomiędzy
arcybiskupem Canterbury i mną jest jedna tylko różnica: ja
się do tego przyznaję" — mawiał. Aż wreszcie słusznie oburzony
arcybiskup zawezwał go dnia pewnego przed swe oblicze. Lecz
zręczny Ursus zupełnie rozbroił jego wielebność wygłaszając
przed nim kazanie ułożone przez siebie na święto Bożego Na-
rodzenia, kazanie, którego zachwycony arcybiskup wyuczył się
na pamięć i wygłosił z ambony, podając za własne. A więc tym
samym arcybiskup Ursusowi przebaczył.

Ursus, choć był znachorem, a może też dlatego właśnie, że
nim był, leczył skutecznie. Stosował wywary. Znał się świetnie
na ziołach. Potrafił wykorzystać moc kryjącą się w garstce nędz-
nych chwastów, w niepozornych listkach kruszyny, kaliny, nie-
zapominajki, szakłaku czy skrzypu. Suchoty leczył rosiczką,
skutecznie zalecał liście ostromlecza, które, wyrwane za szy-
pułkę, są środkiem przeczyszczającym, zerwane zaś za listek
— środkiem na wymioty; ból gardła uśmierzał za pomocą paso-
żyta roślinnego zwanego „psim uchem"; wiedział, jaki gatunek
trzciny leczy wołu, jaki rodzaj mięty uzdrawia konie, znał się
również na dobrodziejstwach i urokach mandragory, która —
jak to każdemu wiadomo — kryje w sobie elementy męskie
i kobiece. Ursus miał swoje recepty. Oparzenie leczył wełną
salamandry, z której — jak to Pliniusz przekazuje — utkano
niegdyś ręcznik dla Nerona. Miał on również retorty i butle,
warzył w nich i mieszał napary z ziół i sprzedawał driakiew.
Opowiadano o nim, że był niegdyś przez czas pewien zamknięty

w Bedlam; uznano go tam szczęśliwie za niespełna rozumu l zo-
stał zwolniony, gdyż przekonano się, że jest on tylko poetą.
Historia ta nie była zapewne prawdziwa; za każdym z nas snują
się jakieś legendy.

W rzeczywistości zaś był Ursus wędrownym filozofem, znaw-
cą literatury i wytrawnym łacińskim poetą. Był on wykształ-
cony podwójnie: hipokratyzował i pindaryzował. Mógłby kon-
kurować kwiecistością stylu z takimi poetami jak Rapin i Vida.
Mógłby układać jezuickie tragedie w sposób nie mniej trium-
falny, niż to czynił ojciec Bouhours. Z rytmami i metrami sta-
rożytnych spoufalony był tak dalece, że wyrobił sobie własny
sposób obrazowania i używał swoistych klasycznych metafor.
O matce, przed którą szły dwie córki, mawiał: „to daktyl";

o ojcu, za którym szło dwu synów: „to anapest", o dziecku zaś
idącym pomiędzy babką i dziadkiem: „to kretyk". Tak rozległa
wiedza prowadzić może jedynie do nędzy. Szkoła z Salerno głosi:

„Jadaj niewiele i często". Ursus jadał "niewiele i rzadko; był
więc posłuszny pierwszej części tej zasady, nieposłuszny zaś
jej części drugiej; a obwinić tym należy publiczność, która nie
zawsze się gromadziła i nieczęsto kupowała. Ursus mawiał:

„Lżej jest'człowiekowi, gdy wycharknie z gardła sentencję. Wilk
ma na pociechę wycie, baran — wełnę, las — śpiewające pta-
ki, kobieta — miłość, a filozof — sentencję filozoficzną". W ra-
zie potrzeby Ursus układał komedie, które sam odgrywał jako
tako; pomagało to w sprzedaży leków. Wśród wielu innych dzieł
ułożył był również berżeradę heroiczną na cześć kawalera
Hugha Middłetona, który w roku 1608 obdarzył Londyn rzeką.
Rzeka ta płynęła sobie spokojnie w hrabstwie Hartford, o sześć-
dziesiąt mil od Londynu, a kawaler Middłeton przyszedł i za-
brał ją; przyprowadził ze sobą brygadę sześciuset ludzi uzbro-
jonych w łopaty i motyki, zaczął przekopywać grunt, tu go
obniżał, tam go podwyższał, tu o dwadzieścia stóp w górę, tam
o trzydzieści stóp w głąb, ustawił nad ziemią drewniane akwe-
dukty, przerzucił osiemset mostów z kamienia, z cegły, z bali
i pewnego pięknego dnia rzeka zjawiła się w Londynie, który
cierpiał na brak wody. Ursus te pospolite wydarzenia przemie-


nił w piękną bukolikę, w której występuje rzeka Tamiza i stru-
mień Serpentine. Rzeka mówi tam do strumienia: „Jestem już
zbyt stara, żeby mogli mnie jeszcze kochać mężczyźni, dość jed-
nak jestem bogata, by im płacić". Miało to wyrazić w sposób
wykwintny i zręczny, że sir Hugh Middłeton przeprowadził
wszystkie prace własnym sumptem.

Ursus często prowadził głośne monologi. Był on dziki i ga-
datliwy zarazem, nie pragnął towarzystwa ludzi, a odczuwał
potrzebę rozmowy. Radził sobie więc w ten sposób, że mówił sam
do siebie. Każdy, kto żył samotnie, wie, jak bardzo taki monolog
właściwy jest naturze człowieka. Słowo zamknięte w naszym
wnętrzu świerzbi. Przemawianie w przestrzeń uwalnia od tego
niemiłego uczucia. Kiedy się głośno mówi w samotności, wyda-
wać by się mogło, że jest to dialog z bogiem, którego każdy
z nas nosi w sobie. Było to też — jak wiadomo — obyczajem
Sokratesa. Rozprawiał on sam ze sobą, czynił tak również i Lu-
ter. Ursus odziedziczył po tych wielkich mężach to przyzwy-
czajenie. Posiadał on tę obojnacką zdolność do stawania się
swoim własnym słuchaczem. Zapytywał sam siebie i odpowiadał
sam sobie, czasem swoją własną osobę wysławiał, czasem ją
znieważał. Nieraz słychać było na ulicy, jak rozmawia sam ze
sobą w swojej budzie. Przechodnie, którzy w ocenie myślicieli
stosują swoistą miarę, mawiali: wariat. Ursus lżył nieraz sam
siebie, jakeśmy to już powiedzieli, czasami jednakże potrafił
zdobyć się też i na sprawiedliwość. Pewnego dnia, kiedy tak do
siebie przemawiał, usłyszano, jak nagle głośno wykrzyknął:

„Poznałem wszystkie tajemnice rośliny, tajemnice jej łodygi,
pączka, kielicha, płatków, pręcików, pylników, przylistków, ta-
jemnice grzybowej zarodni i splątka. Zgłębiłem tajniki powsta-
wania koloru, zapachu i smaku". Zapewne, to korzystne mnie-
manie o sobie nie było wolne od odrobiny zarozumiałości. Niech
jednak ci, co nigdy nie zgłębiali tajników powstawania zapachu,
koloru i smaku, pierwsi rzucą na niego kamieniem.

Ursus, na swoje szczęście, nigdy nie był w Holandii. Bo nie-
wątpliwie usiłowano by go tam zważyć, aby się przekonać, czy
ciężar jego ciała mieści się w granicach normy przewidzianej

przez prawo. Człowiek, którego waga tej normie nie odpowia-
dała — a więc czy to cięższy, czy to lżejszy — był uznawany
za czarownika. Trudno wyobrazić sobie sposób bardziej prosty
i bardziej pomysłowy. Oto jak odbywała się próba. Podejrza-
nego o czary stawiano na szali i jeżeli ciężar jego zakłócił jej
równowagę, prawda okazywała się ponad wszelką wątpliwość;

zbyt ciężkich wieszano, zbyt lekkich palono. Nawet i dziś jeszcze
można oglądać w Oudewater wagę do ważenia czarowników,
obecnie jednakże służy ona już tylko do ważenia serów, tak
nisko upadła religia. Ursus na pewno miałby z tą wagą do czy-
nienia. W wędrówkach swoich omijał też Holandię i słusznie
czynił. Wydaje się nam nawet, że ani razu nie przekroczył gra-
nic Anglii.

Jakkolwiekby się zresztą te sprawy miały, Ursus był bardzo
ubogi i bardzo zgorzkniały, i kiedy razu pewnego napotkał
w lesie Homo, nabrał zamiłowania do włóczęgi. Wziął więc sobie
wilka za towarzysza i powędrowali razem przed siebie, gdzie
oczy poniosą. Ursus miał wiele zdumiewających, rzadko spoty-
kanych talentów, wiele pomysłów, przede wszystkim zaś posiadł
on trudną sztukę leczenia, operowania, pomagania ludziom
w chorobie i dokonywania wręcz cudownych uzdrowień; miał
też opinię- zręcznego kuglarza i dobrego znachora. Tu i ówdzie

— jak to zrozumieć nie trudno — uważano go za czarownika,
po cichu jednakże, bo w czasach owych posądzenie o przyjaźń
i. diabłem bardzo bywało niebezpieczne. I Ursus rzeczywiście
narażał się, gdyż często dla zaspokojenia swych zielarskich
i znachorskich namiętności zapuszczał się poszukując ziół
w mroczne leśne uroczyska, gdzie rośnie trawa Lucyfera i gdzie

— jak stwierdza to radca de 1'Ancre — o wieczornej mgle spot-
kać można wyłaniającą się spod ziemi postać ludzką ,,ślepą na
prawe oko, bez płaszcza, ze szpadą u boku, o stopach gołych i bo-
sych". Ursus zresztą, choć zarówno wygląd jego, jak i usposo-
bienie odznaczało się niecodziennością nie lada jaką, był czło-
wiekiem zbyt statecznym, żeby przywoływać czy też rozpędzać
gradowe burze, pokazywać zjawy, żeby zabijać człowieka tań-
cem, którego przerwać nie byłby on w stanie, żeby sprowadzać

10

na ludzi sny, pogodne czy też smutne i pełne grozy. Ani jeden
kogut o czterech skrzydłach nie wylągł się z jego przyczyny, nie
zajmował się on wyrządzaniem ludziom tak niewybrednych
złośliwości. Niezdolny byłby również i do innych obrzydliwych
czynów. Nie potrafił więc, na przykład, mówić po niemiecku,
po grecku czy po hebrajsku nigdy się tych języków nie ucząc,
co jest niechybną oznaką szkaradnej zbrodniczości albo też wro-
dzonej choroby, wynikającej z melancholijnych humorów. Ur-
sus mówił wprawdzie po łacinie, ale dlatego tylko, że nauczył
się niegdyś tego języka. Nigdy by też sobie nie pozwolił na uży-
wanie mowy syryjskiej, ponieważ jej nie znał. Zostało zresztą
dowiedzione, że języka tego używano podczas sabatów. W me-
dycynie zaś Ursus przekładał Galienusa nad Cardana. Cardan,
choć niewątpliwie wielki uczony, był tylko robakiem w porów-
naniu z Galienusem.

Tak więc nie należał Ursus do ludzi prześladowanych przez
policję. Buda jego dość była obszerna, by mógł się w niej po-
łożyć na skrzyni, w której chował swój ubogi dobytek. Posiadał
latarnię, kilka peruk i parę innych jeszcze przedmiotów, a wśród
nich instrumenty muzyczne, pozawieszane na gwoździach. Po-
siadał też skórę niedźwiedzia, którą wkładał -na wielkie wystę-
py. Nazywał to przebieraniem się w strój galowy. „Mam dwie
skóry; oto prawdziwa" — mawiał wtedy. Buda na kółkach była
własnością jego i wilka. Prócz tej budy, swoich butli i swego
wilka, miał jeszcze flet i lutnię i ładnie na nich grywał. Eliksi-
ry swoje przyrządzał sam. Przy pomocy wszystkich tych talen-
tów udawało mu się czasem zarobić na obiad. W suficie budy
przebita była dziura dla rury żelaznego piecyka, który stał tuż
przy skrzyni, przypalając nieraz jej drewniany bok. Piecyk ten
miał dwie przegrody: w jednej z nich Ursus ważył swoje alche-
miczne mikstury, w drugiej zaś piekł kartofle. Nocą wilk sypiał
pod budą, przywiązany łańcuchem. Homo miał sierść czarną,
a Ursus włos już siwy. Miał lat pięćdziesiąt, może nawet i sześć-
dziesiąt. Do tego stopnia pogodził się z nędznym przeznacze-
niem człowieka, że jadał — jakeśmy to już mówili — kartofle,
paskudztwo, którym w owym czasie karmiono tylko wieprze

11

i skazańców. A on to jadał z obrzydzeniem i rezygnacją. Był
wysoki, lecz chudy, przygarbiony i melancholijny. Trudy życia
przygięły ku ziemi jego starczą postać. Sama natura stworzyła
go jakby do smutku. Uśmiechał się rzadko i z wysiłkiem, a pła-
kać nigdy nie potrafił. Nie znał więc pocieszenia, jakie dają łzy,
ani też ulgi, jaką przynosi wesołość. Stary człowiek — to my-
śląca ruina. Taką właśnie ruiną był Ursus. Wielomówność
szarlatana, przeraźliwa chudość proroka i wybuchowość poci-
sku — oto jego obraz. W młodości zaś był nadwornym filozo-
fem u pewnego lorda.

Działo się to lat temu sto osiemdziesiąt, w czasach kiedy
ludzie trochę bardziej jeszcze niż dzisiaj byli do wilków podobni.
Lecz niewiele bardziej niż dzisiaj.

U

Homo był to wilk nie byle jaki. Z apetytu na nieszpułki i jabł-
ka wziąć by go można było za wilka łąkowego, z ciemnej sier-
ści — za afrykańskiego łycaona, z głosu zaś, który bardziej był
podobny do szczekania niż do wycia, za zwierzę zwane canis cul-
peus, które żyje w Ameryce Południowej. Nie wiemy jednak
jeszcze w dostatecznej mierze, jak zachowuje się źrenica tego
zwierzęcia, nie możemy więc mieć pewności, czy aby nie jest
ono po prostu lisem, Homo zaś był najprawdziwszym wilkiem.
Miał on pięć stóp długości, co nawet u wilków na Litwie rzad-
ko się spotyka; silny był bardzo; zezował; nie było to zresztą je-
go winą. Język miał miękki i nieraz lizał nim Ursusa. Wąska,
nastroszona szczoteczka krótkich włosów sterczała mu wzdłuż
kręgosłupa, był chudy zdrową chudością leśnego zwierzęcia.
Kiedy nie znał jeszcze Ursusa, kiedy nie zaprzęgnięto go jesz-
cze do wózka, z łatwością przebiegał po czterdzieści mil w ciągu
nocy. Ursus napotkawszy go w zaroślach, na brzegu strumyka,
docenił jego zalety widząc, jak ostrożnie i rozważnie zabiera
się do łowienia raków, i rozpoznał w nim uczciwego i prawdzi-

12

wego wilka kupara, z gatunku zwanego również psem-łkrabo-
jadem.

Homo, jako zwierzę pociągowe, był według Ursusa lepszy od
osła. Przykro by mu było zaprząc osła do swej budy na kółkach,
zbyt wysoko bowiem cenił te zwierzęta. Zauważył również, że
osioł, czworonóg myślący i nie doceniany przez ludzi, w niepo-
kojący sposób strzyże uszami, kiedy filozofowie zaczynają mó-
wić głupstwa. Osioł występuje więc w życiu jako osoba trzecia,
stająca pomiędzy nami i naszymi myślami, a to bywa niewy-
godne. Jako przyjaciel zaś Homo milszy był Ursusowi niż pies,
mawiał bowiem, że wilk przejść musiał o wiele dłuższą drogę
do zawarcia przyjaźni z człowiekiem.

Dla tych wszystkich względów Ursus wybrał sobie Homo.
Był on dla niego więcej niż towarzyszem, był jego odpowiedni-
kiem. Ursus klepał go po zapadłych bokach i powtarzał: ,,Zna-
lazłem drugi tom samego siebie".

Mawiał również: ,,Kiedy umrę, ktokolwiek chciałby dowie-
dzieć się, kim byłem, niechaj przyjrzy się uważnie Homo. Po-
zostawię go po mojej śmierci jako kopię zgodną z oryginałem".

Prawo angielskie, niezbyt pobłażliwe dla leśnych zwierząt,
łatwo mogłoby zatruć życie temu wilkowi, co z całym spokojem
odważał się wchodzić do miast, ale Homo korzystał z immuni-
tetu nadanego „sługom" przez Edwarda IV: „Służący, towarzy-
szący panu, ma prawo swobody poruszania się". Prócz tego
zaś nastąpiło pewne złagodzenie ustawy o dzikich zwierzętach
w stosunku właśnie do wilków dzięki modzie, panującej wśród
dam dworu za czasów ostatnich Stuartów, na małe wilki, zwa-
ne łapczywymi, nie większe od kota, które za wielkie sumy
sprowadzano z Anglii i trzymano zamiast psów.

Ursus przekazał Homo niektóre ze swoich umiejętności. Na-
uczył go stać na dwu łapach, opanowywać złość tak, by stawa-
ła się tylko złym humorem, nauczył go pomrukiwać wtedy,
kiedy chciałby wyć, i wielu innych podobnych rzeczy; wilk zaś
też ze swej strony został nauczycielem człowieka; pokazał mu,
w jaki sposób obchodzić się można bez dachu, bez chleba i bez

13

ognia, nauczył go, że lepszy jest głód w lesie od niewolniczej
służby w pałacu.

Wózek-buda, co wzdłuż i wszerz przejeździł Szkocję i Anglię,
miał cztery koła, dyszel dla wilka i orczyk, do którego przy-
przęgał się Ursus na trudniejszych drogach. Wózek był solidny,
zbity z mocnych a lekkich, uszczelnionych gipsem desek. Na
przedzie miał oszklone drzwiczki, wychodzące na niewielki bal-
konik, coś pośredniego pomiędzy amboną i trybuną, z którego
Ursus przemawiał i rozprawiał, z tyłu zaś — drugie drzwiczki,
te już z pełnego drzewa, z wyciętym czworokątnym otworem.
Wchodziło się zaś do budy po trzech schodkach opuszczanych na
zawiasach obok drewnianych drzwiczek. Nocą buda zamykana
była od wewnątrz na mocne zamki i zasuwy. Niejeden raz pa-
dały na nią śniegi i deszcze. Kiedyś, przed laty, była nawet
pomalowana, ale na jaki kolor — tego nikt by już nie mógł
określić dokładnie, bo czym dla dworzan zmiany panowania,
tym dla wozów są zmiany pór roku. Na przedzie wózka, na
umieszczonej na zewnątrz deszczułce, można było niegdyś od-
czytać napis wykaligrafowany na białym tle czarnymi literami,
które z upływem czasu zacierały się i bladły coraz bardziej:

Złoto rokrocznie traci przez tarcie czternaście setnych swojej
objętości; nazywa się to „wytarciem się monet"; wynika stąd,
iż z czternastu milionów sztuk złota, będących w obiegu na
całej kuli ziemskiej, rokrocznie ginie milion. Ten milion sztuk
złota rozprasza się w pył, ulatuje w powietrze, unosi się w nim,
wdycha się je w oddechu, obciąża ono swoim ciężarem sumienia,
wtapia się w dusze bogaczy, które stają się przez to wyniosłe,
wtapia się w dusze ubogich, które stają się przez to dzikie.

Inskrypcja ta, zamazana, zatarta przez deszcze i przez łaska-
wość opatrzności, była już na szczęście nieczytelna, obawiać by
się bowiem należało, że ta filozoficzna sentencja o wdychanym
złocie, zagadkowa i przejrzysta równocześnie, nie najbardziej
przypadłaby do smaku szeryfom, sędziom, marszałkom i innym
nosicielom peruki prawa. Ustawodawstwo angielskie w owych
czasach nie żartowało, nie trudno było zostać uznanym za prze-

ł4

«•

stępce. Urzędnicy byli surowi z tradycji, okrucieństwo stało się
rutyną. Od sędziów śledczych roiło się co krok, Jeffrys nie
umarł bezpotomnie.

III

We wnętrzu budy znajdowały się jeszcze dwie inne inskryp-,
cje. Nad skrzynią, na ścianie z pobielonych wapnem desek,
widniał wypisany ręcznie atramentem tekst następujący:

Jedyne rzeczy, jakie wiedzieć należy:

Baron, par Anglii, nosi biret obszyty sześciu perłami.

Korona zaczyna przysługiwać od wicehrabiego.

Wicehrabia nosi koronę ozdobioną perłami bez liczby, hrabia
— koronę z pereł umieszczonych na pałkach, przeplecionych
liśćmi poziomki, które są poniżej pałek położone; w koronie
margrabiego liście poziomki i pałki z perłami mają jednakową
wysokość; książę ma w swej koronie kwiatony, bez pereł, książę
krwi nosi obręcz z krzyży i kwiatów lilii, książę Walii — koro-
nę taką samą jak królewska, tylko nie zamkniętą.

Książę jest „jego książęcą mością", margrabia i hrabia —
„jaśnie wielmożnymi panami", wicehrabia — „jaśnie panem",
baron — „wielmożnym panem".

Książę jest „jego łaskawością", linni parowie są „ich wielmoz-
nościami".

Lordowie są nietykalni.

Parowie są izbą i sądem, concilium et cario, stanowią prawa
i wymierzają sprawiedliwość.

Most hononrable to więcej niż right honourdble.

Lordowie, którzy są parami, uznani są za „lordów ź prawa";

lordowie, którzy parami nie są, uznawani są za „lordów tytu-
larnych"; prawdziwymi lordami są tylko parowie.

Lord nigdy nie składa przysięgi ani przed królem, ani też
wobec prawa. Słowo jego wystarcza. Mówi: „na mój honor".

Gminy, które są przedstawicielstwem ludu, wezwane przez
Izbę Lordów, stawiają się pokornie i z odkrytą głową przed
obliczem parów, którzy nakrycia głowy zachowują.

Gminy przysyłają lordom bille przez czterdziestu swoich
członków, którzy podają lordom bili z trzema głębokimi ukło-
nami.

Lordowie przysyłają Gminom bille przez zwykłego pisarza.

18

W wypadkach spornych obie izby obradują w Izbie Wzorzy-
ste], przy czym lordowie siedzą i zachowują nakrycia głowy»
Gminy zaś stoją i głowy mają odkryte.

Na zasadzie prawa wydanego przez Edwarda VI lordowie
mają przywilej zwykłego mężobójstwa. Lord, który by w zwy-i
kły sposób zabił człowieka, nie będzie ścigany przez prawo.

Baronowie mają ten sam stopień co i biskupi.

Aby być baronem-parem, trzeba zależeć od króla poprzez
dzierżenie pełnej baronii od niego nadanej, per baroniom integ-
ram.

Baronia pełna składa się z trzynastu lenn szlacheckich i jednej
ćwierci, każde lenno szlacheckie przynosi po dwadzieścia fun-
tów szterlingów, co razem daje czterysta grzywien.

Siedzibą baronii, caput baroniae, jest zamek dziedziczny
o ustroju podobnym do ustroju całej Anglii; a więc tylko
w braku męskich potomków przejść on może drogą spadku na
córki, w wypadku podobnym zaś przechodzi na córkę najstar-
szą caeteris filiabus aliunde satisfactis 1.

Baron ma godność „lorda"; nazwa ta brzmi po saksoński!
laford, w łacinie klasycznej dominus, a w łacinie średniowiecz-
nej lordus.

Pierworodni i młodsi synowie wicehrabiów i baronów są
pierwszymi giermkami królestwa.

Pierworodni synowie parów mają pierwszeństwo przed ka-
walerami orderu podwiązki; młodsi synowie parów tego pierw-
szeństwa nie mają.

Pierworodny syn wicehrabiego zajmuje miejsce po wszyst-
kich baronach, a przed wszystkimi baronetami.

Każda z córek lorda nosi tytuł lady. Wszystkie inne angiel-
skie dziewice nazywają się miss.

Wszyscy sędziowie stoją niżej od parów. Podsędek nosi czap-
kę z futra baranka; sędzia nosi czapkę z popielic mniejszych,
de minuto vario, czyli z niewielkich białych skórek wszelkiego
rodzaju zwierząt, z wyjątkiem gronostai. Prawo noszenia gro-
nostai mają tylko parowie i król.

Przeciw lordowi nie przysługuje prawo supplicavit.

Lord nie może być więziony. Wyjątek stanowi Wieża Lon-
dyńska.                                                "

Każdy lord wezwany przed oblicze króla ma prawo do za-.
bicia jednego lub dwu danieli w królewskim zwierzyńcu.

l Co znaczy: inne córki wyposaża się w miarę możności (Przypisek
Ursusa na ścianie, na marginesie tekstu).

16

Lord zwołuje w swoim zamku radę baronów.

Pojawienie się na ulicy w płaszczu i w towarzystwie dwu
tylko lokai nie jest godne lorda. Towarzyszyć mu powinna licz-
na świta rękodajnych, pozostających u niego na służbie.

Parowie zjeżdżają się do parlamentu w karetach, kolejno;

Gminy — nie. Niektórzy parowie udają się do Westminsteru
w kolasie na pasach, o czterech kołach. Używanie tych kolas
i karet herbowych określonego kształtu dozwolone jest tylko
lordom, jest to przywilej ich godności.

Lord tylko przez lordów skazany być może na zapłacenie
grzywny, i to tylko do wysokości pięciu szylingów, z wyjątkiem
książąt, którzy mogą być skazani na zapłacenie dziesięciu szy-
lingów.

Lord może mieć na swojej służbie sześciu cudzoziemców.
Każdy inny Anglik — tylko czterech.

Lord ma prawo do posiadania ośmiu beczek wina nie płacąc
od nich podatku.

Jedynie lord nie jest zobowiązany do stawienia się na we-
zwanie szeryfa obwodu.

Lord nie może być obciążony płaceniem podatku na wojsko.

Lord, jeżeli taka jest jego wola, może wystawić pułk i ofia-
rować go królowi; tak też uczynili jaśnie oświeceni książę Athol,
książę Hamilton i książę Northumberlandu.

Lord zależy tylko od lordów.

W procesach cywilnych może on żądać odroczenia rozprawy,
jeżeli wśród sędziów nie zasiada co najmniej jeden szlachcic.

Lord sam mianuje swoich kapelanów.

Baron mianuje trzech kapelanów; wicehrabia — czterech;

hrabia i margrabia — pięciu; książę — sześciu.

Lord nie może być brany na tortury, nawet za zdradę stanu.

Lord nie może być napiętnowany na ramieniu.

Lord jest światły, nawet nie umiejąc czytać. Oświecenie przy-
sługuje mu z prawa.

Książę zasiada pod baldachimem wszędzie, gdzie nie ma kró-
la; wicehrabia zasiada pod baldachimem w swoim domu; baron
w czasie spełniania kielicha ma prawo kazać sobie pod nim
trzymać przykrywę; tren sukni baronowej w obecności wice-
hrabiny nieść może jeden paź.

Osiemdziesięciu sześciu lordów czy też pierworodnych synów
lordów zasiada na pierwszych miejscach przy osiemdziesięciu
sześciu stołach, na pięćset nakryć każdy, jakie zastawiane są
codziennie dla jego królewskiej mości w jego pałacu, na koszt
prowincji, w której znajduje się królewska rezydencja.

• Człowiek śmiechu

17

Nie-szlachcicowi, który by uderzył lorda, kat ucina dłoń.
Lord jest prawie królem.
Król jest prawie Bogiem.
Ziemia jest lordostwem.

Anglicy mówią do Boga: „Milordzie".

Na przeciwległej ścianie przeczytać było można drugą in-
skrypcję, w podobny sposób wypisaną. Oto ona:

Satysfakcje, które wystarczyć powinny
tym, co nic nie mają.

Henryk Auverquerque, hrabia Grantham, który zasiada
w Izbie Lordów pomiędzy hrabią Jersey i hrabią Greenwich,
ma sto tysięcy funtów szterlingów renty. Do jego dóbr lennych
należy pałac Grantham-Terrace, cały wybudowany z marmuru,
słynny z osobliwości zwanej labiryntem korytarzy. W labiryncie
tym jest korytarz jasnoróżowy, wykładany marmurem z Sa-
rancolinu, korytarz brązowy, wykładany marmurem z muszlami
z Astrachania, korytarz biały, wykładany marmurem z Lani,
korytarz czarny, wykładany marmurem z Alabandy, korytarz
szary z marmuru ze Staremma, korytarz żółty z marmuru
z Hesji, korytarz zielony z marmuru z Tyrolu, korytarz czerwo-
ny, wykładany w części marmurem czerwonobrunatnym z Czech,
w części zaś marmurem z Kordoby, korytarz niebieski z ciem-
nobłękitnego marmuru genueńskiego, korytarz fioletowy z ka-
talońskiego granitu, korytarz żałobny z czarnego, biało żyłko-
wanego marmuru z Murviedro, korytarz różowy z alpejskiego
cypolinu, korytarz perłowy z marmuru z Nonette i korytarz
pstrokaty, zwany korytarzem dworzan, wykładany płytami ze
skał różnokolorowych, jak strój ariekina.

Ryszard Lowther, wicehrabia Londsdale, mieszka w Westmo-
reland, w zamku Lowther, którego okazałość i przepych wydaje
się zapraszać do wejścia króli.

Ryszard hrabia Scarborough, wicehrabia i baron Lumley,
wicehrabia na Waterford w Irlandii, lord-porucznik i wicead-
mirał hrabstwa Northumberland oraz miasta i hrabstwa Dur-
ham, ma w Stansted dwie kasztelanie, starą i nowowybudowa-
ną, przy której podziwiać można wspaniałą kratę otaczającą
półkolem basen z nieporównanej piękności fontanną. Własnoś-
cią lorda jest również i zamek w Lumley.

Robert Darcy, hrabia Holderness, ma w posiadłości swoje)
w Holderness zamek i niezmierzonej wielkości francuskie ogro-

18

r

dy, po których odbywa przejażdżki w poszóstnej karecie, poprze-
dzanej przez dwóch forysiów, jak to parowi Anglii przystoi.

Karol Beauclerk, książę Saint-Albans, hrabia Burford, barors
Heddington, wielki sokolniczy Anglii, ma w Windsorze rezy-
dencję wyglądającą po królewsku nawet przy rezydencji samego*
króla.

Karol Bodville, lord Robartes, baron Truro, wicehrabia Bod-
myn ma w Cambridge posiadłość Wimple, w której znajdują się
trzy pałace z trzema frontonami. Dwa z nich są trójkątne, jeden
zaś owalny. Aleja wjazdowa wysadzana jest czterema rzędami
drzew.

Szlachetny i wielmożny lord Filip Herbert, wicehrabia Caor-
dif, hrabia Montgomery, hrabia Pembroke, pan na Candall,
Marmion, Saint Quentin i Churland, strażnik olbór cynowych
w hrabstwach Kornwalii i Devon, dziedziczny wizytator Kole-
gium Jezusowego, ma w Willton wspaniały park, w którym
znajdują się dwa baseny o fontannach piękniejszych niż te, co
zdobią ogrody arcychrześcijańskiego króla Ludwika XIV
v/ Wersalu.

Karol Seymour, książę Somerset, ma Somerset-House na
Tamizie, który dorównuje pięknością willi Pamfili w Rzymie.
Na wielkim kominku stoją tam dwie wazy porcelanowe z cza-
sów dynastii Yuen, których wartość równa jest pół milionowi
franków.

Artur, lord Ingram, wicehrabia Irwin, ma w Yorkshire,
w Temple-Newsham zamek, do którego wejście prowadzi pod
łukiem triumfalnym, rozległe zaś i płaskie jego dachy przy-
pommają mauretańskie terasy.

Robert lord Ferres de Chartley, Bourchier i Lovaine, ma
w Leicestershire posiadłość Stauton-Harold. Park jej zało-
żony jest na planie geometrycznym, w kształcie świątyni
z frontonem, a wielki kościół z kwadratową dzwonnicą, wy-
stawiony nad wodą, należy do jego kasztelani!.

W hrabstwie Northampton Karol Spencer, hrabia Sunder-
land, członek rady przybocznej jego królewskiej mości, ma po-
siadłość Althrop, do której wejście prowadzi przez bramę
z kraty żelaznej, przyozdobionej czterema filarami zwieńczo-
nymi rzeźbami z marmuru.

Laurence Hyde, hrabia Rochester, ma w Surrey New-Parke
słynący ze wspaniale rzeźbionego akroterium, z kolistego, oto-
czonego drzewami trawnika i z lasów, w głębi których znajduje
się wzgórze sztucznie uformowane. Z daleka już widoczny jest
wielki dąb zasadzony na jego szczycie.

1,9

Filip Stanhope, hrabia Chesterfieid, posiada w Derbyshire
Bredby, gdzie znajduje się wspaniały pawilon zegarowy, soko-
ląrnie, królikarnie i bardzo piękne stawy podłużne, kwadratowe
l owalne. Jeden z nich ma kształt zwierciadła, a z obu jego
stron ustawiono dwa bardzo wysokie wodotryski.

Lord Cornwallis, baron Eye, ma w Brome-Hall pałac z czter-
nastego wieku.

Szlachetny Algernon Capel, wicehrabia Malden, hrabia
Essex, ma Cashiobury w Hersfordshire, zamek wybudowany na
planie litery H. Znajdują się tam również tereny łowieckie,
bardzo zasobne w zwierzynę.

Karol lord Ossulstone ma w Middlesex Dawly. Do pałacu
idzie się przez włoskie ogrody.

James Cecii, hrabia Salisbury, ma o siedem mil od Lon-
dynu Hartfield-House, kasztelanię składającą się z czte-
rech pawilonów i wieży zamykających podwórze wykładane-
czarnymi i białymi płytami, jak w Saint-Germain. Pałac ten,
którego fasada frontalna ma dwieście siedemdziesiąt dwie stopy
długości, wzniesiony został za panowania Jakuba I przez wiel-
kiego skarbnika Anglii, przodka obecnego właściciela. Oglądać"
tam można łoże jednej z hrabin Salisbury, łoże bezcenne, wy-
konane całkowicie z drzewa brazylijskiego, chroniącego od
ukąszenia węża. Drzewo to nazywa się „milhombres", co zna-
czy „tysiąc mężczyzn". Na łożu tym wypisano złotymi literami:

Honni soit qui mai y pense.

Edward Rich, hrabia Warwick i Holland, ma Warwick-Castle
Są tam kominki tak olbrzymie, że dęby płoną w nich w całości.

W parafii Seven-0aks Karol Sackville, baron Buckhurst, wi-
cehrabia Cranfieid, hrabia Dorset i Middlesex ma siedzibę
w Knowle, wielką jak miasto, która składa się z trzech pałaców
ustawionych równolegle jak szeregi piechoty, każdy z nich ma
po dziesięć wieżyczek ze schodkami na głównej fasadzie i bra-
mę pod czterobasztowym donżonem.

Tomasz Thynne, wicehrabia Weymouth, baron Varminster,
posiada zamek Long-Leate, który ozdabia tyle kominów, latarni,
wimperg, wieżyczek i pawilonów, co zamek Chambord we Fran-
cji, który należy do króla.

Henryk Howard, hrabia Suffolk, posiada w Middlesex w od-
ległości dwunastu mil od Londynu pałac Audłyene, który w swej;

wielkości i okazałości ustępuje chyba tylko Escurialowi króla-
Hiszpanii.

W Bedforshire, Wrest-House-and-Park, które jest jakby ca-
łym państewkiem otoczonym murami i fosami zamykającymi
lasy, rzeki i pagórki, należy do Henryka margrabiego Kent.

Hampton-Court, w Hereford, w którym znajduje się potężny
donżon z blankami i ogród oddzielony sztucznie nawodnionym
kanałem od lasu, należy do Tomasza lorda Coningsby.

Zamek Grimsthorf, w Loncolnshire, z długą fasadą ozdobioną
wysmukłymi wieżyczkami, otoczony przez ogrody, stawy, ba-
żanciarnie, owczarnie, murawy, stare drzewa sadzone w sza-
chownicę, aleje, klomby najrozmaitszych kwiatów, podobne do"
ogromnych dywanów, i łąki, ma przed wejściem podjazd, po»
którym karety zataczają majestatyczny krąg, jest własnością;

Roberta hrabiego Lindsay, dziedzicznego lorda lasu Walham.

Up Parkę, w Sussex, zamek zbudowany na kwadracie, z dwo-
ma pawilonami, z wieżami ustawionymi symetrycznie po obu;

stronach podwórza, należy do jego wielmożności Forda, lorda
Grey, wicehrabiego Glendale i hrabiego Tankaryille.

W Newnham Padox, w Warwickshire, znajdują się dwie
czworoboczne sadzawki, a portal zamku wieńczy wimperga
Z czteroczęściowym witrażem. Należy on do hrabiego Den-
bigh, który jest również hrabią na Rheinfelden w Niemczech..

Wythame, w hrabstwie Berk, gdzie znajduje się ogród fran-
cuski z czterema strzyżonymi szpalerami i wielka wieża blan-
kowana, którą flankują dwie baszty obronne, należy do lorda
Montague, hrabiego Abiegdon. Posiada on również Rycott, któ-
rego jest baronem. Na bramie wjazdowej wyczytać tam można
dewizę: Virtus ariete fortior.

William Cavendish, książę Devonshire, posiada sześć zamków.
Jeden z nich, w Chattsworth, jest budowlą dwupiętrową w naj-
czystszym greckim stylu. Jego miłość posiada również pałac
w Londynie, gdzie znajduje się rzeźba lwa, odwrócona tyłem
do pałacu króla.

Wicehrabia Kinalmeaky, który jest również hrabią Cork
w Irlandii, ma w Piccadiiiy Burlington-house, którego ogrody
sięgają aż pól poza granicami Londynu; posiada on również
Chiswick, który składa się z dziewięciu wspaniałych pawilonów,
i Londesburgh, gdzie wybudowano nowy pałac, tuż obok sta-
rego.

Książę de Beaufort posiada włości Chelsea, gdzie znajdują się
dwa zamki gotyckie i jeden florencki; posiada on również Bad-
.naington w Glocester, z której to rezydencji rozchodzi się pro-
mieniście wielka liczba dróg wysadzanych drzewami. Szlachetny
i wielmożny książę Henryk de Beaufort jest margrabią i hrabią

21

Worcester, baronem Raglan, baronem Power i baronem Herbert

de Chepstow.

John Holles, książę Newcastle i margrabia Ciare, posiada Bol-
sover z majestatyczną kwadratową wieżą i Haughton w Not-
tingham, gdzie na środku basenu znajduje się stożkowata pi-
ramida, naśladująca wieżę Babel.

William lord Craven, baron Craven de' Hampsteard, posiada
w Warwickshire, w Comb-Abbey rezydencję, gdzie podziwiafr
można najpiękniejszy w Anglii wodotrysk, w Berkshire zaś —
dwie baronie: Hampstead Marshall, której fasada przyozdobiona
jest pięcioma gotyckimi latarniami, i Asdowne Park, zamek
wybudowany w lesie, na skrzyżowaniu dróg.

Lord Linneusz Ciancharlie, baron Ciancharlie i Hunkerville,
margrabia Corleone na Sycylii, ma swoją parowską siedzibę
w zamku Ciancharlie, wybudowanym w roku 914 przez Edwarda
Starego dla obrony przed Duńczykami, ma pałac Hunkerville-
-house w Londynie, pałac Corleone-lodge w Windsorze i osiem
kasztelani!: w Bruxton, nad rzeką Trent, z należącymi do niej
kamieniołomami alabastru, w Gumdraith, w Homble, w Mori-
cambe, w Trenwardraith, w Hell-Kerters, gdzie znajduje się
cudowna studnia, w Pillinmore, gdzie znajdują się torfowiska,
w Reculver, obok starożytnego miasta Yagniacae, i w Vine-
caunton, na górze Moil-enlli; posiada on również dziewięt-
naście miast i wiosek z bajliwami i cały okrąg Pensneth-chase;

wszystkie te dobra łącznie dają mu czterdzieści tysięcy, funtów

szterlingów renty.

Łączne dochody stu siedemdziesięciu dwóch parów za pano-
wania Jakuba II wynoszą milion dwieście siedemdziesiąt dwa
tysiące funtów szterlingów rocznie, co stanowi jedenastą część
rocznego dochodu całej Anglii.
Obok nazwiska lorda Linneusza Ciancharlie widniał dopisek,

zrobiony ręką Ursusa:

Buntownik; na wygnaniu; zaniki i dobra pod sekwestrera.
Dobrze mu tak.

IV

Ursus uwielbiał Homo. Zazwyczaj bowiem to budzi nasze
uwielbienie, co w jakiś sposób jest do nas samych podobne.
Z reguły.

22

Głucha 'złość — taki był zwykły stan ducha Ursusa przeja-
wiający się na zewnątrz w burkliwym zrzędzeniu. Ursusowi
świat się nie podobał. Był w opozycji wobec natury, wszystkie
zjawiska życia ujmował od ich strony najgorszej. Nikt ani też
nic nie potrafiło zadowolić go w pełni. Cóż z tego, że pszczoły
dają miód, jeżeli również i kłują? Cóż z tego, że słońce spra-
wia, iż kwitną róże, jeżeli wywołuje ono równocześnie żółtą
febrę i vomito negro? W samotności nieraz zapewne robił Ur-
sus gorzkie wyrzuty Bogu. ,,Niewątpliwie, diabeł tutaj kule
nosi, ale strzela Bóg" — mawiał. Uznawał tylko książąt i miał
swoisty sposób wyrażania swojego dla nich uwielbienia. Pe-
wnego dnia, kiedy Jakub II ofiarował do katolickiej kaplicy
Matki Boskiej w Irlandii lampę ze szczerego złota, Ursus, który
właśnie podówczas przejeżdżał tamtędy, wraz z Homo, bar-
dziej na ludzkie sprawy obojętnym, dał wyraz swemu zachwy-
towi wołając głośno wobec licznie zebranego tłumu" „Na pe-
wno Matka Boska bardziej potrzebuje złotej lampy niż butów
te wszystkie dzieciaki, co tutaj stoją boso!"

Tak niewątpliwe dowody „lojalności", szacunku dla ustalo-
nego porządku w niemałym stopniu przyczyniały się do tego,
że władze urzędowe tolerowały w końcu wędrowny żywot
Ursusa i jego dziwaczny mezalians z wilkiem. Niekiedy wie-
czorami, ulegając przyjacielskiej słabości, spuszczał on Homo
z łańcucha i pozwalał mu biegać swobodnie koło wózka: wilk
nigdy nie nadużywał tego zaufania i ,,w towarzystwie", czyli
wobec ludzi, zachowywał się ze spokojem zwyczajnego pudla;

gdyby jednak natrafił na zły humor alkadów, mogłyby wyni-
knąć przykrości, toteż Ursus uwiązywał przeważnie swego
statecznego wilka na łańcuchu. Sentencja o 'złocie, zatarta już
i niemożliwa do odczytania, była dla najbardziej nawet podej-
rzliwych oczu tylko śladem jakiegoś malowidła na przedniej
ścianie wózka i narażać go już nie mogła. Nawet i po śmierci
Jakuba II, za „łaskawego" panowania Wilhelma i Marii, wó-
zek jego wędrował spokojnie przez drogi i miasteczka wszyst-
kich hrabstw Anglii. Podróżował tak bez przeszkód z jej krań-

ea na kraniec, sprzedawał swoje miksturki i flaszeczki i po
społu z wilkiem odprawiał praktyki wędrownego znachora,
bez przeszkód przemykał się przez oczka sieci zastawionej
w owym czasie przez policję na terytorium całej Anglii dla
wyłapywania band włóczęgów, a przede wszystkim dla chwy-
tania comprachicos.

Działo się tak zresztą najzupełniej sprawiedliwie. Ursus nie
należał do żadnej bandy. Ursus żył tylko z Ursusem i tylko
wilk wsuwał swój miły pysk między to jego samego ze sobą
obcowanie. Ursus zostałby najchętniej Karaibem; nie mogąc
zaś tego uczynić, stał się samotnikiem. Samotnik — to jakby
złagodzona forma dzikusa, uznawana przez cywilizację. Wę-
drowiec zaś jest samotny tym bardziej. Dlatego też Ursus pro-
wadził żywot koczowniczy. Osiedlenie się gdziekolwiek na
stałe byłoby dla niego nałożeniem sobie obroży. Jego ziemska
wędrówka była też prawdziwą wędrówką po drogach i bez-
drożach. Widok miasta potęgował w nim w dwójnasób tęsknotę
za gęstwiną 'zarośli, za jaskiniami w skale. Las był mu do-
mem. Nie czuł się również obco wśród szmeru placów publicz-
nych, który przypominał mu szum drzew. Tłum może w pe-
wnej mierze zaspokoić tęsknotę do pustyni. Nie podobało mu
się, że j'ego wózek miał drzwiczki i okienka, przypominał mu
bowiem przez to dom. Ideał swój osiągnąłby wtedy dopiero,
gdyby udało mu się umieścić na czterech kołach pieczarę i po-
dróżować w jaskini.

Ursus nie uśmiechał się nigdy, jakeśmy to już powiedzieli;

ale potrafił śmiać się niekiedy, dość często nawet. Gorzkim
śmiechem. Uśmiech jest zawsze wyrazem zgody, śmiech zaś
nieraz bywa wyrazem protestu.

Ursus żywił nienawiść do rodzaju ludzkiego, nienawiść nie-
ubłaganą. Rozumiał on jasno, że życie ludzkie jest rzeczą stra-
szną, widział, że składa się ono tylko z nawarstwiających się
klęsk: królowie są klęską dla ludu, wojna — klęską dla kró-
lów, zaraza gorsza jest od wojny, głód od zarazy, a głupota
najgorsza jest ze wszystkiego; stwierdził, że kara mieści się

34

w pewnej mierze już w samym fakcie istnienia, śmierć uwa-
żał za wyzwolenie od niedoli, kiedy zaś przyprowadzono mu
chorego, leczył go. Znał on tajemnice kordiałów i napoi prze-
dłużających życie starcom. Uzdrawiał paralityków, rzucając
im na pożegnanie takie oto sarkastyczne słowa: „No, stanąłeś-
już na nogi. A żebyś jak najdłużej chodził po tym padole łez!"
Kiedy napotykał przymierającego głodem biedaka, dawał mu
wszystkie grosze, jakie miał, poburkując przy tym: „Żyj. nie-
szczęsny, jedz. Trwaj długo. Już ja tam nie będę skracał two-
ich meczami". A potem zacierał ręce i powtarzał: „Robię lu-
dziom wszystko, co tylko mogę najgorszego".

Przez otwór wycięty w tylnych drzwiczkach budy przechod-
nie odczytać mogli widoczny z zewnątrz napis, wielkimi lite"
rami wyrysowany węglem na suficie: URSUS, FILOZOF.

II

COMPRACHICOS

Któż zna dzisiaj słowo compracbicos? Któż rozumie jeszcze

^ego znaczenie?

Comprach.icos albo compra.pequ.enos, było to niezwykłe a po-
tworne stowarzyszenie włóczęgów, słynne w wieku siedemna-
stym, zapomniane w wieku osiemnastym, a dzisiaj nie znane
już nikomu. Comprachicos, jak i „proszek sukcesyjny" są zna-
miennym zjawiskiem dla życia społecznego owych czasów.
Stanowią oni część odwiecznej szpetoty ludzkiej. W szerokim
zaś, ogarniającym wielkie całości spojrzeniu historii compra-
shicos są cząstką jednego ogromnego faktu — Niewolnictwa.
Historia Józefa sprzedanego przez braci to jeden z rozdziałów
tch legendy. Po comprachicos pozostały ślady w ustawodaw-
stwie karnym Hiszpanii i Anglii. Tu i ówdzie, w zawiłym
gąszczu angielskich praw odnaleźć jeszcze można ślad tego po-
twornego zjawiska, niby w dżungli odcisk stopy ludożercy.

25

Comprachicos czy też comprapequenos — to słowo hiszpań-
skie, złożone, a znaczy ono ,,kupujący młode".

Comprachicos handlowali dziećmi.

Kupowali je i sprzedawali.

Nie kradli ich nigdy, kradzież dzieci to zupełnie inny pro-
ceder.

Cóż robili oni z tych dzieci?

Potworki.

Po co?

Dla zabawy.

Lud żądny jest zabawy i śmiechu; królowie również. Na
jarmarku potrzebny jest sztukmistrz; w pałacu potrzebny jest

•'błazen. Jeden nazywa się Turiupin, drugi Triboulet.

Wysiłki, do których zdolny jest człowiek, aby tylko dostar-

•czyć sobie przyjemności, zaiste godne są nieraz uwagi filozofa.

Cóż bowiem naszkicować pragniemy na tych kilku przed-
wstępnych stronicach? Jeden z najstraszliwszych rozdziałów
księgi, która nosić by mogła taki oto tytuł: Jak uprzywilejo-
wani wyzyskują nieszczęśliwych.

II

Dziecko, które ma stać się zabawką, igraszką dla ludzi — to
istniało zawsze (i dziś jeszcze istnieje). W epokach zaś, które
cechuje równocześnie naiwność i okrucieństwo, sprawa ta sta-
wała się przedmiotem osobnego zupełnie procederu. Wiek sie-
demnasty, nazywany wielkim stuleciem, był taką właśnie
epoką. Było to stulecie bardzo bizantyjskie; cechowała je
naiwność w zepsuciu i delikatność w okrucieństwie — specy-
ficzne znamiona cywilizacji. Tygrys z buzią w ciup. Pani de
Sevigne rozprawiająca, wdzięcząc się, o stosie i o kole. Stule-
cie to było bezlitosne dla dzieci; historycy, usiłujący pokazać

•26

je w jak najkorzystniejszym świetle, starali się ukryć tę ranę,
nie udało się im jednakże pominąć milczeniem tego, który pra-
gnął znaleźć na nią lekarstwo — świętego Wincentego a, Paulo.

O uformowanie człowieka-zabawki trzeba się zatroszczyć
zawczasu. Tylko wówczas bowiem trud się opłaca. Produkcję
karła rozpoczynać należy od jego najmłodszych lat. Dziecko
było więc igraszką w rękach człowieka. Ale dziecko proste nie
dość jeszcze bawi. O wiele ucieszniejszy jest garbusek.

Powstaje więc osobna sztuka. Pojawiają się hodowcy. Z czło-
wieka robiono potworka, z twarzy ludzkiej dziwaczny pysk.
Hamowano wzrost, do woli kształtowano wygląd. Ta sztuczna
produkcja dziwów przyrody miała swoje reguły i przepisy.
Stała się ona specjalną gałęzią wiedzy. Wyobraźmy sobie orto-
pedię zastosowaną w odwrotnym kierunku. Tam, gdzie Bóg
stworzył proste spojrzenie, sztuka ta kształtuje zeza. Tam,
gdzie Bóg stworzył harmonię, wprowadza chaos kształtów. To.
co Bóg uczynił doskonałym, cofa z powrotem do niezdarnej
formy szkicu. I oto oku znawcy doskonały się wydaje właśnie
ten szkic. Takie cofanie rozwoju gatunku praktykowano rów-
nież i w stosunku do zwierząt; wymyślano pstrokate konie.
Takiego to właśnie srokatego wierzchowca dosiadał Turenne.
A czyż i za naszych czasów nie farbuje się psów na zielono
i na niebiesko? Natura jest dla nas kanwą. Człowiek zawsze
usiłował dorzucić coś niecoś do bożego dzieła. Poprawia on też
przyrodę, raz a dobrym skutkiem, raz ze złym. Błazen na-
dworny — to po prostu usiłowanie, by kształt człowieka co-
fnąć do kształtu małpy. Postęp działający wstecz. Odwrócone
arcydzieło. Równocześnie 'zaś małpie starano się nadać pozór
człowieczeństwa. Barbara księżna Cleveland, hrabina Sout-
hampton, trzymała przy sobie jako pazia małpę z Ameryki
Południowej. W domu Franciszki Sutton, baronowej Dudley.
zajmującej ósme miejsce na ławie baronów, herbatę podawa!
pawian w ubraniu ze złocistego brokatu, którego lady Dudley
nazywała „swoim Murzynkiem". Kiedy Katarzyna Sidley,

27

hrabina Dorchester, jechała na posiedzenie parlamentu, na ty-
le jej herbowej karocy stały trzy afrykańskie szympansy
w wielkiej liberii, wystawiając pyski pod wiatr. Księżnej de-
Medina-Coeli — jak to wspomina kardynał Polus, który asy-
stował kiedyś przy jej porannej toalecie — wkładał pończochy
orangutan. Te wyniesione ponad swój stan małpy stanowiły
jak gdyby równoważnik dla bestialskiego, brutalnego poniże-
nia ludzi. Możni lubili trzymać w swoim otoczeniu dziwaczne
stwory stojące na pograniczu zwierzęcia i człowieka, co naj-
jaskrawiej może pokazuje para — karzeł i pies. Karzeł nigdy
nie rozstaje się z psem, który zawsze jest większy od niego.
Były to niby dwie połączone ze sobą obroże. Powszechność te-
go zestawienia potwierdza wiele dokumentów, na przykład
portret Jeffrey Hudsona, karła Henrietty Francuskiej, córki
Henryka IV, żony Karola I.

Degradacja człowieka prowadzi do jego deformacji. Poniże-
nie jego stanu uzupełniano też przez zniekształcenie jego po-
staci. Niektórym takim rzeźbiarzom żywego ciała człowieka
doskonale udawało się w owej epoce bez śladu zetrzeć z ludz-
kiej twarzy obraz i podobieństwo boskie. Doktor Conquest. czło-
nek kolegium z Amen-Street, częsty gość w pracowniach lon-
dyńskich chemików, napisał po łacinie całą księgę o tej chi-
rurgii na opak, podając jej sposoby i zasady. A wynalazcą owe)
chirurgii — jeżeli zaufać mamy Justusowi z Carrick-Fergus —
był pewien mnich, zwany Aven-More, co po irlandzku znaczy
Wielka Rzeka.

Karzeł elektora palatyńskiego, Perkeo, którego kukła — czy
też może widmo — wyskakuje z pudła w lochu w Heidelber-
gu, był wyjątkowym okazem, uzyskanym przez zastosowanie
tej wiedzy tak bardzo w swoich osiągnięciach różnorodnej.

Tworzyła ona istoty, których prawa w życiu ująć by można
w słowa wstrząsająco proste: wolno wam cierpieć; musicie ba-
wić.

28

III

Owa fabrykacja potworów miała zastosowanie szerokie
i różnorodne.

Potrzebował ich sułtan; potrzebował ich również i papież.
Pierwszy — do pilnowania żon, drugi — do odprawiania mo-
dłów. Był to rodzaj zupełnie specjalny i nie mógł on rozmna-
żać się w naturalny sposób. Takich niepełnych ludzi potrze-
bowała i rozkosz, i religia. Harem i Kaplica Sykstyńska
pochłaniały ten sam gatunek potworków, tu — okrutnych,
tam — pełnych słodyczy.

Umiano bowiem w owych czasach produkować takie rzeczy,
których dziś nikt już zrobić nie potrafi; posiadano talenty,
których się już nie spotyka, i nie bez racji światłe umysły bia-
dają nad zwyrodnieniem ludzkiej rasy. Nikt już dziś nie potra-
fi rzeźbić w żywym ciele człowieka; a dzieje się tak dlatego,
że sztuka zadawania tortur upada coraz niżej, niegdyś zaś
osiągano prawdziwe mistrzostwo w tym względzie. Sztukę tę
dzisiaj tak bardzo uproszczono, że wkrótce, być może, zaginie
ona zupełnie. Obcinając żywym ludziom różne członki ciała,
otwierając im brzuchy, wyrywając wnętrzności chwytało się
zjawiska na gorąco i dokonać można było odkryć nie lada ja-
kich. Dziś trzeba z tego zrezygnować, dziś ubożsi jesteśmy o to
źródło postępu, jakim dla chirurgii był kat.

Te praktykowane ongiś wiwisekcje nie ograniczały się zresz-
tą do fabrykowania jarmarcznych dziwów natury, pałaco-
wych błaznów — czyli czegoś na kształt spotęgowanego dwo-
raka — i eunuchów dla sułtanów i papieży. Różnorodność by-
wała tu olbrzymia. Jednym z większych osiągnięć tej sztuki
był niewątpliwie kogut króla angielskiego.

Przy dworze króla Anglii według pradawnego obyczaju
istniał zawsze człowiek, który piał nocami kogucim głosem.
Kiedy wszyscy już posnęli, wartownik ten krążył po pałacu

29

i co godzinę piał odpowiednią ilość razy, zastępując dzwon.
Aby zaś otrzymać tę kogucią służbę, człowiek ów w dzieciń-
stwie jeszcze musiał zostać poddany operacji krtani, opisanej
w podręczniku doktora Conquesta. Za panowania Karola II
ślinotok, nieunikniony skutek tej operacji, wywołał w księżne]
Portsmouth tak wielkie obrzydzenie,  że urząd zachowano
wprawdzie, aby nie umniejszać splendoru korony, jednakże od
tej pory człowiek, który naśladował głos koguci, nie miał już
kaleczonej krtani. Na to zaszczytne stanowisko mianowano
zwykle wysłużonego oficera. Za czasów Jakuba II nazywał się
on William Sampson Coq i za pianie otrzymywał rocznie dzie-
więć funtów, dwa szylingi i sześć pensów'.

W Petersburgu, zaledwie sto lat temu, jak o tym opowiadają
pamiętniki Katarzyny II, jeżeli jakiś rosyjski książę miał
nieszczęście wzbudzić gniew carowej lub cara, kazano mu ku-
cać w wielkim przedsionku pałacu i musiał pozostawać -w tej
pozycji przez wyznaczoną ilość dni, miaucząc na rozkaz jak kot,
gdacząc jak wysiadująca jajka kura i ustami podnosząc z ziemi
pożywienie.

Mody te już przeminęły, nie całkiem jednakże. Dzisiaj dwo-
rzanie też gdaczą dla przypodobania się władcy, zmieniają tyl-
ko odrobinę intonację. Niejeden też zbiera na ziemi, żeby nie-
rzec — w błocie, swoje pożywienie.

Cóż to za szczęście, że królowie nie mylą się nigdy. Nikt się-
dzięki temu nie musi kłopotać, jeżeli zmieniają oni zdanie
Przytakując im, zawsze można mieć pewność, że ma się rację,
co jest uczuciem niezwykle przyjemnym. Ludwik XIV nie
pragnął wcale oglądać w Wersalu ani oficera udającego ko-
guta, ani też księcia udającego indyka. To, co w Anglii i w Ro-
sji miało dodawać blasku królewskim i cesarskim tronom-

1 Patrz: doktor Chamberlayne, Obecne położenie Anglii, 1688, I cz..
rozdz. XIII, str. 179.

50

Ludwikowi Wielkiemu wydawało się niegodne korony święte-
go Ludwika. Wiemy przecież, jak wielkie było niezadowolenie
króla, kiedy pewnej nocy Madame Henriette zapomniała się
tak dalece, że ujrzała we śnie kurę, co w istocie bardzo było
niewłaściwe u osoby postawionej tak wysoko na dworze. Kie-
dy należy się do wielkich tego świata, nie wolno śnić o rzeczach
małych. Bossuet, jak pamiętamy, całkowicie podzielał oburzę-,
nie Ludwika XIV.

IV

Tak więc w siedemnastym wieku handel dziećmi połączony
był z innym jeszcze procederem. A comprachicos i handlowali
nimi, i uprawiali ten właśnie proceder. Kupowali oni dzieci,
obrabiali nieco ten surowiec i odprzedawali go dalej.

Sprzedających nie brakło. Bywali nimi i ojcowie-nędzarze pra-
gnący pozbyć się ciężaru dla rodziny, i możni, co w ten sposób
ciągnęli zyski ze swej trzody niewolników. Handel ludźmi wy-
dawał się w owych czasach rzeczą zupełnie naturalną. Prze-
cież i za naszych dni jeszcze staczano wojny w obronie tego
prawa. Wspomnijmy choćby, jak to niecałe sto lat temu elek-
tor heski odprzedawał swoich poddanych królowi Anglii, któ-
ry potrzebował ludzi do wysyłania na podbój Ameryki. U ele-
ktora heskiego kupowało się mięso jak u rzeźnika. Elektor
heski miał na sprzedaż mięso armatnie. Władca ów wystawiał
swoich poddanych niczym towar na straganie. Na sprzedaż,
targować, kupować! W Anglii, za rządów Jeffrysa, po tragicz-
nym zakończeniu buntu Monmoutha, wielu spośród panów
i szlachty ścięto i poćwiartowano. Po skazańcach pozostały
żony i córki, wdowy i sieroty, które Jakub II ofiarował w da-
rze królowej, swej małżonce. Królowa zaś sprzedała te wy-
soko urodzone damy Wilhelmowi Penn. Jest nawet dość praw-
dopodobne, że król ten otrzymał jakiś rabat przy kupnie tak
hurtowym. I wcale nie temu dziwić się należy, że Jakub II te
kobiety sprzedał, lecz temu, że je Wilhelm Penn kupował.

31

Ów sprawunek tym zapewne można by usprawiedliwić i wy-
tłumaczyć, że Penn zaludniał podówczas pustynię i wśród wie-
lu innych narzędzi potrzebował również i kobiet.

Najjaśniejsza pani zrobiła na tych damach niezły interes.
Młode sprzedawano drogo. Dość skomplikowane zaś uczucie
przykrości i zgorszenia ogarnia człowieka na myśl o tym, że
.stare księżne Penn dostawał zapewne za pół darmo.

Comprachicos nazywano również cheylas. Jest to słowo hin-
duskie i znaczy ,,poszukiwacze dzieci".                      '

Przez długi czas comprachicos żyli na pół jawnie. W porząd-
ku społecznym wytwarza się czasem taki półmrok sprzyjają-
cy wszelkiej zbrodni. Nawet i w naszej epoce jeszcze istniała
w Hiszpanii banda, której hersztem był Ramon Selles. Przez
trzydzieści lat przeszło, od 1834 do 1866 roku, trzymała ona
pod swym terrorem trzy prowincje: Walencję, Alicante

-i Murcję.

Za panowania Stuartów dwór dość życzliwym okiem patrzył
na comprachicos. Racja stanu nieraz posługiwała się nimi
w potrzebie. Dla Jakuba II byli oni nieomal że instrumentum
regni. Była to epoka, w której z niewygodnymi i nieposłuszny-
mi rodami załatwiano się w sposób szybki i skuteczny, jednym
cięciem przecinano pokrewieństwa, a niepożądanych spadko-
bierców potrafiono usuwać bez śladu. Nieraz jedną gałąź rodu
wyzuwano z dziedzictwa na korzyść drugiej. Comprachicos po-
siadali talent odmieniania wyglądu człowieka, mogli też nieraz
dzięki temu oddawać polityce nieocenione usługi. Lepiej jest
bowiem zniekształcić niż zabić. Istniała wprawdzie żelazna
maska, był to jednak środek prymitywny. Niesposób przecież
zaludnić całej Europy żelaznymi maskami, a dziwnokształtne
postacie kuglarzy i sztukmistrzów krążą po ulicach w biały
dzień, nie budząc niczyjego podejrzenia; prócz tego zaś maskę
żelazną można zdjąć, maski uformowanej w ciele zdjąć nie
można. Ukryć kogoś pod wieczną maską z jego własnej twarzy

— oto sposób zaiste pomysłowy. Comprachicos potrafili do wo-
li kształtować postać człowieka, jak Chińczycy wygląd drzewa.

32

Znali sekrety — mówiliśmy już o tym — znali sposoby. Za-
rzucona to już sztuka. Z rąk ich wychodziły pokraczne karły.
Śmieszne i tragiczne. Małą istotkę potrafili oni obrobić tak sta-
rannie, że rodzony ojciec poznać jej nie byłby w stanie. Cza-
sami nie wykrzywiali kręgosłupa, ograniczali się do przemodelo-
wania twarzy. Z dziecka wypruwali znak niczym a chustki do
nosa.

Okazom przeznaczonym na sztukmistrzów przesuwano uczo-
nym sposobem stawy. Wydawać by się mogło, że w ogóle nie
posiadają kości. Tak uzyskiwało się linoskoka.

Comprachicos zabierali dziecku nie tylko twarz, odejmowali
mu również i pamięć. W każdym razie tyle, ile tylko mogli.
Dziecko zupełnie nie zdawało sobie sprawy z okaleczenia, któ-
remu uległo. Potworna ta chirurgia zostawiała ślad tylko na
jego twarzy, nie tykając świadomości. Mogło ono sobie przy-
pominać co najwyżej, że pewnego dnia porwali je jacyś ludzie,
że usnęło na długo i że je potem wyleczono. Z jakiej choroby?
tego nie wiedziało. Nie pamiętało ani pieczenia siarki, ani cię-
cia żelaza. Comprachicos usypiali na czas operacji małego pa-
cjenta z.a pomocą proszku wywołującego odrętwienie, który
uchodził za środek magiczny i usuwał wrażliwość na ból. Pro-
szek ten od wieków już znany był w Chinach i po dziś dzień
jest tam jeszcze w użyciu. Chiny na wiele lat przed nami po-
siadały już wielkie wynalazki: druk, artylerię, balony, chloro-
form. Tylko że w Europie odkrycia takie natychmiast stają się
głośne i nabierają znaczenia, w Chinach zaś więdną w zaląż-
ku i przechowują się w tej właśnie martwej postaci. Chiny to
słój pełen nie donoszonych płodów.

Skoro jesteśmy już w Chinach, zatrzymajmy się na chwilę.
W Chinach bowiem od wieków już istnieje sztuka modelowa-
nia człowieka. Bierze się tam dziecko dwu-, najwyżej trzylet-
nie i wkłada je do wazy porcelanowej, dowolnego kształtu,
pozbawionej dna i pokrywy, tak by wystawały i nóżki, i gło-
wa. We dnie waza ustawiana jest w pozycji pionowej, na noc
kładzie się ją na boku, aby dziecko mogło spać. Dziecko takie

3 — Człowiek śmiechu

33

nie rozwija się swobodnie; ciało jego i kościec rosnąc kształ-
tują się według formy zamkniętego naczynia, wypełniając je
coraz szczelniej. Ten rozwój w butelce trwa przez, kilka lat. Aż
wreszcie zniekształcenie staje się nie do naprawienia. Chwy-
ciło, potworek już gotowy, wazę można stłuc; dziecko z niej
wychodzi i mamy oto człowieka w kształcie garnka.

Sposób ten jest niezwykle wygodny; z góry zamawiać sobie
można karła w dowolnym fasonie.

v

Jakub II nie prześladował comprachicos, Dlatego przede
wszystkim, że się nimi posługiwał. Zdarzało mu się to niejed-
nokrotnie. Często przyjmuje się usługi tych, którymi się gar-
dzi. Ludźmi, którzy spełniali funkcje tak nędzne, a tak nieraz
użyteczne dla wielkiej i wzniosłej sprawy, której imię jest po-
lityka, pogardzano, to prawda, lecz ich nie prześladowano. Nie
nadzorowano ich, śledzono jednak dość uważnie. Przydawali
się nieraz. Prawo przymykało jedno oko, za to królewskie wej-
rzenie przypatrywało się im z ukosa.

Niekiedy król jawnie występował jako wspólnik comprachi-
cos. Mógł sobie na to pozwolić, był przecież wszechwładnym
monarchą. Oszpeconego piętnowano kwiatem lilii; ścierano
z jego twarzy ślad boski, dostawał w zamian znak królewski.
Jakub Astley, szlachcic i baronet, pan na Meltonie, konstabi
hrabstwa Norfolk, miał w swojej rodzinie takie sprzedane
dziecko, któremu komisarz królewski wypalił na czole gorą-
cym żelazem kwiat lilii. Stosowano ten środek wówczas, gdy
dla najrozmaitszych względów stwierdzić należało, że zmiana
sytuacji dziecka dokonana została z woli króla. Anglia robiła
nam zawsze zaszczyt używania kwiatu lilii dla swoich włas-
nych celów.

Comprachicos uwzględniwszy różnicę, jaka dzieli przemysł
od fanatyzmu, podobni byli do indyjskich dusicieli; trzymali

34

się razem, w gromadach, przypominali wędrownych kuglarzy;

był to zresztą tylko pozór ułatwiający włóczęgę. Obozowali to
tu, to tam, zachowywali się jednak statecznie, pobożnie, nie
kradli, w niczym nie byli podobni do innych koczujących band.
Prosty lud długo mylił ich niesłusznie z hiszpańskimi, a nawet
i chińskimi Cyganami. Cyganie hiszpańscy to fałszerze monet,
Cyganie chińscy — to rzezimieszki. Comprachicos nie mieli
z nimi nic wspólnego. Byli to ludzie uczciwi. Choćby się to ko-
muś nawet nieprawdopodobne wydawać mogło, byli oni uczci-
wi, nieraz aż do przesady. Pukali do drzwi, wchodzili, targowa-
li dziecko, płacili i zabierali swój towar. Nic więc im nie było
można zarzucić.

Pochodzili oni ze wszystkich stron świata. Do comprachicos
należeli Anglicy, Francuzi, Hiszpanie, Niemcy i Włosi.
Wspólna idea, wspólny zabobon, wspólne uprawianie tego sa-
mego rzemiosła łączy nieraz ludzi w takie związki. Ściągali też
ze wschodu i z zachodu i łączyli się w łotrowskie bractwo. Nie-
jeden Bask pokumał się tam z niejednym. Irlandczykiem; Ba-
skowie i Irlandczycy rozumieją się, mówią bowiem starym
narzeczem punickim; niemałe też znaczenie miały bliskie
związki katolickiej Irlandii z katolicką Hiszpanią. Związki te
sprawiły w końcu, że powieszono w Londynie galijskiego lorda
de Brany, który był w Irlandii prawie królem, i dzięki temu
powstało hrabstwo Letrim.

Comprachicos byli więc raczej stowarzyszeniem niż plemie-
niem, raczej zbiorowiskiem najprzeróżniejszych mętów niż sto-
warzyszeniem. Była to nędza pozbierana po całym świecie
i wspólnie trudniąca się zbrodnią. Lud ten był jak strój arie-
kina pozszywany z rozmaitych łachmanów. Każde przyjęcie no-
wego członka było naszyciem jeszcze jednej łaty.

Włóczęgostwo było dla comprachicos prawem do istnienia.
Pojawiać się i potem nagle 'znikać. Nie wolno zapuszczać ko-
rzeni tym, którzy są zaledwie tolerowani. Nawet i w takich
krajach, gdzie dzięki oddawanym przysługom byli oni nie-
omal że dostawcami dworu i w potrzebie podporą władzy kró-

3*

35

lewskiej, w każdej chwili spaść na nich mogły prześladowania.
Królowie wykorzystywali sztukę, artystów zaś zsyłali na ga-
lery. Podobny brak logiki nieraz bywa znamieniem królew-
skiego kaprysu. Gdyż tak się nam podoba.

Toczący się kamień i wędrowne rzemiosło nie porastają
w mech. Comprachicos byli też biedakami. Zaiste mogliby nie-
raz powtórzyć słowa owej czarownicy, wychudzonej i odzianej
w nędzne, podarte łachmany, która na widok pochodni podpa-
lających pod nią stos zawołała: „Robota niewarta świeczki!"
Bardzo jest zresztą możliwe, że wodzowie ich, wielcy przed-
siębiorcy tego handlu dziećmi, nie znani nikomu, dochodzili
nieraz do fortuny. Po -upływie dwu stuleci nie łatwo byłoby wy-
świetlić tę sprawę.

Jakeśmy już rzekli, comprachicos stanowili coś na kształt
zgromadzenia. Miało ono swoje prawa, swoją przysięgę, swo-
je znaki, nieomal że swój tajny statut. Kto by chciał dzisiaj
dowiedzieć się czegoś więcej o comprachicos, niechaj pojedzie
do kraju Basków albo do hiszpańskiej Galicji. Było bowiem
wśród nich wielu Basków i pamięć o nich przechowała się
w tamtejszych górach. Jeszcze i dzisiaj wspominają nieraz
comprachicos w Oyarzun, w Urbistondo, w Leso, w Astigarra-
ga. Aguarda te nino, que voy a llamar al comprachicos" ł — tak
matki straszą dzieci w tym kraju.

Comprachicos, tak jak Cyganie, zwoływali się niekiedy. Wo-
dzowie ich odbywali co pewien czas wspólne narady. W sie-
demnastym wieku cztery były główne miejsca tych spotkań:

w Hiszpanii, na przełęczy Pancorbo; w Niemczech, na polanie
zwanej Polaną Baby-Jędzy, niedaleko Diekirch, gdzie zacho-
wały się dwie zagadkowe płaskorzeźby przedstawiające kobie-
tę z głową i mężczyznę bez głowy; we Francji, na wzgórzu
u stóp olbrzymiego głazu zwanego Maczugą Obietnicy, w sta-
rożytnym świętym gaju Borvo-Tomona, w pobliżu Bourbonne-

1 Uważaj, bo zawołam comprachicos.

30

-les-Bains; i w Anglii, pod murem ogrodu Williama Chaloner,
esquira Gisbrough w Cleveland w Yorku, pomiędzy kwadra-
tową basztą i wielką bramą o ostrołukowym sklepieniu.

vi

Prawa ścigające włóczęgów zawsze były w Anglii bardzo
surowe. Średniowieczne ustawodawstwo angielskie czerpało
zapewne natchnienie z takiej oto zasady: Homo errans fera
errante pejor. Jeden z paragrafów głosi, że człowiek bez domu
groźniejszy jest „niż żmija, smok, ryś i bazyliszek" (atrocior
aspide, dracone, lynce et basilico). Anglia przez długi czas
otaczała równie troskliwą opieką Cyganów, których chciała
się pozbyć, co i wilki, od których oczyściła się całkowicie.

W tym względzie Anglik różni się od Irlandczyka; Irland-
czyk bowiem modli się do wszystkich świętych o zdrowie dla
wilka i nazywa go „swoim chrzestnym ojcem".

Ustawodawstwo angielskie jednakże, jakeśmy już o tym
powiedzieli, tolerowało i oswojone wilki, które upodobniły się
do psów, i włóczęgów określonego stanu, uznając ich za kró-
lewskich poddanych. Nie ścigało ono ani linoskoków, ani cyruli-
ków wędrownych, ani kramarzy, ani też nauczających pod go-
łym niebem bakałarzy, słowem wszystkich, co mieli zawód,
który by ich żywił. Poza tymi zaś wyjątkami, to, co każdy włó-
częga ma w sobie z wolnego człowieka, niepokoiło prawo. Ła-
zik zawsze stać się może wrogiem publicznego porządku. Nie
znano jeszcze wówczas nowoczesnego pojęcia wędrówki; zna-
no tylko od starożytności włóczęgę. „Podejrzany wygląd", to
coś, co każdy widzi dokładnie, a czego określić nie podobna,
wystarcza, aby społeczeństwo chwytało za kołnierz człowieka.
Gdzie mieszkasz? Z czego żyjesz? A jeżeli wyjaśnić nie potra-
fił, spadały nań surowe kary. Kodeks przewidywał i ogień,
i żelazo. Prawo karało włóczęgostwo piętnowaniem.

37

Stąd też na całym terytorium Anglii działała prawdziwa
„ustawa o podejrzanych", stosowana wobec łazików, często
rzeczywiście rzezimieszków, przyznać to trzeba, szczególnie
zaś wobec Cyganów, których wyłapywanie porównywano nie-
słusznie z wygnaniem Żydów i Maurów z Hiszpanii i prote-
stantów z Francji. Należy przecież odróżnić prześladowanie
i obławę.

Comprachicos, podkreślamy to raz jeszcze, nic nie mieli
wspólnego z Cyganami. Cyganie to naród; comprachicos zaś
byli zbieraniną wszelkich nacji; były to męty; jakaś straszli-
wa miska pełna brudnej wody. Comprachicos nie mieli też
własnego narzecza, jak Cyganie; żargon ich był bezładną mie-
szaniną najprzeróżniejszych narzeczy; na język ich złożyły się
wszystkie języki; mówili bełkotem. Stali się też w końcu, jak
i Cyganie, społecznością przewijającą się wśród innych naro-
dów; lecz więzią, która ich zespalała, była nie rasa, lecz tajny
związek. W tej olbrzymiej płynnej masie, jaką jest ludz-
kość, w każdym okresie historii wyśledzić można takie zatru-
te strumienie, płynące swoimi drogami i roznoszące 'zarazę.
Cyganie tworzyli rody; comprachicos — to masoneria; maso-
neria zawiązana nie dla wzniosłego celu, lecz dla haniebnego
przemysłu. I jeszcze jedna różnica: religia. Cyganie są pogana-
mi; comprachicos zaś — to chrześcijanie; a nawet dobrzy
chrześcijanie; jak to zresztą przystało na tajny związek, któ-
ry choć stanowił mieszaninę wszelakich narodów, powstał jed-
nakże w Hiszpanii, w kraju słynnym z pobożności.

Chrześcijanie to jeszcze mało, byli oni katolikami; a katoli-
cy to jeszcze nie dość, byli to rzymscy katolicy, i to tak drażli-
wi na punkcie czystości swojej wiary, że nie chcieli przyjąć do
swego stowarzyszenia wędrownych Węgrów z Pesztu, dowo-
dzonych przez starca z berłem w kształcie laski zakończonej
srebrnym jabłkiem, na którym umieszczony był dwugłowy
orzeł austriacki. Węgrzy ci byli bowiem schizmatykami i świę-
to Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny obchodzili dwu-


38

r

dziestego siódmego sierpnia, z czym pogodzić się zaiste nie-
sposób.

Dopóki w Anglii panowali Stuartowie, tajny związek com-
prachicos znajdował się niejako pod opieką króla. Nadmienia-
liśmy już na innym miejscu, jakie były po temu przyczyny.
Jakub II, człowiek żarliwej wiary, co prześladował Żydów i tę-
pił Cyganów, był dla comprachicos władcą nader łaskawym. Dla-
czego? — to już wiemy. Comprachicos kupowali żywy towar,
który sprzedawał król. To dzięki nim właśnie mógł zginąć
ten czy ów bez śladu. A dobro państwa wymagało tego niekie-
dy. Niepożądany małoletni spadkobierca, powierzony ich zręcz-
nym dłoniom, izmieniał do niepoznania swoją postać. Ułatwiało
to konfiskaty. Upraszczało obdarzanie faworytów królew-
skich lennymi dobrami. Co więcej, comprachicos byli dyskretni,
zobowiązywali się do milczenia i zawsze dotrzymywali sło-
wa, a to nieodzowne jest w sprawach państwowych Nie zna-
my wypadku, aby zdradzili oni kiedykolwiek królewską ta-
jemnicę. Leżało to zresztą i w ich własnym interesie. Cóż by
im bowiem nie groziło, gdyby król stracił do nich zaufanie!
Oddawali więc polityce ogromne usługi. Prócz tego zaś oni
to właśnie dostarczali śpiewaków ojcu świętemu. Comprachi-
cos mieli więc swoją cząstkę w Miserere Allegriego. Żywili też
szczególny kult dla Matki Boskiej. Wszystko to podobało się
papizmowi Stuartów. Jakub II nie mógł być usposobiony wro-
go wobec ludzi tak religijnych, którzy z miłości do Najświęt-
szej Marii Panny fabrykowali eunuchów. W roku 1688 nastą-
piła w Anglii zmiana dynastii. Dynastia orańska zajęła miejsce
Stuartów. Wilhelm III odebrał tron Jakubowi II.

Kiedy Jakub II zmarł później na wygnaniu, przy grobie jego
zaczęły dziać się cuda, a relikwie jego uleczyły fistułę biskupa
d'Autun. Sprawiedliwa to była nagroda za cnoty chrześcijań-
skie tego książęcia.

Wilhelm nie podzielał ani wiary, ani też poglądów Jakuba
i był dla comprachicos bardzo surowy. Z wielką energią za-
brał się do tępienia tego robactwa.

39

Ustawa, wydana już w pierwszych latach panowania Wil-
helma i Marii, silnie uderzyła ten związek handlarzy dziećmi.
Rozbiła ich niby cios maczugi. W myśl brzmienia owej ustawy
każdy pojmany członek związku, po dowiedzeniu mu winy,
ma zostać napiętnowany gorącym żelazem. Na ramieniu wypa-
lić mu należy literę „R", co znaczy rogue, czyli żebrak; na le-
wej ręce literę ,,T", co znaczy thief, czyli 'złodziej; na prawej
zaś ręce literę ,,M", co znaczy mań slay, czyli morderca. Wo-
dzowie ich, „przypuszczalnie bogaci, pomimo pozorów żebra-
ctwa", zostaną ukarani collistrigium, czyli pręgierzem, i napię-
tnowani na czole literą „P", dobra ich zostaną skonfiskowane,
a drzewa w ich lasach wykarczowane. Kto by ukrywał
comprachicos, ukarany zostanie „konfiskatą mienia i doży-
wotnim więzieniem", jak za pomoc w zbrodni. Kobiety zaś,
wśród comprachicos zatrzymane, poddane zostaną hańbiącej
karze cucking stool, czyli huśtawy, której nazwa wywodzi się
z francuskiego słowa coguine i niemieckiego słowa Stuhl i zna-
czy „stołek ladacznicy". Prawa angielskie żyć potrafią niewiary-
godnie długo, kara ta istnieje więc tam jeszcze po dziś dzień
i przewidziana jest dla „kłótliwych kobiet". Ów cucking stool,
zawieszony nad jeziorem lub nad rzeką, trzykrotnie spuszcza-
ny zostaje w wodę, zanurzając siedzącą w nim kobietę, aby
, „ostudzić w niej złość", jak brzmią słowa komentarza Cham-
berlayne'a.

Księga      pierwsza
NOC MNIEJ MROCZNA NIŻ CZŁOWIEK

POŁUDNIOWY CYPEL PORTLANDU

Uporczywy wiatr z północy dął bez przerwy na kontynent
europejski, a szczególnie silnie na Anglię, przez cały gru-
dzień 1689 i styczeń 1690 roku, sprowadzając klęskę mrozów.
Zima ta zapisana została na marginesie starej Biblii prezbite-
riańskiej kaplicy Nonjurorsów w Londynie jako „pamiętna dla
nędzarzy". I dziś jeszcze dzięki trwałości starego królewskie-
go pergaminu, na którym spisywano rejestry ludności, odczy-
tać można z ksiąg w prowincjonalnych archiwach długie listy
nędzarzy zmarłych owego roku z głodu i braku odzienia.
Szczególnie dużo podobnych wzmianek 'znajduje się w sta-
rych aktach dóbr kościelnych Clink Liberty Court w mieście
Southwark, w Pie Powder Court, co znaczy „Podwórze zaku-
rzonych stóp", i w White Chapel Court, prowadzonych w mia-
steczku Stapney przez kasztelańskiego starostę. Tamiza stanę-
ła, co wskutek bliskości morza, jego odpływów i przypływów,
zdarza się najwyżej raz na sto lat. Wozy przejeżdżały po za-
marzniętej rzece, urządzono na Tamizie kiermasz z namiota-
mi, urozmaicony zapasami niedźwiedzi i walką byków; całego
wołu upieczono na lodzie. Gruby lód utrzymywał się przez
pełne dwa miesiące. Straszliwa zima 1690 roku przewyższyła
swą surowością nawet słynne 'ziimy początku siedemnastego

41

stulecia, opisywane tak dokładnie przez aptekarza króla Jaku-
ba I, doktora Gedeona Delaun, uczczonego przez, miasto Lon-
dyn popiersiem na postumencie.

Pod wieczór jednego z mrożniejszych dni owego stycznia
1690, w jednej z licznych a niegościnnych zatoczek Port-
landu działo się coś niezwykłego. Spłoszone mewy z krzykiem
krążyły nad wejściem do zatoki, nie ośmielając się wrócić na

ląd.

W zatoce, przy pewnym kierunku wiatru najbardziej nie-
bezpiecznej ze wszystkich tak licznych na tym odcinku wy-
brzeża i dlatego też najbardziej odludnej i dogodnej dla ukry-
wających się statków, tuż przy urwistym brzegu, dzięki dużej
w tym miejscu głębokości wody, stała przycumowana do wy-
stępu skalnego jakaś potężna łódź. Dlaczego mówi się: noc za-
pada? Noc podnosi się, tak mówić by należało; mrok posuwa się
bowiem znad ziemi ku górze. Dół urwiska pogrążony był już.
w ciemności; na górze panował jeszcze jasny dzień. Gdyby po-
dejść blisko, w przycumowanym statku rozpoznać by można

było barkas biskajski.

Słońce, przez cały dzień skryte we mgle, 'zaszło właśnie. Co-
raz bardziej odczuwać się dawał ów lęk, głęboki i ciemny, któ-
ry nazwać by można niepokojem po zachodzie słońca.

Wiatr nie wiał od morza, wody zatoki były spokojne.

Pomyślność to niezwykła, szczególnie w zimie. Załomy Port-
landu są prawie zawsze trudno dostępne, pełne mielizn i skał.
Przy złej pogodzie woda ich jest burzliwa i wiele potrzeba
zręczności i żeglarskiego doświadczenia, aby w nie wpłynąć
bezpiecznie. Owe niewielkie porty, bardziej pozorne niż rze-
czywiste, stały się zgubą dla niejednej łodzi. Trudno do nich
wpływać, niebezpiecznie .z nich wypływać. Tego wieczoru jed-
nakże — rzecz to zupełnie wyjątkowa — zatoka była spokojna.

Barkas biskajski dzisiaj wyszedł już z użycia. Jest to łódź
o silnym kadłubie, rozmiarami zbliżona do kutra rybackiego,
a wytrzymała jak statek wojenny. Barkas używany był też
niegdyś w wojennej flocie, ten typ łodzi wchodził nawet

42

w skład Niezwyciężonej Armady; oczywiście była ona wów-
czas potężniejszego tonażu. Takim biskajskim barkasem był
okręt flagowy „Wielki Smok", który miał sześćset pięćdziesiąt
ton i niósł czterdzieści dział na pokładzie. Dowodził nim Lope
de Medina. Barkas biskajski handlowy i przemytniczy był
naturalnie o wiele mniejszy. Marynarze bardzo sobie cenią jed-
nakże ów nędzny z pozoru statek. Olinowanie jego było z lin
o konopnych pokrętkach, skręconych często wokół żelaznej
„duszy", co zapewne być miało sposobem na wykrywanie obec-
ności magnetycznych prądów,  sposobem zaiste naiwnym.
Osprzęt ten przy całej swej lekkości posiadał siłę potężnych
manili hiszpańskich lub rzymskich targanów. Ster łodzi miał
długą rękojeść, co zmniejszało wprawdzie wysiłek przy stero-
waniu, lecz miało tę z kolei niedogodność, że przykrótki pa-
•łąk ograniczał położenia steru. Dwie rolki, umieszczone na
krańcach pałąka, łagodziły nieco uderzenia. Kociołek busoli,
przykryty zgrabnym nokchauzem, kołysał się, czujny na każdy
ruch łodzi, w swych dwóch mosiężnych kręgach podwieszenia
Cardana. Z konstrukcji owego barkasu wywnioskować można
było, że ci, co go zbudowali, posiadali i wiedzę, i zręczność, by-
ła to jednakże wiedza instynktowna tylko i zręczność bardzo
pierwotna. Prymitywna ta łódź łączyła w sobie wytrzymałość
promu ze zwinnością pirogi; była ona tworem pirackiego i ry-
backiego instynktu i jak każdy statek w ten sposób powstały,
posiadała ogromne żeglarskie zalety. Nadawała się i na za-
mknięte, i na otwarte wody; komplet żagli jej, typu dość skom-
plikowanego i osobliwego, pozwalał manewrować swobodnie
i w 'zamkniętych zatokach Asturii, które podobne są do base-
nów, jak na przykład Pasages, i na otwartym oceanie; barkas
ów mógł opłynąć dookoła i jezioro, i świat cały; był osobliwą
łodzią o przeznaczeniu jak gdyby podwójnym, równie przy-
datną na spokojnym stawie co i wśród nawałnicy morskiej.
Barkas biskajski jest wśród statków niczym pliszka wśród pta-
ków: jednym z najmniejszych, a najbardziej śmiałych; pod

43

ciężarem pliszki ledwie że ugnie się trzcina, a jednak ptaszek

ten przefruwa oceany.

Najuboższe nawet barkasy biskajskie bywały zawsze złocone
i malowane. Rozmiłowanie w ozdobności leży w naturze tych
ludów, trochę jeszcze pierwotnych, a tak pełnych czaru. Po-
tężna malowniczość ich gór strojnych w śniegi -i łąki odkrywa
przed nimi surowy urok ornamentu. Ubogi ten lud lubuje się
w przepychu; zdobi więc malowidłami ściany swych chat, osły
stroi w uprząż obwieszoną dzwoneczkami, wielkim wołom
przypina do rogów pióra; wozy ich, których zgrzytanie kół
słychać na dwie mile, są malowane, rzeźbione, zdobne we
wstążki. Nad wejściem do warsztatu szewca — płaskorzeźba:

święty Krepin i chodak, wyrobione w kamieniu. Kaftany swo-
je obszywają skórą; na łachmanach ich widać nie cery, lecz
hafty. O radosna wesołości, głęboka i wspaniała! Baskowie to
dzieci słońca, jak i Grecy. W Walencji ludzie owijają się
w smutne opończe z szorstkiej wełny, które wkładają na na-
gie ciało przez dziurę pośrodku wyciętą, w Galicji i w kraju
Basków nosi się piękne koszule z płótna wybielonego na poran-
nej rosie. Na progach i w oknach tamtejszych domów aż roi się
od wesołych i jasnych twarzy uśmiechających się pod rozwie-
szonymi wszędzie wieńcami kukurydzy. Radość wesoła i dum-
na bije z ich naiwnej sztuki, z dzieł ich rzemiosła, z obyczajów,
ze strojów dziewcząt, z ich pieśni. Góry, to kolosalne zwalisko
gruzu, w kraju Basków są całe jasne i świetliste; promienie
słońca przedostają się wszędzie przez szczeliny i załomy. Wśród
dzikości Ja'izquivel idyllę odnajdujemy co krok. Kraj Basków
jest uśmiechem Pirenejów, j'ak Sabaudia jest uśmiechem. Alp.
Na groźnych wodach zatok otaczających San Sebastian, Leso
i Fontarabię, wśród burzy, chmur i wylewającej się na brzeg
piany, we wściekłym huku i szamotaniu się fal i wiatru, ko-
łyszą się łodzie przewoźników przystrojone różami. Kto raz
ujrzał ten kraj, pragnie powrócić doń znowu. Jest to ziemia
błogosławiona. Co roku dwukrotne plony, wesołe, gwarne
wioski, bieda zawadiacka i dumna, gitary brząkające każde]

44

niedzieli, tańce, kastaniety i miłość, domy jasne i czyste, a na
dzwonnicach gniazda bocianie.

Powróćmy jednakże na surowe, skaliste wybrzeża Port-
landu.

Półwysep Portlandu, oglądany na planie geometrycznym, po-
dobny jest do głowy ptaka, zwróconej dziobem w stronę oce-
anu, potylicą zaś — w stronę Weymouth; sam przesmyk — to
jakby jego szyja.

Dzisiaj Portland zatracił już swoją dzikość. W połowie osiem-
nastego stulecia zaczęto wydobywać tutaj kamień i kredę. Ze
skał Portlandu produkuje się odtąd cement, zwany rzymskim.
Podniosło to zamożność mieszkańców i zupełnie odmieniło wy-
gląd zatoki. Dwieście lat temu wybrzeża te były postrzępioną
skalną ruiną; dziś stały się kamieniołomem; zniszczenie doko-
nane przez fale morza ma w sobie wielkość; motyka zaś nisz-
czy drobiazgowo, powoli i dokładnie; i dlatego też w tym
rodzaju zniszczenia mniej jest piękna. We wspaniałe marno-
trawstwo oceanu wkroczyła uregulowana niszczycielska dzia-
łalność człowieka. Przy systematycznym obciosywaniu wy-
brzeży Portlandu uległa również 'zagładzie i owa zatoka, do
której niegdyś zawinął biskajski barkas. Siadów miejsca,
w którym znajdował się ów zalew w skale, szukać by należa-
ło na wschodnim wybrzeżu półwyspu, hen, za Folly-Pier, za
Dirdle-Pier, a nawet i jeszcze dalej, za Wakeham, gdzieś po-
między Church-Hop i Southwell.

Zatokę, zamkniętą ze wszystkich stron przez strome zbo-
cza urwiska o ścianach wyższych niż szerokość wodnego za-
lewu, ogarniał mrok coraz to głębszy. Wypełniała ją wieczorna
mgła, gęstniejąca i mętniejąca z chwili na chwilę; zdawać by
się mogło, że ciemność wzbiera z dna tej studni; wąska szczeli-
na, stanowiąca wyjście z 'zatoki na morze, rysowała się białawą
szparą w tym mrocznym wnętrzu wypełnionym chlupotaniem

45

wody. Z bardzo bliska dopiero rozpoznać można było barkas
przycumowany do skały, ukryty jak gdyby pod wielkim pła-
szczem padającego od niej cienia. Z pokładu łodzi przerzucono
deskę na płaski, położony nisko nad wodą występ skały, je-
dyne miejsce dostępne ludzkiej stopie w tym punkcie wybrze-
ża. Czarne sylwetki poruszały się na tej chwiejnej kładce; ja-
cyś ludzie szykowali się w ciemności do odjazdu.

W zatoce, dzięki skałom osłaniającym ją od północy, było
nieco cieplej niż na otwartym morzu. Mimo to jednak ludzie
d dygotali z zimna i śpieszyli się najwyraźniej.

O zmierzchu sylwetki przedmiotów rysują się ostro; widać
też było, że odzienie tych ludzi postrzępione jest i podarte; na-
leżeli oni niewątpliwie do klasy nazywanej w Anglii the rag-

ged, czyli oberwańcy.

W mroku zaledwie rozpoznać można było ścieżkę wijącą się
kreto wśród skalnych załomów. Nić, niedbale porzucona przez
haftującą dziewczynę na poręczy fotela, układa się w zygzaki
podobne do wszystkich na świecie ścieżek górskich i skalnych-
Kręta, urwista dróżka, zaiste bardziej dostępna dla kóz niż
dla ludzi, wiodła do owego właśnie progu w skale, o który
oparta była przerzucona z łodzi deska. Skalne ścieżki bywają
zwykle strome, spadziste, nieżyczliwe człowiekowi; to nie dro-
gi, to raczej spadki lecące w dół po pochyłości. Ta, o której
tu mowa, była zapewne odgałęzieniem jakiejś drogi biegnącej
po równinie. Trudno było patrzeć na nią bez dreszczu przera-
żenia, tak stromo wspinała się zygzakiem od podnóża skał ku
ich wierzchołkom, poprzez występy i zapadliny, by przedostać
się wreszcie do wyłomu prowadzącego na położoną na górze
płaszczyznę. Po tej to ścieżce zejść musieli pasażerowie, na któ-
rych oczekiwał zakotwiczony w zatoce barkas.

Z ruchów załadowujących się na łódź ludzi poznać można
było pośpiech i niepokój. Wkoło, jak okiem sięgnąć, otaczała
ich pustka. Żaden szmer, żaden hałas nie mącił ciszy. Gdzieś

46

daleko tylko, po drugiej stronie przystani, u wejścia do zatoki
Ringstead, majaczyły sylwetki flotylli łodzi rybackich, co za-
pewne zbłądziła na morzu podczas połowu rekinów. Kaprys
morza przepędził te statki z wód duńskich na wody angielskie.
Wiatry północne nieraz płatają podobne figle rybakom. Flo-
tylla ta schroniła się u wybrzeży Portlandu, z czego wywnio-
skować można było, że spodziewać się należy złej pogody, że
wypływać na pełne morze nie jest bezpiecznie. Łodzie owe za-
rzucały właśnie kotwice. Główna barka wysunięta była ku
przodowi według prastarego obyczaju norweskich flotylli.
Olinowanie jej rysowało się ostrym, czarnym konturem na
gładkim, jaśniejącym w mroku tle morza i widać było na
przedzie zawieszone na żerdzi najrozmaitsze rodzaje haków
i harpunów służących do połowu seynznus glacialis, squalus
acanthias i squalus spina niger i sieć przeznaczoną .do chwyta-
nia żarłacza. Oprócz tych kilku łodzi zbitych w gromadkę, nig-
dzie na całym rozległym horyzoncie nie można było napotkać
okiem jakikolwiek ślad ludzkiego życia. Ani domu, ani statku,
nic. W epoce owej wybrzeże to nie było jeszcze zamieszkałe,
a porty zatoki były o tej porze nie do użytku.

Ludzie, na których oczekiwał barkas biskajski, śpieszyli się
z odjazdem, nie bacząc na pogodę. Krzątali się też całą gro-
madką po wybrzeżu szybko i bezładnie. Trudno ich było mię-
dzy sobą rozróżnić. Niesposób dojrzeć, czy byli młodzi czy
starzy. Wieczór zacierał kształty postaci, twarze, jak pod ma-
ską, ukryte były w mroku. W ciemności majaczyły tylko ich
sylwetki. Ludzi było ośmioro, w tym jedna, a może i dwie
kobiety — trudno było rozpoznać to dokładnie po podartych
łachmanach, które ich przykrywały, a które nie były już
właściwie ani męskim, ani kobiecym ubiorem. Łachmany nie
mają płci.

Jeden z tych cieni był mniejszy, karzeł widocznie lub
dziecko.

Było to dziecko.

47

II

PORZUCENIE                              '

Cóż można by było zauważyć przyglądając się tym ludziom      ^

z bliska?                                                               '

Wszyscy oni przyodziani byli w długie płaszcze z kapturami,       i
podarte i połatane wprawdzie, ale szerokie i fałdziste. Płasz-
czem takim można w potrzebie zakryć twarz aż po oczy, chro-       i
ni on więc i od wiatru, i od ludzkiej ciekawości, nie utrudnia-       •
jąć przy tym ruchów. Nosili też chustki obwiązane dokoła       i
głowy — pierwszy zarys turbanu, którego używanie rozpo-       ;

czyna się w Hiszpanii. Ten rodzaj przykrycia głowy nie był
w Anglii niczym niezwykłym. W czasach owych południe
modne było na północy. Płynęło to stąd, być może, że północ
podbijała właśnie południe. Zwyciężała je i podziwiała równo-
cześnie. Po klęsce Niezwyciężonej Armady język kastylski
wszechwładnie zapanował na dworze Elżbiety. Odezwanie się
po angielsku w pałacu królowej Anglii uchodziło nieomal że
za shocking. Zwykłą koleją losu barbarzyńca, podbiwszy kraj
o wyrafinowanej kulturze, przejmuje obyczaje tych, którym
narzuca prawa; Tatar podgląda i naśladuje Chińczyka. Dla-
tego też moda kastylska rozpowszechniła się w Anglii, angiel-
skie interesy natomiast podporządkowywały sobie Hiszpanię.

Wśród gotującej się do odjazdu gromadki jeden z mężczyzn
-wyglądał wyraźnie na wodza. Na nogach miał alpargatas,
sandały plecione ze sznurka na grubej podeszwie, jego znisz-
czony, podarty ubiór był bogato lamowany i haftowany, spod
płaszcza zaś, niby rybi brzuch, połyskiwała naszywana ceki-
nami kamizelka. Drugi z mężczyzn opuścił sobie na twarz
szeroką krezę filcowego kapelusza. W kapeluszu tym nie było
dziury na fajkę, co znaczyć miało, że człowiek, który go nosi,

jest uczonym.
48

Dziecko *— W myśl niewątpliwej prawdy, że kurtka męska
jest dziecinnym płaszczem — nosiło na odziewających je łach-
manach kitel sięgający mu aż po kolana.

Był to chłopczyk dziesięcio-, najwyżej jedenastoletni, sądząc
po wzroście. Nogi miał bose.

Załoga barkasu składała się z szypra i dwu majtków.
Barkas przybywał zapewne z Hiszpanii i tam też chyba miał
powrócić. Nie trudno było odgadnąć, że podróżował tak w ja-
kiejś tajemniczej sprawie.

Ludzie, załadowujący się właśnie na tę łódź, rozmawiali ci-
. Cho między sobą.

W szeptach ich wyróżnić można było słowa i kastylskie,
i niemieckie, i francuskie, i walijskie, i baskijskie. Język,
którym się posługiwali, był jakimś dziwacznym narzeczem
czy też nawet żargonem.

Ludzie ci, najrozmaitszej widać narodowości, byłi jednak
chyba członkami jednej bandy.

Załoga składała się zapewne z ich ludzi. Działała tutaj jakaś
tajna zmowa.

Ta wielojęzyczna gromada była izwartą.:organizacją towarzy-
szy, wspólników nawet być może.

Gdyby było odrobinę jaśniej, gdyby ktoś przyjrzał się tym
ludziom uważniej nieco — dostrzegłby ukryte pod łachmana-
mi różańce i szkaplerze. Jedna z tych istot, wyróżniająca się
od reszty jako coś na kształt kobiety, miała różaniec o olbrzy-
mich ziarnkach, podobny do różańców, jakich używają derwi-
sze. Bez trudu poznać było można, że to różaniec irlandzki,
z Lianymthefry czy też Lianandiffry, i tak, i tak bowiem nazy-
wają ludzie tę miejscowość.

Gdyby nie zmrok, zobaczyć by można było i to jeszcze, że
na przodzie barkasu umieszczona jest rzeźbiona i pozłacana
figura Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Była to zapewne baskij-.
ska Madonna, rodzaj starodawnego posążka, jakie tworzył za-
mieszkujący niegdyś Półwysep Iberyjski lud Cantabrów. Pod

Człowiek śmiechu

49

figurą tą, ustawioną na samym dziobie, wisiała latarnia, zga-
szona w tej chwili, co wskazywało, że nie zaniechano żadnej
ostrożności, aby ukryć obecność barkasu w zatoce. Latarnia
ta spełniała dwa przezmaczenia: płonęła ku czci Madonny
i oświetlała morze, służyła równocześnie i żeglarzowi, i Bogu.

Dziobnica, długa, krzywa i spiczasta, sterczała na przedzie
statku, jak róg półksiężyca. U samej jej nasady, a u stóp figu-
ry Madonny klęczał anioł ze złożonymi skrzydłami, spogląda-
jący przez lunetę ku horyzontowi. I on również był pozłacany.

W dziobnicy wydrążone były otwory, przez które swobodnie
przepływać mogła woda. Nie poskąpiono też arabesek i złoceń

dla ich przyozdobienia.

Pod figurą Madonny wypisano dużymi złotymi literami sło-
wo „Matutina". Była to nazwa statku, w tej chwili niewidocz-
na w ciemności.

Nad brzegiem u stóp urwiska leżały porozrzucane w nieła-
dzie toboły i skrzynki, cały dobytek uciekinierów. Ładowali
go właśnie na barkas, przenosząc w pośpiechu po przerzuco-
nej na brzeg kładce. Wory z sucharami i beczułka suszonych
ryb, trzy baryłki: jedna ze słodką wodą, druga ze słodem, trze-
cia ze smołą, cztery czy pięć flaszek rumu, tłumok w nędznej
płachcie, ściągnięty rzemieniami, kuferki, skrzynki, kłąb pa-
kuł, których używa się na pochodnie i świetlne sygnały — oto
cały ładunek barkasu. Obszarpańcy posiadali kuferki, a więc
niewątpliwie wiedli żywot koczowniczy. Wędrowni nędzarze
muszą mieć jakiś, najskromniejszy chociażby, dobytek; nieje-
den raz pragnęliby oni zerwać się i odlecieć nagle, jak ptaki,
ale nie mogą, gdyż musieliby porzucić ubogi sprzęt, którym
zarabiają na życie. Wszędzie taszczą za sobą toboły, skrzynki
— narzędzia pracy, wędrownej sztuki czy rzemiosła. Bagaż ten
jakże często bywa dla nich kulą u nogi.

Niełatwym zaiste być musiało zniesienie tego całego dobyt-
ku z urwiska. Najwidoczniej więc ludzie owi szykowali się do

ostatecznego odjazdu.
50

Nie tracili też czasu, dreptali tam i z powrotem, z brzegu
na łódź, z łodzi na brzeg; każdy coś robił, każdy pomagał, ten
przenosił worki, tamten — skrzynie. Obie chyba — kobiety
pracowały po społu z resztą gromady. A dziecko dźwigało za
dwu.

Dziecko to wśród owych ludzi nie miało chyba ani ojca, ani
matki. Nikt nie zwracał na nie uwagi. Używano je do pracy,
i to wszystko. Wydawało się być nie dzieckiem w rodzinie,
lecz niewolnikiem w obcym plemieniu. Wszyscy się nim po-
sługiwali, nikt się doń nawet nie odezwał.

Malec uwijał się zresztą szybko i jak i cale to podejrzane
grono wydawał się odczuwać jedno tylko pragnienie: żeby już
jak najprędzej odjechać. Dlaczego? Tego nie wiedział zapew-
ne. Spieszył się, bo widział, że inni też się śpieszą.

Załadowano wreszcie wszystkie bagaże na pokład barkasu;

szybko rozmieszczono ładunek we wnętrzu łodzi i oto nadcho-
dziła już chwila odjazdu. Przeniesiono wszystkie paki, dwa
podobne do kobiet stworzenia były już w łodzi, reszta bandy
— pięciu mężczyzn i dziecko — znajdowała się jeszcze na
skalnym progu, u podnóża urwiska. Na barkasie gorączkowo
szykowano się do odjazdu, szyper ujął rękojeść steru, jeden
z majtków schwycił siekierę, by przeciąć linę kotwicy. Przecię-
cie liny to znak niechybny wielkiego pośpiechu; odwiązuje się
ją, kiedy jest czasu dość. — Andamos — rzekł półgłosem ten,
co wyglądał na wodza bandy, co spod łachmanów połyskiwał
cekinami. Dziecko podbiegło do deski, by przejść. Już, już do-
tykało jej nogą, lecz oto dwu spośród mężczyzn rzuciło się
naprzód, odepchnęli chłopczyka, który omal nie wpadł do wo-
dy, i weszli na kładkę, trzeci przeszedł tuż za nimi, odsuwa-
jąc małego łokciem, czwarty szturchnął go pięścią i też prze-
biegł, piąty zaś, ten, co wyglądał na wodza, jednym susem
skoczył na pokład i uderzeniem obcasa zepchnął deskę w wo-
dę. Przecięto siekierą cumę, ster zakręcił się, statek odbił od
brzegu i dziecko zostało na lądzie.

<•                                                                      51

m

SAMOTNOŚĆ

Dziecko z utkwionym przed siebie spojrzeniem bez ruchu
stało na skale. Nie zawołało, nie krzyknęło. Porzucono je tak
nagle, a ono nie odezwało się nawet. Na łodzi też nikt nie wy-
rzekł ni słowa. Ani dziecko nie wzywało tych ludzi, ani też lu-
dzie ci nie żegnali dziecka. Przestrzeń dzieląca ich rosła, a obie
strony godziły się na to w milczeniu. Tak chyba rozstają się
cienie zmarłych nad brzegiem Styksu. Dziecko, jakby przy-
rośnięte do skały, którą wody przypływu zalewały coraz wyżej
i wyżej, patrzyło na oddalającą się łódź. Rzec by można, że ro-
zumie. Ale co rozumiało? Nie wiadomo.

Po chwili barkas wpłynął w wąskie przejście prowadzące
z zatoki na morze. Na tle jaśniejącego w dali nieba, w rozpęk-
linie, przez którą woda przepływała kreto pomiędzy podwójną
ścianą urwiska, zarysował się szczyt masztu i przesunął zygza-
kiem, jakby zagłębiał się w skałę, aż wreszcie znikł. Łódź wy-
płynęła na morze.

Chłopczyk patrzył, jak znika.
Na twarzy jego malowało się i zdziwienie, i zaduma.

Prócz zdumienia, widniało na niej jakieś niejasne, nieokre-
ślone stwierdzenie: takie oto jest życie. Wydawać by się mogło,
że ta rozwijająca się dopiero istotka jest już bogata doświad-
czeniem. Być może nawet potrafiła ona również i sądzić. Cięż-
kie, surowe dzieciństwo niekiedy ustawia jak gdyby w głębi-
nach dziecięcej świadomości jakąś groźną, bezlitosną wagę, na
której te nieszczęśliwe, maleńkie dusze ważą boskie wyroki.

Chłopaczek czuł, że on jest tutaj bez winy. I przyjął swój los
•-bez skargi, bez jednego słowa narzekania.

Odepchnięto go tak niespodzianie, a on nie drgnął nawet.
Jakby cały zesztywniał w środku. Pod ciężarem tej nagłej de-
cyzji losu, która rozstrzygała o jego życiu, zanim zdążyło się

32

ono rozpocząć naprawdę, dziecko nie ugięło się. Stało, choć
uderzył w nie piorun.

Ktokolwiek by zobaczył to osłupienie pełne rezygnacji, po-
znałby bez trudu, że z ludzi, co odjechali, nie kochało ono ni-
kogo i przez nikogo też nie było kochane.

Stało tak, pogrążone w zadumie, nie zważając na zimno. Na-
gle woda ochlapała mu stopy; nadchodził przypływ; podmuch
przeszedł mu przez włosy; zrywał się wiatr. Chłopczyk drgnął.
Od stóp do głów wstrząsnął nim zimny dreszcz. Ocknął się.

Rozejrzał się dokoła.

Był sam.

Jedyni ludzie, jakich znał aż do dnia tego, jedyni ludzie, ja-
cy istnieli dla niego na ziemi, byli to ci właśnie, co odpły-
nęli przed chwilą na barkasie. Ci, co go porzucili.

Dodajmy od razu, choć brzmi to dziwnie, że nie znał on właś-
ciwie nawet i tych jedynych znanych sobie ludzi.

Nie potrafiłby nawet powiedzieć, kim byli.

Spędził wśród nich całe dzieciństwo, nigdy jednak nie czul,
że do nich przynależy. Istniał obok po prostu i nic więcej.

A teraz oni o nim zapomnieli.

Nie miał przy sobie pieniędzy, nie miał obuwia, nie miał na-
wet kawałka chleba, był ledwie że odziany.

A była zima. I pora późna. Najbliższe zaś osiedle ludzkie od-
dalone było co najmniej o kilka mil.

Chłopiec nie wiedział, gdzie się znajduje.

Nie wiedział nic, to tylko, że ci, co przyszli z nim razem nad
brzeg morza, odpłynęli bez niego.

Czuł, jakby go życie odrzuciło.

U nikogo na świecie nie mógł szukać pomocy.

A lat miał dziesięć.

Stał w pustce, pomiędzy dwiema głębokościami. Widział, jak
z jednej otchłani wstaje noc, słyszał, jak w drugiej groźnie
pomrukują fale.

Chłopaczek wyciągnął swoje drobne, chude ramionka
i ziewnął.

S1

Po czym, jak gdyby powziął nagłą decyzję, śmiało, swobod-
nie, ze zręcznością wiewiórki — czy też może klowna — od-
wrócił się od zatoki i zaczął piąć się po skale. Wbiegał na
ścieżkę, zbaczał z niej, znowu na nią powracał, zwinny, zu-
chwały. Spieszył się, śpieszył ku ziemi. Wydawać by się mo-
gło, że ma z góry wytkniętą drogę. A przecież szedł po prostu,

gdzie oczy poniosą.
Biegł szybko, na oślep, jakby uciekał przed losem.

To stąpał ostrożnie, to znów wdrapywał się na czworakach.
piął się ku górze na wszelkie .sposoby i zwierzęce, i ludzkie.
Urwisko Portlandu zwrócone jest ku południowi, śniegu na
ścieżce było więc niewiele; lecz mróz ściął go w twarde grudki
i trudno było po nim iść. Chłopiec i z tym dał sobie radę.
Utrudniała mu ruchy za duża męska kurtka. Strome występy '
skalne pokrywał tu i ówdzie cienki lód. Mały ślizgał się więc
i przewracał, czepiał się zeschłych gałęzi i kamieni, nieraz
zawisnął przez chwilę nad przepaścią. W pewnej chwili kru-
cha skała oberwała się pod nim i zaczął z nią razem spadać
w dół. Obsunięcia takie bywają bardzo zdradliwe. Przez kilka
sekund chłopczyk zsuwał się jak dachówka po dachu. Stoczył
się tak aż nad sam skraj urwiska; uratowała go kępa trawy,
w którą wczepił się w ostatniej chwili. Zawisnąwszy nad prze-
paścią nie krzyknął nawet, jak i nie krzyczał, kiedy opuścili
go ludzie; w milczeniu wydostał się z powrotem na skałę.
Urwisko było wysokie, spotkała go też po drodze niejedna
przygoda. Przepaść stawała się coraz groźniejsza w pogłębia-
jącej się ciemności. Ta pionowa stercząca skała wydawała

się nie mieć końca.

Rosła przed dzieckiem, wznosiła się coraz to wyżej, coraz to
wyżej odsuwał się szczyt, w miarę jak ono szło. Chłopczyk
piął się i spoglądał co chwila na to czarne belkowanie, na tę
zaporę ustawioną pomiędzy nim i niebem. Wdrapał się

wreszcie.

Stanął na równinie. Rzec by można, że wyszedł na ląd, wy-
dostał się bowiem z przepaści.

54     J

I natychmiast zatrząsł się z zimna. Północno-zachodni wiatr,
ostry podmuch nocy, dął mu prosto w .twarz. Ściągnął na piersi
swoją bluzę marynarską z grubego płótna.

Dobre to i praktyczne ubranie. Rybacy nazywają je le suroit,
gdyż bluza taka chroni od deszczu, który sprowadza zwykle
noszący tę nazwę wiatr południowo-zachodni.

Wydostawszy się na płaszczyznę dziecko stanęło bosymi
stopami na przemarzniętej ziemi i rozejrzało się dokoła.

Za sobą miało morze, przed sobą ziemię, a nad głową niebo.

Niebo bez gwiazd. Zakrywała je gęsta mgła i chmury.

Kiedy chłopczyk wydobył się wreszcie na górną krawędź
skalnej ściany, spojrzał przed siebie, w głąb lądu. Jak okiem
sięgnąć, rozpościerała się płaska, zamarznięta, przyprószona
śniegiem równina. Nieliczne kępy wrzosów poruszały się na
wietrze. Żadnej drogi, żadnego domu czy choćby pasterskiego
szałasu. Tu i ówdzie tylko sypki śnieg, porwany podmuchem
powietrza, unosił się i wirował nad ziemią bielejącą spiralą.
Lekkie nierówności terenu zaznaczały się niewyraźnie na ho-
ryzoncie. Ogromne, martwe równiny gubiły się w mlecznych
tumanach mgły. Cisza. Krajobraz był bezkresny jak nieskoń-
czoność i milczący jak grób.

Dziecko zwróciło się w stronę morza.

I morze było białe tak jak ziemia; ona od śniegu, ono od
piany. Trudno wyobrazić sobie coś bardziej melancholijnego
od tej podwójnej białości. Oświetlenie wieczoru daje nie-
kiedy niezwykle twarde kontrasty; morze wydawało się
być ze stali, skały nadbrzeżne — z hebanu. Zatoka
Portlandu leżała u podnóża wzniesienia, na którym stało
dziecko, widoczna cała, jak na wyblakłej mapie, w półkoli-
stym otoczeniu pagórków; ten nocny krajobraz z prześwie-
cającym przez chmury skrawkiem księżyca był jak ze snu.
Na całym wybrzeżu, zamkniętym z obu stron wrzynającymi
się w morze przylądkami, nie błyszczał żaden ogieniek, żadne
światełko; okolica była pustynna, bezludna. Ciemności na zie-
mi i na niebie; ani jednej lampy w dole, ani jednej gwiazdy
w górze. Szerokie, niskie fale zatoki wznosiły się niespodzia-

55

nie to tu, to tam. Wiatr poruszał i marszczył powierzchnię
wody. Można było jeszcze dostrzec barkas oddalający się od

lądu.

Ślizgał się czarnym trójkątem po tym sinym tle,

Bezgraniczne, ginące w dali przestrzenie wody poruszały
się w ponurym półmroku.

„Matutina" płynęła prędko. Malała z minuty na minutę.
Jakże szybko niknie na morzu kształt odpływającego statku.

W pewnej chwili zapłonęła latarnia na dziobie. Sterowanie
po ciemku stawało się widocznie niebezpieczne. Jasny ten
punkcik, przymocowany do podłużnego, wysokiego, czarnego
kształtu, ponuro połyskiwał w oddali. Rzec by można, że to
kondukt żałobny posuwa się po morzu wraz z towarzyszącą mu

pochodnią.

W powietrzu wisiała nawałnica. Dziecko nie zdawało sobie
z tego sprawy, marynarz jednakże zadrżałby z przerażenia.
Była to owa minuta przed burzą, w której wydaje się, że ży-
wioły ożyją za chwilę w ludzkiej postaci, że wiatr czarodziej-
skim sposobem przemieni się w Aquilona. Morze stanie się
oceanem, siła okaże się wolą, to, co wydawało się być martwym
przedmiotem, ukaże nagle swą duszę. Wszystko to stanie się
już za chwilę. Groza ogarnia człowieka. Dusza ludzka drży na
myśl o spotkaniu się twarzą w twarz z duszą natury.

Już wkrótce miał zapanować chaos. Wiatr poruszył mgły
i spiętrzył chmury, jakby ustawiał dekoracje do tego straszli-
wego dramatu zimy i fal, któremu na imię burza śnieżna.

I jeszcze jeden znak nieomylny — statki, co szybko powra-
cały z morza do przystani. Zatoka nie była już pusta. Spoza
przylądków wyłaniały się co chwila łodzie niespokojnie zdą-
żające do portu. Jedne płynęły wzdłuż Portland Bili, inne
wzdłuż Saint-Albans Head. W oddali pojawiały się coraz to
inne żagle. Czas naglił. Na południowej stronie nieba ciemność
stawała się coraz głębsza, chmury, brzemienne mrokiem, opa-
dały coraz niżej i niżej ku morzu. Pod ciężarem zawieszonej
w powietrzu burzy fale zamarły w ponurym, groźnym bez-

66

ruchu. Nie był to zaiste czas na odjazd. A jednak barkas wy-
ruszył w drogę.

Wyminął on przylądek od strony północnej, wypłynął z za-
toki i znajdował się już na pełnym morzu. Nagle zerwał sią
gwałtowny wiatr północno-zachodni; ,,Matutina", wyraźnie
jeszcze widoczna, rozwinęła żagle, jakby postanowiła wyzy-
skać huragan. Był to wiatr zdradliwy, niebezpieczny. Schwycił
on natychmiast barkas w swoje obroty. Łódź przechyliła się
pod jego podmuchem, nie zboczyła jednak z drogi, dalej pły-
nęła przed siebie. Wskazywało to na ucieczkę raczej niż na
zwykłą podróż, na większy niż przed żywiołem lęk przed
ziemią, na większy strach przed pościgiem ludzi niż przed
pościgiem wiatrów.

Barkas malał, malał coraz to bardziej w głębinach hory-
zontu; maleńka gwiazda, sunąca poprzez ciemność, bladła; aż
wreszcie znikła, roztopiła się w ciemnościach nocy.

Tym razem znikła już na zawsze.

Dziecko zrozumiało to widocznie. Przestało patrzyć na morze.
Wzrok jego przesunął się na równiny, wrzosowiska, pagórki,
na przestrzenie lądu, puste, na których, być może, uda mu się
spotkać jakąś żyjącą istotę. Odwróciło się i poszło w ten nie-
znany świat.

\

IV

PYTANIA

Cóż to za banda porzuciła, uciekając, dziecko?
Czyżby zbiegowie ci należeli do comprachicos?
Już z poprzednich rozdziałów poznaliśmy dokładnie prawa
ustanowione przez Wilhelma III i uchwalone przez parlament,
ścigające złoczyńców obojga płci zwanych comprachicos czy
to comprapequeńos, czy to cheylas.

Niektóre ustawy działają rozpraszające. Statut ów, spadając
na comprachicos, wywołał w skutku powszechną ucieczkę nie
tylko ich właśnie, ale wszystkich włóczęgów wszelkich odmian

67

i rodzai. Wszyscy usiłowali opuścić wyspę, zbiec morzem. Com-
prachicos gromadnie wracali do Hiszpanii. Wielu spośród nich

było bowiem pochodzenia baskijskiego.

Pierwszym i zaiste niezwykłym skutkiem owej ochraniające]

dziecko ustawy było nagminne porzucanie dzieci.

Nigdy jeszcze nie znajdywano tak wielkiej ilości podrzut-
ków. Przyczyny zrozumieć nie trudno. Na każdą bandę
wędrowną, wśród której znajdowałoby się dziecko, mogło paść
podejrzenie; wystarczającym oskarżeniem była sama jego
obecność. — To comprachicos zapewne — wnioskował szeryf,
sędzia, konstabl. I następowało aresztowanie i śledztwo. Na
nędzarzy, na zwykłych, wędrujących po prośbie żebraków
padł strach. Bali się, by nie wzięto ich za comprachicos, choć
nimi nie byli. Słabi są bowiem zazwyczaj wobec pomyłek spra-
wiedliwości bezsilni. Żebracze, wędrowne, bezdomne rodziny
i tak już żyją w nieustannym popłochu. Comprachicos oskarżano
o czerpanie korzyści z handlu cudzymi dziećmi. Nieszczęście
jednak i ubóstwo tak misternie splatają się ze sobą, że nie-
jeden raz prawowity ojciec i matka nie byli w stanie przeko-
nać władz, że dziecko ich jest naprawdę ich własnym dziec-
kiem. Skąd masz dziecko? I jak tu dowieść, że to własne, od
Boga dane? Posiadanie dziecka stało się niebezpieczne; trzeba
się go więc wyzbyć, łatwiej będzie przemknąć się bez niego.
I rodzice porzucali własne dzieci w lasach, na piaszczystych

odludziach, topili je w studniach.

Niejeden raz znajdowano trupki potopionych dzieci.
Dodajmy jeszcze, że biorąc przykład z Anglii, zaczęto odtąd
prześladować comprachicos w całej Europie. Hasło zostało
rzucone. Przykład podziałał. Policje wszystkich państw Euro-
py szły ze sobą w zawody o lepsze w wyłapywaniu compra-
chicos, hiszpański alguaził ścigał się w czujności z angielskim
konstablem. Jeszcze dwadzieścia trzy lata temu odczytać można
było wyryty w kamieniu na bramie w Otero napis, nieprzetłu-
maczalny — język kodeksów niewiele nieraz troszczy się o mo-
ralność publiczną — gdzie zresztą, przez zasadniczą różnicę
w karze, oddzielono wyraźnie handlarzy dziećmi od złodziei

58

dzieci. A oto napis ów w surowym, hiszpańskim oryginale;

Aqui quedan las orejas de los comprachicos, y las bolsas de los
robaninos, mientras que se van ellos al trabajo de mar. Jak wi-
dzimy więc, odcięcie uszu etc. nie uwalniało wcale od galer.
I powstał popłoch wśród włóczęgów. Niespokojnie przenosili
się z miejsca na miejsce, zrywali się w strachu i z drżeniem
rozkładali swe przelotne obozowiska. Wzdłuż całego wybrzeża
Europy śledzono bacznie wszelkie potajemne przyjazdy i od-
jazdy. Tropione bandy nie mogły wypływać na morze z dziec-
kiem, gdyż lądowanie z dzieckiem było niebezpieczne.

Łatwiej było dziecko po prostu porzucić.

Przez kogóż to więc został porzucony ów chłopiec stojący
samotnie wśród zmroku zapadającego na pustkowiu Portlandu?

Według wszelkiego prawdopodobieństwa — przez compra-
chicos.

, V
DRZEWO LUDZKIEGO WYNALAZKU

Była już zapewne siódma wieczór. Wiatr uspokoił się nieco,
znak, że wkrótce znowu dąć zacznie ze wzmożoną siłą. Dziecko
znajdowało się w najdalej na południe wysuniętej części pół-
wyspu.

Portland jest półwyspom. Dziecko nie wiedziało jednakże, co
to jest półwysep, nie znało nawet tej nazwy: Portland. Wie-
działo ono jedno tylko: że można iść, iść przed siebie, dopóki
się nie padnie. Znajomość świata jest człowiekowi przewodni-
kiem; ono o świecie nie wiedziało nic. Tu je oni przyprowa-
dzili i tu zostało porzucone. „Oni" i „tu" — dwie te zagadki
mieściły w sobie los dziecka; „oni" oznaczało ludzi, wszystkich
ludzi, „tu" — oznaczało cały świat. Jedynym punktem oparcia,
jaki chłopiec miał na tym padole, była niewielka przestrzeń
ziemi, twardej i zimnej, na której stawiał swoje bose stopy.
Cóż mógł mieć więcej w tym ogromnym, otwartym zewsząd
świecie, który powoli okrywał zmierzch? Nic.

59

Szedł przed siebie w nieznane.

Dokoła była pustka bezludna.

Chłopiec przeciął na skos jedno płaskowzgórze, drugie, trze-
cie. Każda z tych płaszczyzn kończyła się niewysokim wpraw-
dzie, lecz często ostrym spadkiem. Wysokie, gołe płaszczyzny
portlandzkiego półwyspu podobne są do wielkich płyt, jak
gdyby jedna pod drugą podsuniętych; południowe ich boki wy-
dają się być podłożone pod krawędź poprzedniej równiny,
północne zaś sterczą ponad następnym płaskowyżem. Z po-
wstającymi stąd nierównościami terenu dziecko radziło sobie
zręcznie i sprawnie. Co pewien czas przystawało na chwilę, za-
stanawiając się jak gdyby. Noc robiła się coraz głębsza, wi-
doczność zmniejszała się, dostrzec cokolwiek można było w pro-
mieniu kilku zaledwie kroków.

Nagle chłopiec zatrzymał się, nasłuchiwał przez chwilę, z za-
dowoleniem skinął głową, odwrócił się szybko i powędrował
w kierunku niewielkiego wzniesienia, które rysowało się nie-
wyraźnie na prawo od niego, na skraju równiny. Na wznie-
sieniu owym majaczył jakiś kształt podobny w mroku do
drzewa. Dochodził stamtąd szmer. Nie był to na pewno ani
szum morza, ani szum wiatru. Nie był to również głos zwie-
rzęcia. Dziecko pomyślało sobie, że może ktoś tam jest, jakiś

człowiek.                                                  ;

W kilku susach podbiegło do stóp pagórka.

•Był tam ktoś rzeczywiście.
Nieokreśloną formę na szczycie widać było teraz wyraźnie.

Było to coś na kształt wielkiego ramienia, pionowo wyrasta-
jącego z ziemi. U górnego końca owego ramienia sterczał po-
ziomo jak gdyby palec wskazujący, wsparty na wielkim palcu.
Ramię to i oba jego palce rysowały się na tle nieba znakiem
węgielnicy. W miejscu złączenia palców owych, wskazującego
i wielkiego, zaczepiony był sznur, na którym wisiało coś czar-
nego. Sznur, poruszany przez wiatr, skrzypiał jak łańcuch.

Ten to głos właśnie usłyszało dziecko.

60

»

Sznur ów, jak to można było dojrzeć z bliska, był rzeczy-
wiście łańcuchem, marynarskim łańcuchem o grubych ogni-
wach.

Jakimś tajemniczym prawem natury, łączącym w jedną
zwartą całość pozory i rzeczywistość, wszystko —• miejsce
i pora, mgła, dramatyczne morze, groźny pomruk dalekich, nie-
widocznych horyzontów — wszystko składało się na to, że
kształt ów wydawał się olbrzymi.

Przedmiot uwieszony u łańcucha podobny był do futerału,
do owiniętego w pieluszki niemowlęcia wielkości człowieka.
U góry dokoła okrągłej, wystającej główki okręcony był ko-
niec łańcucha. U dołu futerał ów postrzępiony był i poszar-
pany; sterczały zeń ogołocone z ciała piszczele.

Słaby wiatr poruszał łańcuchem, a zawieszony na nim cię-
żar kołysał się lekko. Ów bierny kształt posłuszny był każde-
mu drgnieniu olbrzymich przestworzy; było w tym coś przera-
żającego; strach, co miesza właściwe proporcje przedmiotów,
odbierał mu wymiary pozostawiając tylko sam zarys; wydawał
się być jakimś dotykalnym zagęszczeniem ciemności. Cały był
uczyniony z otaczającej go dokoła nocy i wyolbrzymiony
upiornie przez grozę śmierci. I zmierzchy, i wschody księżyca,
i zachodzące za skały konstelacje gwiazd, poruszanie się po-
wietrza i wody, chmury, cała róża wiatrów — wszystko to zło-
żyło się jak gdyby na utworzenie owej dostrzegalnej nicości;

bryła ta, kołysząca się byle jak na wietrze, była równie bez-
osobowa i obojętna co i niebo, i morze; ciemność wchłaniała
w siebie to, co było niegdyś człowiekiem.

Było to coś, co nie było już niczym.

A to, co pozostało, nie ma swojej nazwy w ludzkim języku.
Nie istnieć już, a trwać, być w otchłani i poza otchłanią, jak
korek na wodzie unosić się na powierzchni śmierci — zaiste
rzeczywistość taka ma w sobie coś z nieprawdopodobieństwa.
Jakże ją więc określić ludzką mową? Istota owa — lecz czyż
była to jeszcze istota? — ów czarny świadek był jakimś szcząt-
kiem, jakimś straszliwym szczątkiem. Szczątkiem czegóż to?
Był to szczątek i natury, i społeczeństwa. Wszystko i nic.

6i

Wydany był on na pastwę niełaskawych przestworzy. Ota-
czało go najgłębsze zapomnienie, najgłębsza samotność. Samo-
wolnie rządziło nim nieznane. Ciemność robiła z nim, co
chciała, był wobec niej bezbronny. Na zawsze już pozostawać
miał bezwładny i bierny. Do woli miotały nim ponure po-
dmuchy huraganów.

Upiór ów niszczał powoli, wystawiony był na straszliwe, po-
wolne gnicie na wietrze. Znajdował się poza prawem grobu.
Unicestwienie bez spokoju było jego udziałem. Latem rozpadał
się w popiół, zimą — w błoto. Śmierci należy się zasłona, wsty-
dliwe schronienie pod pokrywą grobu. Tutaj była ona bez-
wstydna i naga. Gnicie odbywało się jawnie, cynicznie. Jest
jakieś wyuzdanie w pokazywaniu przez śmierć, w jaki to spo-
sób dokonuje ona swego dzieła. Pracując nie w swym labora-
torium — nie w grobie — urąga ona wszelkiej pogodzie i ła-
godności zmroku.

Owa żyjąca niegdyś istota rozpadała się, ginęła powoli; nie-
ubłaganie, bezlitośnie. W kościach wysechł szpik, wnętrzności
w brzuchu wygniły, w gardle zbrakło głosu. Trup — to kieszeń,
którą śmierć opróżnia. Jeżeli miał on kiedyś swoje ja, swoje
człowieczeństwo — to gdzież się ono teraz znajdowało? Istniało
jeszcze, być może, unosiło się gdzieś dokoła uwiązanych u łań-;

cucha resztek ciała. Sama myśl o tym jakże wstrząsająca jest
i bolesna! Niesposób chyba wyobrazić sobie bardziej ponure,

bardziej złowieszcze widowisko.

Niektóre zjawiska tego świata, zjawiska rzeczywiste, są jak

gdyby szczeliną, przez którą myśl umyka w niezbadane, w nie-
znane, usiłując sprawdzić przypuszczenia, rozwiązać zagadki.
Przechodząc przez niektóre miejsca, mijając niektóre przed-
mioty niesposób nie zatrzymać się w zadumie. Nieraz w życiu
napotkać można taką uchyloną furtkę prowadzącą w niewi-
doczne, niepojęte. Nikt chyba nie potrafiłby wyminąć obojętnie

tego trupa.

Rozpraszał się on, rozpadał wśród głębokiej, nieruchomej

ciszy. Krew jego została wypita, skóra zjedzona, skradziono mu
ciało. Rozgrabiało go wszystko. Grudzień wziął z niego chłód,

62

północ — grozę, żelazo — rdzę, zaraza — wyziewy trujące.
kwiat — zapach. Płacił rogatkowe śmierci swoim powolnym
rozkładem. Płacił je wiatrom, deszczom, rosie, gadom i ptakom.
Rozdrapywały go ciemne dłonie nocy.

Był to jakiś mieszkaniec ciemności, nieokreślony niesamo-
wity. Istniał i nie istniał równocześnie na owym \ zgórzu na
równinie. Był dotykalny, a nieuchwytny. Był cieniem uzupeł-
niającym ciemność. Kiedy dzień już zgasł, włączał się ów trup
w ponurą harmonię bezkresnego, milczącego mroku. Przez
samą swoją obecność pogłębiał żałobę burzy i spokój gwiazd.
Niewysłowiona istota pustki w nim znajdowała swój wyraz. Ów
strzęp nieznanego losu był jeszcze jednym niedomówieniem
nocnej grozy. Tajemnica jego była nieokreślonym, niejasnym
odbiciem wszystkich zagadek.

Życie dokoła niego słabło, ginęło, marło. Na otaczających go
równinach zanikała wszelka pewność, wszelka ufność. Rozdzie-
rający smutek krajobrazu, drżenie mgieł i traw, niepokój, który
wydawał się być niepokojem istoty żywej, wszystko podpo-
rządkowane było owej czarnej postaci zawieszonej na łańcuchu.
Obecność widma pogłębiała bezludność tego pustkowia.

Była to mara pląsająca na nieubłaganym wietrze, nieustan-
nie i straszliwie. Trup ów wydawał się być ośrodkiem całej
przestrzeni, wydawał się dźwigać na sobie jakiś ogrom. Kto
wie? Dźwigał on na sobie, być może, odwieczną sprawiedli-
wość bytującą gdzieś poza prawami ustanowionymi przez czło-
wieka. To pozagrobowe trwanie było jego zemstą na ludzkości,
było ono jego odwetem. Tkwił w owej pustce i zmroku jako
świadectwo, jako dowód, że martwa materia również była
czasami niepokojąca. Przejmuje nas bowiem zawsze groza
wobec tego, co w materii jest ruiną opuszczoną przez ducha.
Rzeczy martwe dzisiaj, nieruchome, a które niegdyś ożywiał
duch, wywołują w nas lęk. Trup ów oskarżał i niebieskie,
i ziemskie wyroki. Umieszczony na tym miejscu ręką człowieka,
czekał na Boga. A dokoła niego falowały niezmierzone, widmo-
we, mroczne przestworza, utkane z chmur i fal.

63

Zjawę ową otaczał jakiś krąg ponury, zamknięty, którego
nazwać niesposób. Dokoła trupa tego był bezkres nie ograni-
czony niczym, ni drzewem, ni dachem domu, ni sylwetką
przechodzącego człowieka. Kiedy nieskończoność ciążąca nad
: nami pochyla się, niebo, otchłań, życie, grób i wiecz-
ność otwierają się przed nami — wszystko wówczas wydaje się
nam nieosiągalne, zakazane, niedostępne. Nie ma potężniej-
szego zamknięcia niż nieskończoność otwarta przed człowie-
kiem.

VI

BITWA ŚMIERCI ,Z NOCĄ

Dziecko patrzyło na ów widok w niemym osłupieniu.
To, w czym dorosły rozpoznałby szubienicę, jemu wydało

się przywidzeniem.

To, w czym dorosły rozpoznałby trupa, jemu wydało się

upiorem.

Nie mogło ono zrozumieć tutaj niczego.

Otchłań na różne sposoby kusić potrafi; to, co znajdowało się
na szczycie wzgórza, było taką właśnie zastawioną przez nią
zasadzką. Dziecko zrobiło jeden krok, potem drugi. Szło, choć
pragnęłoby się cofnąć, zbliżało się, choć pragnęłoby uciec.

Drżące, a zuchwale, podeszło tuż blisko do upiora.

Stanęło pod szubienicą, podniosło głowę i zaczęło przypatry-

wać się uważnie.

Upiór ów pomazany był smołą, która połyskiwała na nim to

. tu, to tam. Twarz, powleczona również lepką dziegciową maską,
dostrzegalna była w mroku dość wyraźnie. Dziura w miejscu
ust, dziura w miejscu nosa, dwie dziury tam, gdzie niegdyś były
oczy — oto co ujrzało w niej dziecko. Ciało było spowite, okrę-
cone jak gdyby w grube płótno nasycone naftą. Płótno to
zbutwiało już, popękało, jedno kolano szkieletu sterczało na
.zewnątrz, widać było również i żebra. Tu szkielet, tam ciało
w rozkładzie. Twarz miała kolor ziemi; srebrzyły się na niej

64

lekkie smużki — ślady ślimaków. Płótno szczelnie oblepiało
szkielet podkreślając jego kształt, niby szata na rzeźbionym
posągu. Czaszka, pęknięta, rozłupana, podobna była do resztki
zgniłego owocu. Zęby tylko pozostały w niej ludzkie. Śmiały
się jeszcze. Jakieś szczątki krzyku wydawały się brzmieć
w otwartych ustach. Na policzkach sterczało jeszcze kilka wło-
sków. Głowa ta była przechylona na bok, jak gdyby czegoś
nasłuchiwała z uwagą.

Trup ów był najwidoczniej dość niedawno odnawiany. Ktoś
na świeżo pociągnąć musiał smołą i twarz, i wystające spod
płótna kolano, i żebra. Dołem zwisały nogi.

Tuż pod nimi, na trawie, leżały dwa trzewiki zniszczone przez
śniegi i deszcze. Trzewiki te spadły zapewne ze stóp niebosz-
czyka.

Bose dziecko przyjrzało się im uważnie.

Wiatr, który do niedawna wzmagał się z chwili na chwilę,
teraz nieomal że przestał dąć. Zdarza się to często przed burzą.
Trup nie poruszał się. Łańcuch zwisał sztywno, pionowo.

W umyśle dziecka dokonać się najwidoczniej musiało nagłe
przebudzenie myśli, tak często zdarzające się w młodym wie-
ku, u istot wstępujących dopiero w życie — i to jeszcze wśród
losów tak niezwykłych — co jakby otwierało nagle mózg, niby
uderzenie dziobkiem w skorupkę jaja przez pisklę ptasie.
Wszystko jednak, co tylko jego młodziutka świadomość ogar-
nąć była w stanie, zamierało zdrętwiałe. Nadmiar wrażeń
przytłumia myśl, tak jak nadmiar oliwy gasi lampę. Dorosły
zadawałby sam sobie pytania, dziecko nie pytało o nic; pa-
trzyło tylko.

Twarz trupa, powleczona smołą, wydawała się jak gdyby
wilgotna. Tam, gdzie niegdyś były oczy, zakrzepłe krople
dziegciu wyglądały jak łzy. Dzięki owej to smole właśnie
śmierć o wiele powolniej dokonywała swego spustoszenia,
było ono nieomal że powstrzymane, ograniczone do zniszczeń,
których już w żaden sposób nie udało się uniknąć. Nad przed-
miotem owym, w który wpatrywało się dziecko, ktoś roztaczał
opiekę. Człowiek ten był najwidoczniej cenny. Nie postarano

5 — Człowiek Śmiechu

(58

się wprawdzie o zachowanie go przy życiu, dbano jednakże, by

zakonserwować go jak najdłużej po śmierci.

Szubienica była już stara, spróchniała, trzymała się jednak
mocno, choć służyć już musiała przez długie lata.

W Anglii od niepamiętnych czasów utrzymywał się obyczaj

maczania w smole pojmanych i straconych przemytników.
Wieszano ich nad brzegiem morza, smarowano dziegciem i po-
zostawiano na szubienicy. Przykłady działają skuteczniej na
widocznym miejscu, w otwartej przestrzeni; nasmołowane zaś
przykłady lepiej się konserwują. Ów obyczaj smołowania był
zresztą w skutkach swoich wręcz dobroczynny, można było
bowiem dzięki temu rzadziej zmieniać wisielców. Szubienice
rozmieszczano, wzdłuż całego wybrzeża, w określonych odstę-
pach, jak za naszych czasów latarnie. Wisielec pełnił tu też po-
dobne funkcje. Oświecał na swój sposób swoich kamratów —
przemytników. Z daleka, z morza jeszcze mogli oni zobaczyć
te szubienice. Oto jedna — pierwsze ostrzeżenie; za nią druga;

za nią trzecia. Nie przeszkadzało to im oczywiście w kontra-
bandzie; na porządek społeczny jednakże składają się takie
właśnie najrozmaitsze zjawiska. Obyczaj ów przetrwał w Anglii
aż do początków naszego stulecia. Jeszcze w roku 1822 oglądać
można było przed zamkiem w Dover trzech takich polakierowa-
nych wisielców. Owa troskliwa konserwacja pośmiertnych
szczątków straceńców nie ograniczała się zresztą do powieszo-
nych przemytników jedynie. Anglia tym samym sposobem wy-
korzystywała dla postrachu i przykładu również i złodziei,
i podpalaczy, i morderców. John Painter, który podłożył ogień
pod magazyny portowe w Portsmouth, został w roku 1776 po-
wieszony i nasmołowany.

Ksiądz Coyer oglądał wisielca tego w roku 1777. W zapiskach

swoich zwie go on Janem Malarzem. John Painter wisiał ponad
zgliszczami i ruiną będącą dziełem jego ręki. Pociągano go
nową smołą co czas .pewien. Trup ten przetrwał — rzec by
można nieomal że, iż przeżył — lat prawie czterdzieści. Jeszcze
w roku 1788 całkiem dobrze pełnił swe zadanie. W roku 1790
jednakże trzeba było zastąpić go kim innym. Egipcjanie czcili

mumie swoich królów; jak widzimy, mumia człowieka z gminu
również może się na coś przydać.

Wiatr, który hulał tutaj bezkarnie, zwiał wszystek śnieg ze
wzgórza. Rosła na nim zeschła trawa i gdzieniegdzie osty; traw-
niki takie, szorstkie, gęste i niskie, pokrywają szczyty nadmor-
skich skał- niczym zielone sukno. Pod samą szubienicą,
w miejscu, nad którym zwisały nogi straceńca, wyrastała kępa
trawy gęstej, wysokiej, nie spotykanej na tej jałowej ziemi.
Lecz na to właśnie miejsce przez wieki osypywały się szczątki
wisielców i stąd też trawa tak piękna była i bujna. Ziemia żywi
się bowiem człowiekiem.

Dziecko stało jak zaczarowane, jak osłupiałe. Raz tylko
spojrzało w dół na mgnienie, kiedy pokrzywa sparzyła mu
stopę, wydało mu się bowiem, że to jakieś zwierzątko. Potem
podniosło głowę i znów wlepiło wzrok w tę twarz, co patrzyła
nań z góry. Patrzyła zaś tym wyraźniej, że nie miała przecież
oczu. Było to spojrzenie rozproszone, a uporczywe niewymow-
nie, świetliste, a mroczne, patrzyły nim nie tylko puste oczo-
doły, lecz i zęby, i czaszka. Cała głowa trupa wydaje się spo-
glądać jakimś straszliwym spojrzeniem. Nie ma w niej źrenic,
a czujemy na sobie jej wzrok. Larwy są straszne.

Powoli i dziecko stawało się czymś na kształt upiora. Nie
poruszało się wcale. Nie spostrzegło się nawet, że traci świado-
mość. Zesztywniało, zdrętwiało. Zima, zdradliwa zima, w mil-
czeniu wydawała je na pastwę nocy. Dziecko zamieniało się
powoli w posążek. Kości jego twardniały na kamień z zimna,
zamroczenie wślizgiwało się weń jak gad. Zimą, wśród śniegu.
senność, co ogarnia człowieka, jest jak przypływ morza;

w dziecku narastał bezwład podobny do bezwładu trupa. Już
za chwilę miało zasnąć.

W dłoni snu znajduje się palec śmierci. Dłoń ta ściskała
dziecko coraz silniej. Osuwało się już prawie pod szubienicę.
Samo nie wiedziało nawet, czy stoi jeszcze.

Każda istota żyjąca nieustannie znajduje się nad brzegiem
przepaści, w każdej chwili 2eśliznąć się może na jej dno.

r

67

Śmierć czyha na nią na każdym kroku, a przejście od bytu do

niebytu jakże łatwe bywa i lekkie.

Jeszcze moment i oto dziecko i ów zmarły — początek życia

i pozostała po nim ruina — połączą się, zjednoczą się we wspól-
nym nieistnieniu.

Upiór jakby zrozumiał, co stać się może, i jakby postanowił

do tego nie dopuścić. Zakołysał się nagle. Czyżby chciał dziecko

przestrzec? To wiatr zerwał się znowu.

Niesamowity był to widok.

Wiszący na łańcuchu trup, rozbujany niewidocznym podmu-
chem, huśtał się miarowo i ciągle, w lewo i w prawo, w lewo
i w prawo, niby straszliwe, nieubłagane wahadło zegara wiecz-
ności.

Trwało to przez czas pewien. Na widok tego upiornego

pląsu dziecko ocknęło się, strach przezwyciężył senne za-
mroczenie. Przy każdym ruchu łańcuch wydawał zgrzyty prze-
raźliwe, miarowe, przerywane chwilami ciszy, jakby dla nabra-
nia oddechu. Zgrzyt ten podobny był do cykania świerszcza na

łące.

Nadciągała burza. Wiatr wzmagał się, dął coraz gwałtownie].'

Straszliwy trup nie kołysał się już, a miotał w upiornych
drgawkach. Zgrzyt łańcucha brzmiał jak przeraźliwy krzyk.

I wydało się, jakby krzyk ów został usłyszany. Jeżeli był on
wołaniem — otrzymał odpowiedź. Coraz głośniejszy szmer

nadciągał z głębi widnokręgu.

Był to trzepot skrzydeł.
Nadlatywało stado kruków. Miał się oto zozpocząć ponury

obrządek odludnych cmentarzysk.

Czarne punkty zbliżały się, rosły, przedzierały przez mgły

i chmury i coraz szerzej rozpościerając się na niebie śpieszyły
z głośnym krakaniem. Było ich mrowie. Owe skrzydlate robac-
two ciemności rzuciło się na szubienicę.

Przerażone dziecko cofnęło się w tył.

Stada takie posłuszne są komendzie. Kruki obsiadły szubie-
nicę. Ani jeden jednakże nie ośmielił się tknąć pierwszy trupa.
Naradzały się pomiędzy sobą, kracząc. Straszne jest krakanie

68

kruka. Wycie, świst, ryk — to głosy życia; w krakaniu zaś
dźwięczy radość z trupiego rozkładu. Brzmi ono niby trzask
załamującej się ciszy grobu. To głos ciemności, głos nocy.
Dziecko przeszył lodowaty dreszcz.

Bardziej jeszcze z przerażenia niż z zimna.

Kruki umilkły. Jeden skoczył na szkielet. Był to znak. W ślad
za nim rzuciły się wszystkie, zatrzepotała czarna chmura piór,
potem skrzydła złożyły się, opadły i wisielec skrył się cały pod
rojem czarnych pęcherzy poruszających się w ciemności. Nagle
trup podskoczył.

On to zrobił? Czy wiatr? Był to jakiś skok straszliwy.
Przyszedł mu w sukurs huragan, który zerwał się właśnie.
Widmo zaczęło miotać się jak w konwulsjach. Wicher, co roz-
szalał się na dobre, porwał go w swój wir, obracał na wszyst-
kie strony. Upiór szalał niby jakiś straszliwy pajac, co zamiast
sznurka ma stryczek. Chyba ktoś ukrywający się w mroku po-
ciągał za sznur jak na drwinę i igrał tą mumią. Kręciła się
i podskakiwała, jakby już za chwilę miała się rozlecieć na
kawałki. Kruki przelękły się i odfrunęły. Rzec by można —
rozprysły się. Potem powróciły znowu. I rozpoczęła się
walka.

Trup jakby ożył nagle jakimś straszliwym sposobem. Po-
dmuchy wiatru unosiły go, jakby miały go porwać; wydawać
by się mogło, że trup szamoce się z całej siły, że pragnie uciec.
Przytrzymywał go stryczek. A ptaki, czujne na każdy jego
ruch, to podrywały się, to znów wczepiały weń dziko, zażarcie.
On usiłował im umknąć, a one ścigały go zaciekle. Nieboszczyk,
miotany wiatrem na wszystkie strony, podskakiwał, szamotał
się, nagle jakby wpadał w furię, chybotał się tam i z powrotem,
to wznosił się, to spadał, jakby chciał przepłoszyć ptasie mro-
wie. Trup był maczugą, rój kruków — wzbijaną przez jej ude-
rzenia kurzawą. Okrutne skrzydlate stado nie porzucało zdo-
byczy, napastowało ją zaciekle, niezmordowanie. Nieboszczyk,
jakby go szał ogarniał pod wściekłymi uderzeniami dzio-
bów, dwoił i troił ciosy wymierzane w próżnię, niby uderzenia
kamienia przywiązanego do procy. Chwilami wpijały się weń

69

wszystkie szpony skrzydlatych napastników; strząsał je z sie-
bie, stado odlatywało i powracało z nową furią. Straszliwa
tortura trwająca hen, poza zgon. Ptaki atakowały natrętnie,
nieustępliwie. Przed takimi stadami stoją chyba otworem
drzwi piekła. Uderzenia szponów, ciosy dzioba wyrywające ka-
wałki tego, co nie było już nawet ciałem, krakanie, skrzypienie
szubienicy, chrobotanie kości szkieletu, szczęk żelastwa, wycie
wiatru — chyba nie może wydarzyć się zmaganie bardziej po-
nure. Duch bijący się z demonami. Bitwa widm.

Wicher wzmagał się chwilami w dwójnasób, wisielec wiro- ,
wał dookoła własnej osi, na wszystkie strony opędzał się od
stada, wydawało się, że pragnie rzucić się w pogoń za ptactwem,
że zęby jego zaczną gryźć. Wiatr miał za sobą, łańcuch — prze-
ciwko sobie, jakby za sprawą szatanów. Huragan brał udział
w bitwie. Trup wił się, a stado kruków ścigało go kołując po

spirali, krążąc w zawrotnym wirze.

Z dołu dobywał się potężny pomruk morza.

Dziecko patrzyło na ten sen upiorny. Aż nagle zatrzęsło się
na całym ciele, dreszcz przeszył je na wskroś, zachwiało się.
omal że nie upadło, odwróciło się w tył i ścisnąwszy obydwoma
rękami głowę, jak gdyby tylko własne czoło mogło dać mu
oparcie, zbiegło w ogromnych susach ze wzgórza, z rozwianym
włosem, z błędną twarzą, z zamkniętymi oczami, samo także
podobne do widma. Uciekało, uciekało od tych upiornych noc-
nych katuszy.

VII

PÓŁNOCNY CYPEL PORTLANDU

Biegło tak aż do utraty tchu, biegło jak szalone przed siebie,
byle dalej, po śniegu, po równinie. Ruch rozgrzał je. Na
szczęście. Gdyby nie ta paniczna ucieczka bowiem, gdyby nie

strach, byłoby już umarło.

Zatrzymało się wreszcie, kiedy nie mogło już złapać oddechu.
Nie miało jednak odwagi obejrzeć się poza siebie. Wydawało

70

mu się, że ptaki je ścigają, że trup na pewno zerwał się z łań-
cucha i idzie w ślad za nim, że szubienica nawet zbiegła ze
wzgórza w pogoni za trupem. Bało się, że zobaczy to wszystko,
' jeżeli się obejrzy.

Odsapnęło więc nieco i popędziło dalej przed siebie.

Zdawanie sobie sprawy z istoty wydarzeń nie jest właści-
wością dziecinnego wieku. Malec odbierał wrażenia wyolbrzy-
mione przez strach, nie wiązał ich jednak w myśli, nie wyciągał
wniosków. Biegł, biegł, byle dalej naprzód, biegł z coraz
większą rozpaczą, z coraz większym trudem, niby przez sen.
Upłynęły już trzy godziny od chwili, kiedy porzucono go na
brzegu. A choć przez cały czas to szedł, to biegł przed siebie,
zmienił się jednak cel tej jego wędrówki. Przedtem szukał —
teraz uciekał. Nie odczuwał już ani zimna, ani głodu; bał się.
Instynkt strachu zagłuszył w nim wszystkie inne. Władało nim
jedno tylko pragnienie: uciec, uciec, jak najdalej. Przed czym?
Przed wszystkim. Życie wydawało mu się jakimś straszliwym
murem otaczającym go, zamykającym zewsząd. Uciekłby
chyba w ogóle ze świata, gdyby tylko potrafił.

Ale dzieci nie wiedzą jeszcze, że samobójstwem można wy-
dostać się z każdego więzienia.

Biegł.

Biegł, póki starczyło mu sił. Ale oddech wyczerpuje się
w końcu, strach wyczerpuje się także.

Nagle, jakby w przypływie rozsądku i energii, przystanął,
powiedzieć by można, że zawstydził się własną ucieczką. Wy-
prostował się, tupnął nogą, stanowczym ruchem podniósł głowę
i odwrócił się.

Wzgórze, szubienica, stado kruków — wszystko znikło.

Mgła objęła znowu widnokrąg w swoje władanie.

Chłopiec powędrował dalej.

Nie biegł już teraz, szedł. Gdybyśmy powiedzieli, że spotka-
nie z trupem uczyniło zeń człowieka, byłoby to może określe-
nie zbyt ubogie, nie oddające różnorodnych i pomieszanych do-
znań, które nim miotały. Było to i o wiele więcej, i o wiele
mniej. W umyśle jego, który zaczynał dopiero pojmować'

71

i myśleć, wspomnienie szubienicy było tylko widmem, zjawą
upiorną. Pokrzepiło go to, że opanował strach. Czuł się sil-
niejszy. Gdyby był w wieku, w którym zastanawiamy się już
nad sobą, chłopiec dostrzegłby, że kiełkuje w nim tysiące no-
wych pytań, nowych myśli. Ale dziecinne rozważania są nie-
jasne, odczuwał więc tylko jakiś gorzki, nieokreślony posmak
tego, czego znaczenia nie mógł jeszcze zrozumieć, a co człowiek

w późniejszych swych latach nazywa oburzeniem.

Dodajmy jeszcze, że u dziecka każdy stan uczuciowy trwa
krótko. Bolesne przeżycia nie docierają do niego w całej swo-
jej złożoności i ogromie. Własna słabość ogranicza dziecinne
doznania, chroni tę małą istotę przed wzruszeniami zbyt skom-
plikowanymi. Widzi ono tylko sam fakt, samo zdarzenie i nie
odczuwa potrzeby, żeby je zrozumieć i wytłumaczyć. Docie-
kliwość w stosunku do zjawisk tego świata pizychodzi później
dopiero, kiedy wzbogacą się bardziej archiwa doświadczenia.
Wówczas to rozpoczyna się klasyfikacja spotykanych zjawisk.
inteligencja, żywsza i bogatsza, porównuje, wspomnienia z lat
najmłodszych wyłaniają się spod uczuć, jak stary, zatarty
tekst na palimpseście. Wspomnienia te stają się podstawą dla
logicznego myślenia i to, co w mózgu dziecka było tylko obra-
zem, zmienia się w sylogizm w umyśle dorosłego człowieka.
Rozmaite zresztą bywają losów koleje; to, co jednym wychodzi
na dobre, innym wychodzi na złe, zależnie od przyrodzonej na-
tury człowieka. Natury dobre dojrzewają, złe — gniją.

Dziecko przebiegło z ćwierć mili, przeszło drugie ćwierć. Aż
wreszcie pusty żołądek dopominać się zaczął o swoje prawa.
Jeść l Gwałtowne burczenie głodu zagłuszyło wspomnienie
upiornego wzgórza. Tak to zwierzę .odzywa się w człowieku
i przypomina mu o rzeczywistości — na szczęście.

Jeść! Ale co? gdzie? jak?
Chłopiec machinalnie sięgnął do kieszeni. Wiedział przecież,

że jest pusta.

Ruszył więc szybciej naprzód. Nie wiedział, dokąd iść, ale

śpieszył się, śpieszył do jakiegoś ludzkiego domu, który prze-
cież gdzieś w końcu znaleźć musi.

72

Wiara w istniejącą gdzieś gospodę — to niewątpliwie jedna
z łask czuwającej nad człowiekiem Opatrzności.

Wierzyć w znalezienie schronienia — to wierzyć w Boga.

A na równinie śnieżnej, jak okiem sięgnąć, niczego, co by
kształtem swoim przypominało dach.

Dziecko szło i szło przez puste wrzosowiska.

Na równinie tej nigdy nie było ludzkich osiedli. Brakło tu
drzewa na budowę chat. Dawnymi czasy u podnóża skał nad-
morskich mieszkała po jaskiniach skąpa ludność, na pół dzika,
której za broń służyła proca, a za opał wysuszony nawóz kro-
wi. Ludzie ci czcili bożka Heił, którego figura stała na polanie ,
w Dorchester, i trudnili się poławianiem szarych, fałszywych
korali, nazywanych przez Walijczyków plin, przez Greków zaś
— isidis plocamos.

Dziecko starało się utrzymać w swym marszu jakiś kieru-
nek. Przeznaczenie to wieczne rozdroże, wybór ścieżki bywa
niebezpieczny, trudny dla dorosłego, a cóż dopiero dla dziecka.
Malec szedł jednak dalej, lecz choć zdawać by się mogło, ze
nogi ma ze stali, był już coraz bardziej zmęczony. Przed nim
na całej równinie żadnej drogi; a jeżeli nawet i była — przy-
sypał ją śnieg. Instynkt nakazywał mu trzymać się kierunku
wschodniego. Pięty miał poranione o ostre kamienie. Gdyby
było jasno, dojrzeć by można różowe plamki krwi obok śladów
jego stóp na śniegu.

Nie wiedział zupełnie, gdzie się znajduje. Przecinał płasko-
wyż Portlandu z południa na północ, banda zaś, z którą
tutaj przywędrował, musiała najprawdopodobniej iść z zachodu
na wschód, by uniknąć napotkania ludzi. Przeprawiła się ona
zapewne z brzegu Uggescombe, z Sainte-Catherine Chap na
przykład czy też z Swancry w jakiejś rybackiej czy też prze-
mytniczej łodzi do jednej z zatok wybrzeża Weston, a potem
lądem dotarła do zalewu położonego po przeciwnej stronie
Portlandu, gdzie oczekiwał na nią barkas. Kierunek, który
obrało dziecko, przecinał pod kątem prostym trasę drogi, po
której banda przypuszczalnie dotarła do wybrzeża. W żaden
więc sposób nie miało ono możności, by połapać się, gdzie jest.

73

Na płaskowyżu Portlandu znajdują się tu i ówdzie wznie-
sienia zakończone stromym, gwałtownym, spadającym aż do
morza urwiskiem. Dziecko wdrapało się na jeden z tych pa-
górków i przystanęło rozglądając się uważnie dokoła. Widno-
krąg zakryty był sinawym, gęstym tumanem. Malec wpatrywał
się w ten tuman, wytężając wzrok ze wszystkich sił, jakby
chciał go przebić spojrzeniem. Daleko ku wschodowi, we
wklęśnięciu terenu, u podnóża zbitej w wał mgły, podobnej do
ruchomego białawego urwiska, pełzały, poruszały się leniwie
jakieś czarne, bezkształtne, bezładnie porozrzucane plamy.
Białawy, gęsty tuman — to mgła; a owe czarne plamy — to
dymy. A gdzie jest dym, tam jest i człowiek. Dziecko powędro-
wało więc w tym kierunku.

W pewnej odległości od miejsca, w którym się w owej

chwili znajdowało, dostrzec można było urwisko spadające
w dół, a u stóp jego, wśród postrzępionych skał, wśród mgły
majaczyła jakaś ławica piasku, jakaś płaska równina prowa-
dząca zapewne w głąb lądu z płaskowyżu, po którym wędro-
wało. Tamtędy chyba należało pójść.

Malec dotarł właśnie do przesmyku portlandzkiego, namułu

pochodzenia dyluwialnego, zwanego Chess-Hill.

Zaczął schodzić po stoku z płaskowyżu.

Było to zejście ostre i trudne. Odpowiednik, lekko złagodzo-
ny wprawdzie, wzniesienie, po którym niedawno wydostawać
się musiał z zatoki. Tak to każda uciążliwość wdrapywania się
pod górę wynagradzana bywa schodzeniem. Tam piął się — tu

leciał w dół.

Przeskakiwał ze skały na skałę, nie bacząc, że może sobie

skręcić nogę, nie bacząc, że w każdej chwili może runąć
w ledwie widoczną przepaść. Ślizgał się na kamieniach pokry-
tych lodem, chwytał się więc długich traw i gałęzi kolczastych
krzewin, których ciernie raniły mu palce. Miejscami pochy-
łość łagodniała, szedł więc przez chwilę swobodniej, łapiąc od-
dech, potem znów urwisko spadało gwałtownie i każdy ruch
trzeba było obliczać i ważyć. Przy schodzeniu z pionowego pra-
wie zbocza każdy ruch bowiem jest rozwiązaniem jakiegoś zaga-


74




dnienia. Trzeba być zręcznym i zwinnym pod groźbą śmierci.
Zagadnienia te instynkt dziecka rozwiązywał tak sprawnie, że
małpa mogłaby wzorować się na jego ruchach, że wprawiłyby
one w zachwyt najdoświadczeńszego linoskoka. Zejście było
gwałtowne i długie. Aż wreszcie malec znalazł się prawie na
samym dole.

Już wkrótce miał wydostać się na przesmyk, który dostrzegł
z góry.

Chwilami nasłuchiwał uważnie, jak jeleń, przestając prze-
skakiwać z kamienia na kamień. Z oddali, z lewej strony, dola-
tywał odgłos jakiś, słaby, a rozległy, podobny do grania trąbki.
W powietrzu bowiem drgała już pierwsza zapowiedź straszli-
wego północnego wiatru, który nadlatuje od bieguna, jak
grzmot stu trąb. Na czole, na oczach, na policzkach chłopiec
odczuwał coraz częściej chłodne muśnięcia, niby dotyk czyjejś
zimnej dłoni. Były to duże płatki śniegu, początkowo nieliczne,
potem coraz gęstsze, coraz szybciej wirujące w przestrzeni
zwiastuny nadciągającej śnieżycy. Osiadały one na włosach,
na ubraniu dziecka. Burza śnieżna, która szalała na morzu już
od przeszło godziny, zbliżała się do lądu, przesuwała się powoli
nad równiny, wchodziła od strony północno-zachodniej na
płaskowyż Portlandu.

0a       druga
BARKAS NA MORZU

•JL

PRAWA, KTÓRE NIEZALEŻNE SĄ OD CZŁOWIEKA

Burza śnieżna na morzu jest zjawiskiem niezbadanym, spra-
wą niezrozumiałą, ciemną w każdym tego słowa znaczeniu.
Huragan, któremu towarzyszą śnieg i mgła — fenomen ów do
dziś dnia jeszcze nie został poznany dokładnie. Stąd też niesie

on ze sobą wiele klęsk.

Wszystkie zjawiska na morzu tłumaczyć usiłujemy przez

działanie wiatru i fali. Jest jednak w powietrzu siła inna
jeszcze niż wiatr, jest w wodzie morza siła inna niż fala. Siła
owa, ta sama i w powietrzu, i w wodzie, to prąd magnetyczny.
Powietrze i woda są to dwie masy płynne, prawie jednakowe,
przechodzące jedna w drugą przez skraplanie i parowanie, od-
dychanie jest nieomal że tym samym co picie; a prąd magne-
tyczny — to fluid. Wiatr i fala to skutek ruchu nadanego
z zewnątrz; prąd magnetyczny jest samorodnym prądem. Wiatr
dojrzeć można dzięki poruszaniu się obłoków, fale — dzięki
pianie; prąd magnetyczny jest niewidoczny. Od czasu do czasu
jednakże daje on o sobie znać, odzywa się — uderzeniem

gromu.
Burza śnieżna jest zagadnieniem podobnym do zjawiska

suchej mgły. Dzięki uważnemu obserwowaniu magnetycznego
prądu będziemy mogli kiedyś zapewne wytłumaczyć, skąd się

bierze hiszpańska callina i etiopski quobar.

Bez uwzględnienia działania magnetycznych prądów bardzo
wielu zjawisk nie potrafimy zrozumieć. Oczywiście, że zmiany
szybkości wiatru, która podczas burzy wzrasta z trzech stóp
na sekundę do dwustu dwudziestu stóp, mogą uzasadnić'róż-
nicę wysokości fali, która na spokojnym morzu wysoka na
trzy cale, na morzu wzburzonym wznosi się nieraz aż na wy-
sokość stóp trzydziestu sześciu; oczywiście, że poziomy kieru-
nek ruchów powietrza nawet i podczas burzy pozwala nam zro-
zumieć, w jaki sposób fala wysoka na trzydzieści stóp może
mieć aż tysiąc pięćset stóp długości; ale dlaczego fala na Pacy-
fiku jest czterokrotnie wyższa u wybrzeży Ameryki niż u wy-
wybrzeży Azji, a więc wyższa na zachodzie niż na wschodzie;

dlaczego na Atlantyku rzecz się ma odwrotnie; dlaczego w oko-
licach równika najwyższą falę spotykamy na otwartym morzu;

skąd biorą się te zmiany w nabrzmiewaniu oceanu? Wszystkie
te zjawiska wytłumaczyć można tylko działaniem prądu magne-
tycznego w połączeniu z ruchem obrotowym ziemi i z przycią-
ganiem.

To tajemnicze pogmatwanie bywa przyczyną gwałtownych
obrotów wichru, który na przykład skacze z południowego
wschodu przez zachód aż do północnego wschodu, po czym
nagle z północnego wschodu zawraca tym samym olbrzymim
kręgiem na południowy wschód, a więc w ciągu trzydziestu
sześciu godzin przebiega po ogromnym łuku pięciuset sześćdzie-
sięciu stopni, co było zapowiedzią burzy śnieżnej siedemnastego
marca 1867 roku.

U wybrzeży Australii podczas burz południowych fale się-
gają wysokości osiemdziesięciu stóp; zjawisko to związane jest
z bliskością bieguna. Na tych szerokościach geograficznych
burze są spowodowane nie tyle może wstrząsami powietrza, co
ciągłością podwodnych elektrycznych wyładowań. W roku
1866 funkcjonowanie kabla transatlantyckiego zakłócane było
codziennie regularnie przez dwie godziny — od dwunastej do
drugiej po południu — przez przerywane, gorączkowe drga-
nia. Pewne układy sił wywołują zjawiska, których żeglarz pod
groźbą rozbicia statku nie może nie brać w rachubę. W dniu,

77

w którym kunszt żeglarski, który teraz jest rutyną, stanie się
matematyką, w dniu, w którym ludzie spróbują ustalić dokład-
nie i ściśle, dlaczego na przykład w naszych okolicach gorące
wiatry wieją czasem z północy, a lodowate — z południa;

kiedy wreszcie zrozumiałym się stanie, że spadki temperatury
uzależnione są od głębokości oceanicznych; kiedy człowiek
uświadomi sobie, że glob nasz jest olbrzymim magnesem o nie-
zmierzonej sile przyciągania, posiadającym dwie osie, oś obrotu
i oś magnetyczną, przecinające się w środku kuli ziemskiej, i że
bieguny magnetyczne wędrują dokoła geograficznych biegu-
nów; kiedy wreszcie ci, co narażają swe życie, zapragną po-
dejmować to ryzyko według zasad naukowych, kiedy niepew-
ności żeglugi poznane zostaną w swoich przyczynach, kiedy
kapitan okrętu będzie meteorologiem, a sternik — człowiekiem
wykształconym — ileż katastrof na morzu da się wówczas
uniknąć! Morze — to tyleż magnes co akwent, to ocean sił
nieważkich i niezbadanych w oceanie fal. Kto w morzu widzi
tylko wodę, ten nie widzi morza; morze to znak wahadłowy
prądów magnetycznych w tej samej mierze co i przypływy
i odpływy masy wód; przyciąganie wikła i plącze jego falowa-
nie w znaczniejszym jeszcze chyba stopniu niż huragany; przy-
leganie cząsteczek, objawiające się również i w mikroskopij-
nym, nie dostrzegalnym dla nas włoskowatym przyciąganiu,
w oceanie odbywa się na ogromnych przestrzeniach i działanie
magnetycznych prądów czasem współdziała z ruchami fal, po-
wietrza i wód, a czasem im przeciwdziała. Kto nie zna praw
elektryczności, nie zna praw hydrauliki; przenikają się one
bowiem wzajemnie. To prawda, że nie masz trudniejszej i mo-
zolnie j sze j nauki; dotyka ona empiryzmu, jak astronomia do-
tyka astrologii. Bez tej nauki nie ma wiedzy żeglarskiej.

Jednym z najbardziej złożonych i groźnych zjawisk na morzu
jest śnieżna burza. Burza śnieżna to burza magnetyczna. Jest
ona tworem bieguna, jak zorza polarna; to biegun jest sprawcą
i tamtego światła, i tej mgły, a prąd magnetyczny przejawia
się zarówno w płatkach śniegu, jak i w płomiennych wstęgach.

78

Burze — to nerwowe kryzysy morza, to jego ataki szału.
Morze miewa bowiem też swoje humory. Burze można przy-
równać do chorób. Jedne z nich są śmiertelne, inne — nie;

z jednej można wyjść, z innej się nie wychodzi. Zawieja śnież-
na zazwyczaj bywa śmiertelna. Jarabija, jeden ze sterników
we flocie Magellana, określał ją jako „chmurę, co wylazła
diabłu ze złego końca"''.

Dawni żeglarze hiszpańscy nazywali burzę taką la neuada,
jeżeli towarzyszył jej śnieg, la helada zaś,, jeżeli towarzyszył
jej grad. Podług ich mniemania spadały wówczas razem ze
śniegiem nietoperze.

Burze śnieżne to właściwość podbiegunowych szerokości
geograficznych. Czasami jednakże ześlizgują się one — rzec by
można: walą — i na nasze strefy, zniszczenie towarzyszy bo-
wiem nieodłącznie tym powietrznym zamieszkom.

Jak to już wiemy, ,,Matutina" odbijając od Portlandu zapuści-
ła się śmiało w tę wielką przygodę, której dodawała grozy nad-
ciągająca burza. Wypłynęła naprzeciw niebezpieczeństwu
7. jakąś rozpaczliwą odwagą. A jednak — podkreślić to należy
—na ostrzeżeniach jej nie zbywało.

II

POSTACIE, ZNANE NAM JUŻ, WYSTĘPUJĄ WYRAŹNIEJ

Dopóki barkas żeglował po zatoce Portlandu, morze było
jeszcze ciche, fala gładka. Na niebie było jasno, choć wody
oceanu już pociemniały. Chwiejba była mała. Barkas trzymał
się możliwie blisko nabrzeżnych skał, które stanowiły dla
niego dogodną osłonę.

Dziesięcioro ich było na niewielkiej feluce biskajskiej —
trzech ludzi z załogi i siedmiu pasażerów, w tym dwie kobiety.
W oświetleniu pełnego morza — o zmierzchu bowiem na morzu

l Una nube salida del molo lado del diabolo.

79

jest o wiele jaśniej niż na lądzie — twarze dostrzegalne były
całkiem wyraźnie. Zbiegowie nie kryli się już zresztą, odzy-
skali swobodę ruchów, każdy z nich odsłonił oblicze, odzyskał
głos, wyjście w morze było dla nich chwilą wyzwolenia.

Pstrokata rozmaitość tej ludzkiej zbieraniny biła po prostu
w oczy. Kobiety nie miały wieku; wędrowne życie postarza
przedwcześnie, ubóstwo jakże szybko piętnuje zmarszczkami
twarze. Jedna z tych kobiet była Baskijką, druga — ta z różań-
cem o grubych ziarnach — Irlandką. Twarze miały obie obo-
jętne, pozbawione wyrazu, co jakże często napotkać można
u biedaków. Zaraz po wejściu na łódź przycupnęły obok siebie
na kuferkach, u stóp masztu. Rozmawiały; irlandzki i baskijski,
jakeśmy już o tym wspominali, to języki pokrewne. Włosy Bas-
kijki namaszczone były cebulą i bazylią. Szyper był Baskiem
z Guipuzcoa, jeden z marynarzy pochodził z północnych zboczy
Pirenejów, drugi — z południowych, obaj więc byli Baskami,
synami jednego ludu, choć pierwszy mógł zwać się Francuzem,
a drugi Hiszpanem. Baskowie mało się troszczą o swoją ofic-
jalną ojczyznę. Mi mądre se Iloma montana, „matką moją są
góry", mawiał mulnik Zalareus. Spośród pięciu mężczyzn to-
warzyszącym dwu kobietom jeden był Francuzem z Langwe-
docji, drugi Francuzem z Prowansji, trzeci pochodził z Genui,
czwarty, starszy już człowiek, ten, co nosił kapelusz (bez
otworu na fajkę), wydawał się być Niemcem, piąty wreszcie,
wódz bandy, był Baskiem z Biscarossy. On to właśnie jednym
kopnięciem nogi strącił do wody deskę, kiedy dziecko chciało
wejść po niej na łódź. Człowiek ten był barczysty, ruchliwy,
gwałtowny, łachmany jego — jak pamiętamy — połyskiwały
świecidłami i cekinami. Nie mógł on usiedzieć na miejscu,
ruszał się, chodził tam i na powrót, z dziobu na rufę, wydawać
by się mogło, że miota nim niepokój, teraz, kiedy znajdował się
pomiędzy tym, co już uczynił, a tym, co dopiero stać się miało.

Wódz bandy, szyper i marynarze — byli oni wszyscy czterej •
Baskami — porozumiewali się ze sobą to po baskijsku, to po
hiszpańsku, to po francusku, trzy te języki bowiem rozpo-
wszechnione są jednakowo po obu stronach Pirenejów. Wszyscy

zresztą, prócz kobiet, mówili lepiej lub gorzej po francusku;

język ten był podstawą narzecza, którym posługiwała się
banda! W epoce owej język francuski coraz szerzej zaczynał
wchodzić w użycie wśród różnych ludów, równoważy on bo-
wiem w sobie najdoskonalej nadmiar samogłosek właściwy
językom południa i nadmiar spółgłosek właściwy językom pół-
nocy. W Europie po francusku mówili ze sobą kupcy; po fran-
cusku porozumiewali się również złodzieje. Wiadomo przecież,
że Gibby, słynny złodziej londyński, doskonale rozumiał Car-
touche'a.

Barkas, znakomity żaglowiec, płynął szybko; aż dziesięć osób
jednakże i bagaże — był to poważny ładunek dla tak wątłego
statku.

Stąd, że banda owa uciekała z Anglii na barkasie, nie wyni-
kało wcale, by załoga statku mieć z nią musiała jakieś ściślej-
sze stosunki i powiązania. I szyper, i wódz bandy, obaj byli
yascongado, to wystarczało. Wśród ludzi tej rasy niesienie
sobie nawzajem pomocy jest obowiązkiem, od którego wyjątki
nie istnieją. Bask — jakeśmy już to rzekli — nie jest ani Fran-
cuzem, ani Hiszpanem, jest on Baskiem zawsze i wszędzie
i innemu Baskowi przyjść musi z pomocą na każdym miejscu
i o każdej porze. Tak silne jest poczucie braterskiej wspólnoty
w Pirenejach.

Dopóki barkas żeglował po wodach zatoki, niebo, choć nie-
zbyt sprzyjające podróży swoim wyglądem, nie wydawało się
jednak aż na tyle groźne, by zbiegowie zwrócić na nie musieli
swą uwagę. Uciekli, udało się im wymknąć — i radość swoją
objawiali hałaśliwie i wesoło. Ten śmiał się, ów śpiewał; śmiał
się nie bez goryczy może, ale swobodnie; śpiewał cicho, ale
beztrosko.

Langwedokczyk pokrzykiwał: caougagno. Cocagne — „ kraina
wszelkiej obfitości" — okrzyk ten na ustach południowca to
wyraz najwyższego ukontentowania. Człowiek ów pochodził
z nadbrzeżnej wioski Gruissan, położonej na południowym
stoku Ciappe, był więc sam na pół marynarzem — słodkich
wód co prawda — przywykłym do sterowania lekkim czółnem

Człowiek śmiechu

81

po jeziorze Bages, do ciągnięcia po słonych piaskach Saint-

-Lucia niewodu pełnego ryb. Lud tamtejszy nosi czerwone
czapki, żegna się wielokrotnym znakiem krzyża, na modłę
hiszpańską, często pociąga wino z bukłaków z koźlej skóry, je
szynkę, klęka, by blużnić, a do świętych swoich patronów
modli się groźbami: O, wielki męczenniku, daj to, o co cię
błagam, albo rozbiję ci łeb kamieniem, ou te feg' un pić.

W potrzebie pasażer ten potrafiłby skutecznie przyjść z po-
mocą załodze barkasu. Prowansalczyk zaś rozpalił tymczasem
w kambuzie torf pod żelaznym kociołkiem i gotował zupę.

Zupa ta był to rodzaj puchero, w którym ryba zastępowała
mięso. Prowansalczyk wrzucił do garnka nieco soczewicy, sło-
ninę pokrojoną w niewielkie kostki i odrobinę czerwonego
hiszpańskiego pieprzu, ustępstwo smakosza bomllabaisse na
rzecz amatorów olla podrida. Stał przy nim jeden wór z żyw-
nością, rozwiązany i napoczęty. Nad głową jego, na haku wbi-
tym w sufit kambuza, wisiała zapalona latarnia, żelazna,
o szybkach z miki. Obok niej, na innym haku, kołysał się zimo-
rodek pełniący rolę chorągiewki wskazującej kierunek wiatru.
Wierzono bowiem podówczas powszechnie, że martwy zimoro-
dek, -zawieszony za dziób, zawsze zwraca się piersią w tę

stronę, z której wieje wiatr.

Prowansalczyk, gotując tak swoją zupę, przytykał do ust co

chwil parę szyjkę flaszy i pociągał łyk aąuardienty. Flasza ta -
była z rodzaju często w owych czasach używanych, szeroka,
płaska, opleciona wikliną, z uszami, za które przytraczało się
ją do boku rzemieniem. Zaś pomiędzy każdym łykiem trunku
prowansalski kucharz mruczał pod nosem strofkę jakiejś pio-
senki wiejskiej, w której mowa jest, ot, o niczym, zdawałoby

• się: jakaś droga w wąwozie, płot, na łące widać przez zarośla
cień wozu i konia, wydłużony przez zachodzące słońce, a spoza
płotu to pojawiają się, to znikają widły ładujące siano. Czegóż

więcej w piosence potrzeba?

Odjazd niesie albo ulgę, albo przygnębienie, zależnie od tego,
co dzieje się w sercu i umyśle odjeżdżającego człowieka. Pasa-

82

żerowie barkasu najwyraźniej odetchnęli wszyscy, prócz jed-
nego, najstarszego, tego, co nosił kapelusz bez otworu na fajkę.

Człowiek ów, wyglądający na Niemca raczej, choć wszelkie'
wyraźniejsze cechy jakiejkolwiek narodowości zatarły się już
na jego sędziwej twarzy, był łysy, a tak poważny, że łysina
jego robiła wrażenie tonsury. Mijając figurę Madonny, usta-
wioną na dziobie statku, za każdym razem uchylał kapelusza;

zobaczyć wówczas można było na jego czaszce żyły, starcze,
nabrzmiałe. Płaszcz, w który był owinięty, rodzaj togi zużytej
już i obszarpanej, z brunatnego dorchesterskiego samodziału,
niecałkowicie zakrywał spodni strój, wąski, opięty, podchodzą-
cy aż pod szyję, jak sutanna. Palce rąk jego splatały się co
chwila, zdradzając tym ruchem przyzwyczajenie do częstych
modłów. Fizjonomię jego najtrafniej określić by można jako
wyblakłą. Wyraz twarzy jest to bowiem przede wszystkim od-
blask i myliłby się ten, co by sądził, że myśli są bezbarwne.
pozbawione koloru. Fizjonomia ta była niewątpliwie powierzch-
nią, pod którą ukrywał się niezwykły stan ducha wynikający
z całego układu sprzecznych sił, dobrych i złych; oko zaś
wprawnego obserwatora odczytałoby z niej ten gatunek czło-
wieczeństwa, co zarówno zdolny jest spaść poniżej tygrysa, jak
i wznieść się na wyżyny rzadko osiągane przez ludzką istotę.
Niektóre dusze kryją w sobie podobny chaos. Twarz ta była
zamknięta, nieczytelna, aż abstrakcyjna w swojej tajemni-
czości. Widziało się, że człowiek ów poznał i przedsmak zła,
zimną kalkulację, i posmak, jaki ono po sobie zostawia — zero,
nic. Zobojętnienie jego, być może zresztą udane tylko, napiętno-
wane było skamieniałością dwu rodzajów, skamieniałością serca,
znamienną dla oprawcy, i skamieniałością umysłu, znamienną
dla mandaryna. Można było mieć pewność — potworność też
bywa bowiem na swój sposób wszechstronna i pełna — że mo-
żliwości jego są bezgraniczne, że nawet potrafi się wzruszać. Mę-
drzec zawsze jest jakby martwy trochę; człowiek ów zaś był
mędrcem. Wystarczyło raz nań spojrzeć, by dostrzec znamię
uczoności przejawiające się w każdym ruchu jego postaci, w każ-
dej fałdzie jego szaty. Powagę jego kamiennej, porytej bruzdami

e*

83

twarzy zakłócał 'co chwila grymas nerwowy, szybki, znamio-
nujący poliglotę. Lecz przede wszystkim twarz ta była surowa.
Nie było w niej ani hipokryzji, ani cynizmu, tylko jakaś tra-
giczna zaduma. Człowieka tego zbrodnia, jaką popełnił, wpra-
wiła w stan zamyślenia. Spoglądał spojrzeraem arcybiskupa
spod brwi muszkietera. Jego przerzedzone, siwiejące włosy na
skroniach były już zupełnie białe. Wyczuwało się w nim jakąś
dziwną mieszaninę chrześcijaństwa i wschodniego fatalizmu.
Wychudłe palce jego rąk zniekształcone były artretycznymi
guzami; postać jego, sztywna i wysoka, była i dziwaczna; stopę
miał marynarską. Spacerował wolno po pokładzie, nie patrząc na
nikogo, z ponurym, zdecydowanym wyrazem twarzy. Źrenice
jego lśniły nieokreślonym, uporczywym blaskiem, znamionu-
jącym duszę czujną, uważną wśród najgłębszych nawet mro-
ków i wrażliwą na głos sumienia.

Wódz bandy, żywy, gwałtowny, nieustannie miotający się po

całym statku, podchodził doń czasami i coś mu szeptał na ucho.
Starzec odpowiadał skinieniem głowy. Rzec by można, że bły-
skawica radzi się nocy.

III
NIESPOKOJNI LUDZIE NA NIESPOKOJNYM MORZU

Dwaj tylko ludzie na statku — ów starzec właśnie i szyper
barkasu, którego mieszać nie należy z osobą wodza bandy —
pilnie zważali na wszystko, co działo się dokoła; uwagę mary-
narza przykuwało całkowicie morze, uwagę starca — niebo.
Jeden nie spuszczał oka z toni, drugi wciąż wpatrywał się
w chmury. Szyper śledził uważnie, jak się zachowuje woda,
starzec usiłował wybadać nieboskłon. Wypatrywał gwiazd

wśród chmur i mgły.

Była to chwila, kiedy dzień kończy się już, nie jest jednak

jeszcze całkiem ciemno i nieliczne gwiazdy zaczynają słabo

migotać na bladym tle nieba.

Widnokrąg, nierównomiernie zasnuty oparami, wyglądał

dnia tego niezwyczajnie.

84

Nad lądem stała gęsta mgła, nad morzem zaś wisiały chmury.

Zanim jeszcze statek wyszedł z Zatoki Portlandzkiej, szyper,
baczny na stan morza, czynił drobiazgowe przygotowania do
dalszej drogi. Nie czekał, aż barkas wypłynie na pełne morze.
Sprawdził olinowanie, upewnił się, czy zaczepy want są w po-
rządku i czy same wanty są dostatecznie sztywno naciągnięte.
Ostrożności, które dowodziły niezbicie, że człowiek ten chce wy-
korzystać wszystkie możliwości swojej barki.

Niewątpliwą wadą budowy barkasu było to, że dziobem sie-
dział o jakie pół stopy głębiej niż rufą.

Szyper nieustannie przenosił wzrok z kompasu sterowego
na kompas drogowy pelengując przedmioty na lądzie, by roz-
poznać charakter wiatru. Pierwszy wiatr, który dostali, szedł
z burty. Szyper był zadowolony, choć wiatr ten odchylał się
o pięć rumbów od kursu. Sam pewną dłonią prowadził łódź:

sobie tylko widać ufał, że przez umiejętne sterowanie nic nie
utraci z posiadanej szybkości.

Zmienne ciągi fal łudziły oko, że barkas w miarę rosnącej
szybkości raz w raz ostro przypada do wiatru. Bo choć dziób
pozornie ani zyskuje, ani traci na rumbie — niewiele się wie
o prawdziwym kierunku wiatru, póki łódź nie legnie rufą
w jego łożu: wtedy dopiero można hen, u zbiegu dalekich cią-
gów fal, ujrzeć ten punkt horyzontu, w którym rodzi się wiatr.
Ale tej nocy wiele było wiatrów i oblicze ich było skażone:

toteż szyper nieufnie śledził złudną wymowę ruchów swego

barkasu.

Sterował odważnie a uważnie, podchwytywał wiatr, reago-
wał na każdą zmianę jego kierunku, ani na chwilę nie do-
puszczał, by statek wyszedł na wiatr, uważał na przybój, pilno-
wał dryfu, był czujny na każde drgnienie steru, baczył na
wszystko, na każde zakłócenie szybkości marszu, na każdy
gwałtowniejszy szkwał. Przez ostrożność utrzymywał kurs od-
chylony o kilkanaście stopni od brzegu, wzdłuż którego szedł,
nade wszystko zaś starał się zachować pomiędzy wimplcm
wskazującym kierunek wiatru a stępką kąt większy niż kąt
żagla, gdyż kierunek wiatru wskazywany przez kompas był

85

wątpliwy z uwagi na jego niewielkie rozmiary. Źrenice szypra,
wbite w dół, śledziły zmienne kształty, jakie przybierała fala.

Raz jednakże podniósł spojrzenie ku górze, ku niebu, by po-
szukać gwiazd znajdujących się w pasie Oriona; gwiazdy te
noszą nazwę Trzech Magów, a jak powiada stare przysłowie
hiszpańskich sterników: „Kto widzi Trzech Magów, temu nie-
daleka droga do Zbawiciela".

Wówczas to właśnie, kiedy szyper obrzucał spojrzeniem

niebo, starzec na drugim końcu statku mruknął sam do siebie

półgłosem:

— Nie widać ani Syriusza, ani gwiazdy Antares, choć to

gwiazda czerwona. Nie widać wyraźnie żadnej gwiazdy.
Inni zbiegowie niczym nie objawiali niepokoju.
Kiedy jednak przeminęła już pierwsza radość wywołana od-
jazdem, i oni również zauważyli wreszcie, że znajdują się na
morzu w styczniu, że wiatr jest przejmująco zimny. Nie mogli
skryć się przed nim w kajucie, zbyt szczupła była bowiem, by
ich pomieścić, i zawalona bagażem i pakami. Bagaż należał do
pasażerów, paki były własnością załogi, barkas nie był bowiem
statkiem przeznaczonym na morskie wycieczki tylko, lecz trud-
nił się również i kontrabandą. Pasażerowie musieli więc pousa-
dawiać się jakoś na pomoście. Nie przerażało to zresztą tych
nawykłych do niewygód włóczęgów. Nocowanie pod gwiazdami
nie było dla nich pierwszyzną; zimno pomaga im nawet usnąć,

nieraz i na wieki.

A te1 nocy nie było na niebie gwiazd.

Langwedokczyk i genueńczyk, w oczekiwaniu wieczerzy,
przycupnęli obok kobiet, u podnóża masztu, owijając się v/ gru-
be płachty żeglarskie, które im rzucili marynarze.

Łysy starzec dalej stał na przedzie statku, nieruchomy, nie-
czuły na zimno.

Szyper barkasu, nie wypuszczając ani na chwilę steru, ode-
zwał się nagle gardłowym głosem, podobnym do wołania ptaka,
którego w Ameryce zowią ,,krzykaczem"; wódz bandy zbliżył
się doń na to wezwanie, szyper zaś rzekł mu: Etcheco jauna.
Te dwa słowa baskijskie znaczą: „oraczu z gór", a u potomków

86

starożytnych Kantabrów są one zapoczątkowaniem poważnej,
uroczystej rozmowy i nakazują skupienie uwagi.

Szyper wskazał palcem w kierunku starca i rozpoczął się dia-
log w używanym przez mieszkańców górskich okolic narzeczu
języka hiszpańskiego. Oto jak brzmiały pytania i odpowiedzi:

— Etcheco jauna, que es este hombre?

— Un hombre.

— Que lenguas habla?                    \

— Todas.

— Que cosas sabe?

— Todas.

— Qual pais?

— Ningun, y todos.

— Qual Dios?

— Dios.

— Como l e Harnaś?

— El Tonto.

— Como dices que le Harnaś?

— El Sabio.

— En vuestre tropa, que esta?

— Esta lo que esta.

Oraczu z gór, kim jest ten człowiek?

Człowiekiem.

Jakimi mówi językami?

Wszystkimi.

Co wie?

Wszystko.

Skąd pochodzi?

Zewsząd i znikąd.

Jaki jest jego Bóg?

Bóg.

Jak go zowiesz?

Szaleńcem.

Co mówisz? Jak zowiesz go?

Mędrcom.

Kim on jest wśród was?

Jest tym, kim jest.

87

— El gefe?

— No.

— Pues, que esta?

— La alma.

I wódz bandy, l szyper rozstali się, powrócili obydwaj do
swoich zajęć i rozmyślań, a w chwilę później „Matutina" wy-
płynęła z zatoki.

Na pełnym morzu statek zaczął kołysać się gwałtownie.

Woda morza wszędzie tam, gdzie nie przykrywała jej piana,
miała wygląd kleisty jakiś, lepki; fale, coraz słabiej widoczne
w zapadającym zmroku, podobne były do kałuży żółci. Tu
i ówdzie pojawiała się fala bardziej płaska, o posiekanej, po-
pękanej gwiaździście powierzchni, niczym szkło, na które rzu-
cono garść kamieni. A w środkach owych pęknięć promieni-
stych, w wirujących, niewielkich lejach drżały fosforyzujące
światełka, podobne do połyskujących źrenic sowy.

„Matutina", znakomita pływaczka, brawurowo prześliznęła
się przez niebezpieczne rozfalowanie wód nad ławicą Cham-
bours. Ławica Chambours, utajona przeszkoda u wyjścia
z Portlandzkiej Zatoki, to nie wał podwodny, lecz amfiteatr. Jest
to piaszczysty cyrk podwodny, ze stopniami wyrzeźbionymi
koliście wirowaniem wód, z areną okrągłą, symetryczną, poło-
żoną głęboko, jakby Jungfrau utopiono w oceanie, jest to koli-
zeum morskie, które nurek dostrzec może poprzez zagadkową
przezroczystość topieli. Taka jest ławica Chambours. Walczą tam
hydry, potykają się lewiatany. Legendy głoszą, że tam to właś-
nie, w głębi gigantycznego leja, znajdują się zwłoki okrętów
schwytanych i ściągniętych na dno przez pająka-olbrzyma,
Krakena, zwanego również Rybą-Górą. Jest to groźny duch

morza.

— Wodzem?

— Nie.

— Więc kim?

— Duszą.

88

Ta widmowa rzeczywistość, niedostrzegalna dla ludzkiego
oka, na powierzchni przejawia się tylko lekkim zmarszczeniem.
wód.

Ławica Chambours w dziewiętnastym stuleciu rozpadła się-
w gruzy. Wybudowano tam łamacz fal i silne wstrząsy wody
rozkruszyły tę wysoką podmorską budowlę, tak jak grobla por-
towa, wybudowana w roku 1760 w Croisic, przesunęła o ćwierć-
godziny czas przypływów i odpływów. A przypływ i odpływ są
przecież wieczne; wieczność jednakże o wiele bardziej, niż się-
nam to wydaje, posłuszną bywa człowiekowi.

IV

POJAWIA SIĘ ODMIENNA OD INNYCH CHMURA

Starzec, którego wódz bandy nazywał i mędrcem, i szaleń-
cem, stanął teraz na dziobie statku. Od chwili przepłynięcia-
ponad ławicą Chambours uwaga jego podzieliła się pomiędzy
niebo i morze. To spuszczał wzrok, to go ku górze wznosił,
a na j uporczywie j, najpilniej śledził północny wschód.

Szyper powierzył ster jednemu z marynarzy, przełazi przez
zwój lin na rufie i przeszedł po pochyłym pokładzie na dziób
statku.

Podszedł do starca, nie śmiał go jednakże zaczepić. Przystanął
więc nieco z tyłu, przyciskając łokcie do boków, z głową prze-
chyloną na ramię, i wlepił weń oczy wznosząc brwi i uśmie-
chając się lekko kącikami warg. Postawa ta zdradzała ciekawość
wahającą się pomiędzy szacunkiem i drwiną.

Starzec zaś, czy to dlatego, że miał we zwyczaju mówić sam
do siebie, czy też dlatego może, że świadomość czyjejś obec-
ności z tyłu wywołała w nim chęć rozmowy — wpatrując się
w przestrzeń przemówił tak:

— Południk, od którego mierzy się wzniesienie proste, ozna-
czony jest w tym stuleciu przez cztery gwiazdy: przez gwiazdę
Polarną, przez konstelację Kasjopei, Głowę Andromedy ^

89

i gwiazdę Algenib, znajdującą się w konstelacji Pegaza. Ale

nie widać ani jednej z nich.

Słowa padały martwo, ledwie dosłyszalne, głuche, wyma-
wiane jakby nie przez starca, lecz przez kogoś innego poprzez
niego. Spływały z ust jego i nikły. Monolog — to dym pocho-
dzący z wewnętrznego ognia ducha.

Szyper spróbował się odezwać:

— Wielmożny panie ...

Starzec, być może, nieco głuchy i zamyślony głęboko, mówił

•dalej:

— Za mało gwiazd, za wiele wiatru. W pobliżu brzegu wiatr

zawsze zbacza ze swej drogi i przerzuca się na ląd. Pionowo
spada na wybrzeże. Dzieje się tak dlatego, że ziemia cieplejsza
jest od morza. Powietrze ponad nią jest lżejsze. Zimny i ciężki
wiatr morski rzuca się ku lądowi, by je stamtąd wypierać.
Dlatego też wszystkie wiatry ze wszystkich stron przestworzy
wieją w kierunku ziemi. Należałoby właściwie ustalić stosunek
zależności pomiędzy równoleżnikiem zliczonym a przewidywa-
nym. Jeżeli szerokość obserwowana różni się od szerokości prze-
widywanej nie więcej niż o trzy minuty na dziesięć mil mor-
skich,, a cztery na dwadzieścia — znaczy to, że statek jest na

właściwym kursie.

Szyper skłonił się, starzec jednakże nie dostrzegał go nadal.

•Stał bez ruchu, wyniosły, nieprzystępny, odziany jak gdyby
w togę uniwersytecką z Oksfordu czy Getyngi. Spoglądał na
morze spojrzeniem wytrawnego znawcy i ludzi, i wód. Obser-
wował fale w taki sposób, jakby chciał przemówić do nich
wśród czynionego przez nie hałasu, pouczyć je o czymś bardzo
ważnym. Miał w sobie coś z nauczyciela i coś z wieszcza. Wy-
glądał jak bakałarz, co dawałby nauki otchłani.

Ciągnął dalej swój monolog. Wiedział zresztą, być może, że

'ktoś go słucha, być może, mówił umyślnie.

— Można by puścić się w zapasy, gdyby się miało koło ste-
rowe zamiast sterownicy. Przy szybkości czterech węzłów

•trzydzieści funtów ciśnienia na koło oddziałać może z siłą
trzykroć stu tysięcy na kierunek. A nawet i z większą siłą,

90

w niektórych wypadkach bowiem można nałożyć dwa dodatkowe
zwoje na wał steru.

Szyper ukłonił się po raz drugi i rzekł:

— Wielmożny panie...

Oko starca zatrzymało się na nim wreszcie. Nie poruszył się,
głowę tylko zwrócił w jego stronę.

— Nazywaj mnie doktorem.

— Wielmożny doktorze, jestem szyprem na tym statku.

— To dobrze — odrzekł „doktor".

Doktor — tak bowiem odtąd zwać go będziemy — bez oporu
dał się wciągnąć w rozmowę.

— Czy masz oktant angielski? — zapytał.

— Nie.

— Bez angielskiego oktantu nie możesz przecież zmierzyć
wysokości ni z rufy, ni z dziobu.

— Baskowie potrafili mierzyć wysokość, zanim jeszcze
Anglicy pojawili się na świecie — odparł szyper.

— Strzeż się przyboju.

— Zmniejszam szybkość, gdy tak trzeba.

— Czy zmierzyłeś szybkość statku?

— Tak.

— Kiedy?

— Przed chwilą.

—— A w. jaki sposób?

— Za pomocą logu.

— A czy pamiętałeś o sprawdzeniu deszczułki logu?
— Naturalnie.

— Czy klepsydra dokładnie odsypuje swoje półminuty?

— Tak.

— Czy pewny jesteś, że piasek nie nadwerężył szyjki łączą-
cej oba zbiorniki?

— Jestem pewny.

— A czy wypróbowałeś dokładność klepsydry za pomocą
wahań kuli muszkietowej, zawieszonej...

9t

— ... Na gładkiej nici skręcone] ze zmoczonych konopi?

Oczywiście.

— A czyś nie zapomniał powoskować nić, aby się nie wy-
dłużyła?

— Nie zapomniałem.

— A czy wypróbowałeś log?

— Dokładność klepsydry sprawdziłem za pomocą kuli musz-
kietowe], a dokładność logu za pomocą kuli armatniej.

— Jaką średnicę ma twoja kula?

— Jedną stopę.

— Dobra waga.

— To stara kula z naszego dawnego wojennego barkasu „La-

Casse de Par-Grand".

— Czy tego, który był w armadzie?

— Tak.

— Tego, który brał na pokład sześciuset żołnierzy, pięćdzie-
sięciu marynarzy i dwadzieścia pięć armat?

— Wiedzą o tym skały podwodne.

— A jak wyważyłeś ciśnienie wody na kulę?

— Niemiecką wagą ręczną.

— Czyś uwzględnił napór wody na linę, na której kula wi-
siała?

— Tak.                  .

— I cóż wypadło?

— Ciśnienie wody wynosi sto siedemdziesiąt funtów.

— Czyli że statek robi cztery mile francuskie na godzinę.

— Albo trzy mile holenderskie.

— Lecz to jest tylko nadwyżka, różnica szybkości statku

w stosunku do szybkości fali.

— Bez wątpienia.

— Dokąd sterujesz?

— Do pewnej niewielkiej zatoki, dobrze mi znanej, a poło-
żonej. pomiędzy Loyola i Saint-Sebastien.

— Staraj się jak najszybciej osiągnąć równoleżnik, przy

którym położony jest cel podróży.

92

— Tak. Staram się, by jak najmniej zbaczać z drogi.

— Nie dowierzaj wiatrom i prądom. Pierwsze pobudzają
drugie.

— Traidores l.

— Nie klnij. Morze słucha. Nie znieważaj. Obserwuj tylko.

— Na wszystko baczyłem pilnie i nadal pilnie baczę. Kieru-
nek przypływu w tej chwili sprzeczny jest z kierunkiem wia-
tru; już wkrótce jednak, gdy prąd odwróci się i pójdzie z wia-
trem, nabierzemy szybkości.

— Czy masz mapę morską?

— Nie. Nie mam mapy tego morza.

— Żeglujesz więc po omacku?

— Wcale nie. Mam przecież kompas.

— Kompas to dopiero jedno oko. Drugie oko — to mapa.

— Jednooki także widzi.

— W jaki sposób wymierzasz kąt drogi pomiędzy szlakiem
& stępką?

— Mam kompas drogowy i zgaduję na oko.

— Że zgadujesz, to dobrze; lepiej by jednak było, gdybyś
wiedział.

— Krzysztof 2 także zgadywał.

— Podczas mgły, kiedy róża wiatrów kręci się złośliwie,
trudno jest schwycić, okiełznać wicher. Można zagubić wtedy
-wszelki kierunek. Osioł nawet, byleby miał mapę, więcej wart
jest wówczas od wróżbity i wszystkich jego przepowiedni.

— Na razie wieje czysty wiatr północno-zachodni i nie wi-
dzę powodów do niepokoju.

— Statki to muchy w sieci pająka, którym jest morze.

—— W tej chwili i fala, i wiatr są dla nas raczej przychylne.

— Czarne pyłki drgające na fali — oto czym są ludzie na
oceanie.

— Nie wydaje mi się, by miało nam grozić niebezpieczeń-
stwo tej nocy.

1 Zdrajcy.

2 Krzysztof Kolumb.

93

— W każdej chwili wpaść możemy w kabałę, z której nie-
łatwo będzie ci się wydostać.

— Jak dotychczas, wszystko idzie gładko.

Spojrzenie doktora zatrzymało się na północnym wschodzie-

Szyper ciągnął dalej:

— Bylebyśmy tylko dotarli do Zatoki Gaskońskiej, dalej od-
powiadam za wszystko. Hej, wielki Boże, tam to już jestem
w domu. Znam moją Zatokę Gaskońską niczym własną kieszeń.
To misa z wodą, co często piekielnie się złości, ale w każdym
miejscu znam poziom jej wód i rodzaje dna: i muł koło San-
-Cipriano, i muszle przy Cizarque, i piasek u przylądka Penas,
i żwir w okolicy Boucaut de Mimizan, znam tam kolor każdego

kamyka.

Urwał; doktor nie słuchał bowiem.

Wpatrywał się uważnie w północny wschód. Na jego lodo-
watej, obojętnej twarzy działo się coś niezwykłego.

Malowało się na niej całe przerażenie, jakie tylko wyrazić

może maska z kamienia. Z ust wyrwały się słowa:

— A jednak!

Źrenice jego, okrągłe w tej chwili niczym u sowy, coraz bar-
dziej rozszerzały się z przerażenia wpatrując się uparcie w je-
den punkt, hen, daleko.

— Tak, to właśnie to! Cóż, niech się stanie, co stać się musi

— odezwał się znowu.

Szyper patrzył na doktora.
A on ciągnął dalej, przemawiając jakby do siebie czy też

może do kogoś, kto znajdował się gdzieś w bezbrzeżnej otchłani:

— Powiadam: niech się stanie, co stać się musi.

Zamilkł i tylko oczy otwierał coraz szerzej, i ze zdwojoną

—uwagą wpatrywał się w jakiś punkt na niebie. Wreszcie ode-
zwał się znowu:

— Nadciąga to z daleka, ale wie dobrze, czego chce.

Wycinek przestrzeni, w którym zatonęło spojrzenie i cała
uwaga doktora, leżał po stronie przeciwnej niż zachód i oświe-
tlony był przez odblask ginącego światła jasno, prawie jak
w dzień. Wycinek ów, niewielki, otoczony strzępami szarawych

94

mgieł, był po prostu błękitny, błękitem podobnym jednakże-
bardziej do ołowiu niż do lazuru.

Doktor całą swą postacią odwrócony ku morzu, nie patrząc
już teraz na szypra, wskazał palcem ów wycinek powietrza-
i rzekł:

— Widzisz?

— Co?

— To.

— Co?

— Tam.

— Ten błękit? Tak, widzę.

— Co to jest?

— Miejsce na niebie.

— Dla tych, co pójdą do nieba. Dla tych zaś, co iść muszą
gdzie indziej, jest to coś całkiem innego.

Tym tajemniczym słowom towarzyszyło spojrzenie ginące
gdzieś w mroku, przerażające.

Zapadła cisza.

Szyper, wspominając podwójną nazwę nadaną człowiekowi"
owemu przez wodza bandy, zapytywał teraz sam siebie: Czy to
szaleniec czy mędrzec?

Palec doktora, kościsty, wyprostowany, ciągle jeszcze wska-
zywał gestem wyroku ów mętny błękit na widnokręgu.
Szyper przyjrzał się owemu błękitowi uważniej.

— To prawda — mruknął — to nie niebo, tylko chmura.

— Chmura błękitna groźniejsza jest od czarnej — rzekł dok-
tor. Po chwili odezwał się znowu:

— To chmura śnieżna.

— La nube de la nieve — powtórzył po hiszpańsku szyper,
jakby usiłował w ten sposób lepiej zrozumieć znaczenie tych
słów.

— A czy wiesz ty, co to jest śnieżna chmura?

— Nie.

— Dowiesz się już wkrótce.

Szyper w dalszym ciągu obserwował widnokrąg.

95

I przyglądając się chmurze cedził przez zęby:

— Miesiąc burz, miesiąc deszczów, kaszlący styczeń i płacz-
liwy luty — oto i cała zima w naszej Asturii. Nasze deszcze są
ciepłe. Śnieg leży u nas tylko w górach. O, tam to trzeba uwa-
żać na lawiny! Lawina nie liczy się z niczym. Lawina to bestia.

— A trąba powietrzna to monstrum — rzekł doktor.

I dorzucił po chwili milczenia:

— Oto nadciąga, będzie tu już wkrótce.

— Kilka różnych wiatrów bierze się do dzieła — mówił da-
lej. — Potężny wiatr zachodni i cichy ze wschodu.

— Z cicha pękł — rzekł na to szyper.

Niebieska chmura rosła.

—_ Jeżeli śnieg spadający z gór jest tak niebezpieczny — mó-
wił dalej doktor — to pomyśl tylko, czym być może śnieg, co

-wali z samego bieguna.

I patrzył szklanym spojrzeniem. Wydawało się, że chmura
rozrasta się równocześnie i na widnokręgu, i na jego twarzy.

Znów przemówił, z akcentem rozmarzenia w głosie:

— Każda minuta przybliża chwilę ostateczną. Wola niebios

spełniać się zaczyna.
Szyper znów zapytywał w duchu sam siebie: „Czyżby to był

szaleniec?"

— Kapitanie — mówił dalej doktor nie odrywając spojrze-
nia od chmury — czyś często żeglował po kanale La Manche?

— Jestem tu dzisiaj po raz pierwszy — odrzekł szyper.

Całą uwagę doktora zajmowała niebieska chmura. Jak gąbka
nasiąknięta wodą nic już więcej nie chłonie, tak też i on, cały
przejęty niepokojem z jednego tylko powodu, słysząc odpo-
wiedź szypra zaledwie wzruszył ramionami.

— Jakżeż to tak?

— Wielmożny doktorze, zazwyczaj dopływałem tylko do
Irlandii. Z Fontarabie jeździłem do Black-Harbourg i na wy-
spę Akill, która jest właściwie dwiema wyspami. Jeździłem
też czasem do Brachipult, położonego na jednym z przylądków

96

Walii. Zawsze jednak zostawiałem wyspy Scilly idące na pół-
noc po prawej burcie. Tutejszego morza nie znam wcale.

— To źle. Biada temu, co uczy się dopiero sylabizować na
oceanie. Kanał La Manche to morze, w którym biegle czytać
należy. Wody jego — to sfinks. Strzeż się jego dna.

— Jesteśmy przecież na dwudziestu pięciu sążniach.

— Trzeba się trzymać pięćdziesięciu pięciu sążni na odpły-
wie, a wystrzegać się dwudziestu sążni na przypływie.

— Będziemy sondować.

— Kanał La Manche to nie zwykłe sobie morze. Gwałtowniej-
sze przypływy dochodzą na głębi do pięćdziesięciu stóp, a do
dwudziestu pięciu stóp na płyciznach. Tutaj odpływ odpływowi
nie równy. No i cóż? Zdaje mi się, żeś się nieco zafrasował.

— Będziemy w nocy sondować.

— Na to trzeba by się zatrzymać, a nie będziesz mógł.

— Dlaczego?

— Nie pozwoli ci wiatr.

— Spróbujemy.

— Nawałnica wbije ci nóż w plecy,

— A ja powiadam, że będziemy sondować, wielmożny do-
ktorze.

— Nie będziesz w stanie nawet stanąć burtą do wiatru.

— W Bogu nadzieja.

— W słowach bądź ostrożny. Nie wymawiaj na próżno draż-
liwych imion.

—- A ja mówię, że będę sondował.

— Miarkuj się, człowieku. Tylko patrzeć, jak wiatr zada ci
bobu.

— Mówię tylko, że spróbuję to uczynić.

— Napór wody nie pozwoli zarzucić ołowiariki i twoja lina.
pęknie. Prawda, że po raz pierwszy zapuszczasz się w te mor-
skie okolice.

— Tak, po raz pierwszy.

— A więc słuchaj, co ci powiem.

T - Człowiek śmiechu

97

Słowo „słuchaj" wymówione zostało tak władczo, że szyper

ukłonił się powtórnie.

— Słucham, wielmożny doktorze.

— Weź lewy hals i ster prawo na burt.

— Jak pan mówi?

—. Idź na zachód.

— Caramba!
- — Idź na zachód.

— To nie podobna.

— Czyń, jak chcesz. Mówię ci to tylko ze względu na innych.

Ja godzę się na każdy wyrok losu.

— Ależ, wielmożny doktorze, położyć kurs na zachód . . .

— Tak, kapitanie.

— A więc iść pod wiatr?

— Tak, kapitanie.

— Będzie rzucać diabelnie.

— Dobieraj innych słów. Tak, kapitanie.

— To wściekła praca dla kadłuba!

— Tak, kapitanie.

— To, być może, maszt złamany.

— Być może.

— I pan chcesz, żebym sterował na zachód!

— Tak.

— Jakżeż mogę?

— Więc dogaduj się z morzem, jak sam zechcesz.

— A może się wiatr odwróci?

— Nie odwróci się całą noc.

— Dlaczego?

— Ten wiatr ma oddech tysiąca dwustu mil.

— I pod taki wiatr iść? Niepodobieństwo!

—' Powtarzam: trzymaj kurs na zachód.

— Cóż, spróbuję. Ale i tak nas zniesie.

— Właśnie w tym tkwi niebezpieczeństwo.

— Zniesie nas na pewno na wschód.

— Nie daj się znosić na wschód.

98

— Bo co?

— Czy wiesz, kapitanie, jak brzmi dziś dla nas imię śmierci?"

— Nie.

— Imię jej jest: wschód.

— Pójdę na zachód.

• Tym razem doktor popatrzył wreszcie na szypra, uporczy-
wie, z natężeniem, jakby pragnął wszystkimi swymi siłami
wbić tę myśl w jego mózg. Odwrócił się ku niemu całą swoją
postacią i wolno, dobitnie, akcentując każdą sylabę, powiedział:

— Jeżeli tej nocy, już na pełnym morzu, usłyszymy bicie
dzwonu — statek jest zgubiony.

Szyper spojrzał nań ze zdumieniem.

— Co to znaczy?

Doktor nic mu nie odrzekł. Spojrzenie jego, na chwilę jakby
obnażone, znów cofnęło się w głąb. Zdawać by się mogło, że
zapatrzony sam w siebie nie usłyszał nawet zdziwionego pyta-
nia szypra. Nie dostrzegał już niczego, zasłuchany cały w ja-
kieś wewnętrzne głosy. Wargi jego wyszeptały cicho, machinal-
nie takie oto słowa:

— Dla czarnych dusz nadeszła chwila, kiedy czas już obmyć
się z win.

Na twarzy szypra pojawił się wyrazisty grymas. Mruknął:

— Więcej on chyba pomylony jak mądry!
I odszedł.

Zwrócił jednakże dziób statku na zachód.

Wiatr tymczasem dął coraz mocniej, coraz groźniej huczało
morze.

V

HARDQUANON

Na całym widnokręgu, jak okiem sięgnąć, mgły kłębiły się,
pęczniały, jak gdyby jakieś liczne a niewidzialne usta dmucha-
ły z całych sił nadymając burzą wielkie miechy chmur. Kształ-
ty ich stawały się coraz bardziej niepokojące.

»•

,99

Niebieska chmura zakrywała powoli coraz to większy szmat
nieba. Rozrastała się tyleż na zachód, co i na wschód. Posu-
wała się jakby pod wiatr. Sprzeczności takie są wynikiem
istnienia różnych kierunków wiatru w różnych warstwach po-
wietrza.

Morze, przed chwilą jeszcze pokryte łuską, teraz przyoblekło
się w skórę. Takie bywają obyczaje tego smoka. Był to już nie
aligator, lecz wąż boa. Skóra ta, ołowiana i brudna, wydawała
się gruba i pomarszczona była w ciężkie fałdy. Na powierzchni
to tu, to tam wznosiły się spienione, samotne bałwany, na-
brzmiewały i pękały podobne do wrzodów. Płaty piany wyglą-
dały jak trąd.

W tej to chwili właśnie barkas, widziany jeszcze z daleka
przez porzucone na brzegu dziecko, zapalił swoją latarnię.

Upłynęło piętnaście minut.

Szyper poszukał spojrzeniem doktora; nie było'go już jednak'

na pokładzie.

Kiedy go szyper opuścił, doktor pochylił swoją niewygodną
w takich chwilach postać i przez niskie wejście wszedł do ka-
juty. Usiadł przy piecu, na zydlu, wyciągnął z kieszeni skó-
rzany kałamarz i portfel skórzany, z portfelu wyjął pergamin
złożony we czworo, stary, wyplamiony, pożółkły, rozłożył ar-
kusik, wziął do ręki pióro z piórnika, portfel położył sobie
płasko na kolanach, na nim pergamin i na odwrotnej jego stro-
nie w migotliwym świetle latarni, zapalonej przez kucharza,
zaczął pisać nie bacząc na silne kołysanie statku. Pisał długo.

Podczas tego pisania zauważył doktor w pewnej chwili flaszę
samogonu, z której Prowansalczyk pociągał, ilekroć wypadło
mu dosypać pieprzu do gotującej się zupy, jakby radził się
trunku, jak ją doprawić do smaku.

Doktor zauważył tę flaszę nie dlatego wcale, że była w nie}
wódka. Wzrok jego zatrzymał napis wpleciony czerwonym
włóknem w białą wiklinę. W kajucie dość było jasno, by mógł
dojrzeć go i odczytać.

Przerwał więc pisanie i przesylabizował półgłosem:

100

— Hardquanon.

I rzekł do kucharza:

— Nigdy dotąd jeszcze nie zauważyłem tej flaszy. Czyżby
należała ona do Hardquanona?

— Do tego biedaka Hardquanona? — odrzekł kucharz. — Tak.
Doktor pytał dalej:

— Do Hardquanona, Flamanda z Niderlandów?

— Tak.

— Tego, co teraz jest w więzieniu?

— Tak.

— W wieży Chatham?

— To jego flasza — odrzekł kucharz — a on sam był moim
przyjacielem. Mam ją teraz na pamiątkę. Czy ujrzymy go jesz-
' cze? Tak, tak, to jego flasza, zawsze ją nosił przy boku.

Doktor znowu ujął za pióro i z wysiłkiem kreślił dalej po per-
gaminie nierówne litery. Starał się najwidoczniej, by pisać jak
najbardziej czytelnie. Pomimo kołysania się statku i drżenia
jego starczej ręki napisał wreszcie to, co miał do napisania.

A czas już był po temu, nagle bowiem dał się odczuć potęż-
ny wstrząs,

Fale runęły na statek gwałtownym naporem, rozpoczynał się
ów groźny taniec, którym okręty witają nadchodzącą burzę.

Doktor wstał, podszedł do pieca równoważąc umiejętnym
uginaniem kolan chybotanie się barkasu, jak mógł, osuszył nad
płonącym pod kociołkiem ogniem to, co napisał przed chwilą,
złożył pergamin, wsunął go z powrotem do portfelu i ukrył
w kieszeni i portfel, i kałamarz.

W kambuzie, umieszczonym w samym środku barkasu,
w przemyślnym odosobnieniu kołysanie niewątpliwie najmniej
dawało się we znaki. Mimo to kociołek chybotał się jak waha-
dło. Prowansalczyk nie spuszczał go z oka.

— Polewka z ryb — powiedział.

— Dla ryb — odrzekł doktor.
I powrócił znowu na pokład.

101

SĄDZĄ, ZE SĄ URATOWANI

Niepokój doktora wzrastał. Usiłował też jak najdokładniej
zdać sobie sprawę z położenia i ktoś, kto by stał tuż obok nie-
go, usłyszałby takie oto ciche słowa:

— Za wielka chwiejba na burtę, za mało rzuca dziobem.

Po czym, pochłonięty cały przez tajemną pracę ducha, znów
zagłębił się w swych myślach niczym górnik w szybie kopalni.

Jednakże mimo zamyślenia nadal obserwował morze. W mo-
rze patrzy się jak w sen.

Ponura męczarnia wiekuiście udręczonych wód miała się oto
rozpocząć. Z odmętu dobywał się jęk żałosny. W niezmierzo-
nym ogromie przestrzeni dokonywały się jakieś chaotyczne, zło-
wieszcze przygotowania. Doktor śledził pilnie wszystko, co
działo się dookoła, żaden najdrobniejszy nawet szczegół nie
uchodził jego spojrzeniu. W oczach jego zresztą nie malował się
zgoła wyraz rozmarzonej kontemplacji. Nikt nie potrafi przy-
patrywać się piekłu w obojętnym zamyśleniu.

Jakiś potężny wstrząs, na wpół utajony jeszcze, ale już wy-
czuwalny w ogólnym zamęcie przestworzy, coraz to bardziej
rozpętywał i wiatr, i mgły, i fale. Nie ma na świecie nic nad
ocean logiczniejszego, a równocześnie nic nie wydaje się być
bardziej niedorzeczne. Rozpraszanie się jest nieodłączną wła-
ściwością jego wszechwładzy, jest jednym z elementów jego
ogromu. Fala jest albo przyjacielem, albo wrogiem. Formuje
się po to tylko, by zniknąć. Jedno jej zbocze napiera, drugie—
wyzwala. Obraz fal jest jak przywidzenie. Jak odmalować tę
grę bruzd i skib morskich, potężnych a zaledwie rzeczywistych,
te doliny i przełęcze, to wznoszenie się i opadanie piersi w gwał-
townym oddechu, te ledwie napoczęte zarysy? Jak opisać
gąszcze piany niby góry zrobione ze snu? Niewypowiadalne
spotkasz tam wszędzie, w fałdowaniu się i rozlewie, w niepoko-
ju, w nieustannym zaprzeczaniu własnej istocie, w grze światła
i cienia, w zwisaiących chmurach, w sklepieniach załamujących

102

się co chwila, w rozpadaniu się nieprzerwanym, nieustannym
: w zgiełku ponurym, który towarzyszy temu szaleństwu.

Wiatr północny nie ustalił się ostatecznie. A gwałtowność
jego tak była przyjazna, tak korzystna dla tym szybszego od-
dalania się od angielskich brzegów, że szyper ,,Matutiny" po-
stanowił rozwinąć wszystkie żagle. Barkas mknął pędem przez
piany łopocząc płachtami płótna gnanymi przez wiatr rufowy,
skacząc z fali na falę zaciekle a wesoło. Radowali się uszczęśli-
wieni uciekinierzy. Uderzali w dłonie przyklaskując wzburzo-
nym bałwanom, fali, wiatrom, żaglom i pędowi, i ucieczce,
i nieznanej przyszłości. Doktor, pogrążony w myślach, wydawał
się ich nie dostrzegać.

Ostatni blask zachodu zgasł.

W tej to właśnie minucie patrzące z dalekiej skały nabrzeż-
nej dziecię straciło barkas z oczu. Aż dotąd wzrok jego upor-
czywie śledził, odprowadzał jak gdyby statek. Czyżtoy spojrze-
nie to mieć mogło jakiś udział w wyrokach przeznaczenia?
Aż wreszcie barkas zginął w oddali, dziecko nie widziało już
nic. Odeszło więc, ku północy, a barkas mknął dalej na po-
łudnie.

Ciemność pochłonęła wszystko.

VII

PRZERAŻENIE

Unoszonym przez barkas zbieeom tym radośniej i lżej robiło
się na duszy, im szybciej oddalały się i nikły niegościnne brze-
gi. Coraz to bardziej rozszerzał się krąg oceanu, coraz to bar-
dziej malały w ciemności i Portland, i Purbeck, i Tineham,,
i Kimmeridge, i oba Matravers długie linie skał zasnutych
mgłą, i wybrzeże z jasnymi punktami latarni.

Zniknęła Anglia. Zbiegów otoczyło zewsząd morze.
Noc stała się nagle przerażająca.

103

Znikła przestrzeń dookoła; czerń nieba zamknęła się nad
statkiem. Zaczął padać rzadki śnieg. Nieliczne jego płatki ja-
wiły się niby błądzące dusze. Tam skąd wiał wiatr, panował
nieprzejrzany zmrok. Jakże się poczuli osamotnieni. Zasadzką

było wszystko, co stać się z nimi mogło.

Taką to właśnie otchłanną ciemnością rozpoczyna się w na-
szym klimacie wichura polarna.

Olbrzymia, ciężka chmura, podobna do hydry oglądane] od

spodu, zawisła nad oceanem, przylegając tu i ówdzie do fal
swoim sinym podbrzuszem. Wyglądało to, jak gdyby rozdarte
wory wciągały w siebie morze, wyrzucając ze swego wnętrza
opar i napełniając się wodą z kolei. Tam, gdzie chmura wsysała
się w ocean, podnosiły się na jego powierzchni stożki piany.

Nawałnica zbliżała się, a statek sunął w nią na oślep. Bar-
kas i burza wychodziły sobie na spotkanie, rzekłbyś, że się na-
wzajem wyzywają.

Przy tym pierwszym starciu nie zwinięto ani jednego żagla,

nie spuszczono żadnego kliwra, nie ściągnięto żadnego refu, tak
ludzie ci upojeni byli radością ucieczki. Maszt giął się i trze-
szczał jakby w przerażeniu.

Na naszej północnej półkuli kierunek cyklonów zgodny jest
z ruchem zegara. Wieją one od strony lewej ku prawej, a szyb-
kość ich osiąga czasem aż sześćdziesiąt mil na godzinę. Barkas,
choć znajdował się całkowicie we władaniu tego gwałtownego,
wirowego prądu, zamknięty w jego ruchomym jarzmie, walczył
uparcie o pozycję prostopadłą do fali i czujnie strzegł trawersu
przed wściekłymi uderzeniami sztormu. Zabiegi te zresztą nie
na wiele by się zdały, gdyby skok wichury przekroczył półokrąg

róży.

Głuchy, głęboki huk rozgrzmiewał na całej wrogiej, niedo-
stępnej przestrzeni morza.

Niczego porównać się nie da z tym rykiem otchłani. Jest

to jakieś ogromne, zwierzęce wołanie świata. To, co zwać przy-
wykliśmy materią, ów organizm bezdenny, amalgamat niezmie-
rzonych sił, w którym czasem dostrzec da się coś na kształt

104

zamysłu — a któż wtedy nie zadrży — ów ślepy, mroczny kos-
mos, ów Pan nieodgadniony, wydaje czasem krzyk, krzyk dziw-
ny, przeciągły, uparty, długi, który jest mniej niż słowem, a wię-
cej niż grzmotem. Krzyk ów — to huragan. Wszelkie inne głosy

— śpiewy, melodie, gwary, słowa — to głosy też i piskląt, i ko-
chanków, to zgiełki pochodzące z gniazd ptasich i zwierzęcych
i mieszkań ludzkich; a ten głos trąby wychodzi z Nicości, która
jest Wszystkim. Inne głosy wyrażają duszę i wszechświat; ten

— tylko potworność. Jest on wyjący, bezkształtny. Nieokreślo-
ne odzywa się swoją nieartykułowaną mową. Sprawa to pate-
tyczna i przerażająca. Hałasy te rozmawiają ze sobą i ponad
głową człowieka, i pod jego stopami. Wznoszą się, opadają,
przepływają i odpływają falami, zaskakują najdzikszymi nie-
spodziankami umysł ludzki, to nieznośną fanfarą wybuchają
tuż przy naszym uchu, to odzywają się ochryple gdzieś z od-
dali; ten zgiełk przyprawiający o zawrót głowy podobny jest
do mowy, i jest on mową w istocie; to wysiłek świata, co prag-
nąłby przemówić, to bełkotanie cudu. W kwileniu owym wy-
raża się chaotycznie to wszystko, czego doświadcza, co cierpi,
odrzuca i przyjmuje pulsujący, mroczny ogrom. Najczęściej
jest to jakieś bredzenie od rzeczy, podobne do ataku chronicz^-'
nej choroby, jest to bardziej epilepsja, rozsiana przypadkowo,
niż świadomie użyta siła; sądziłbyś, że jesteś oto świadkiem,
jak wstrząsa nieskończonością ,,wielka choroba". Chwilami wy-
dawać się może, że to żywioł dopomina się swoich praw, że
chaosowi zachciało się zagarnąć znowu cały świat w swoje po-
siadanie. Chwilami znów brzmi to jak skarga, przestrzeń uspra-
wiedliwia się i rozpacza, jakby obronić chciała sprawę świata;

wszechświat wydaje się jak wielki proces; słuchasz i próbujesz
uchwycić wysuwane racje, te wszystkie przeciw i za, niebez-
pieczne, groźne; niejeden jęk mroku ma w sobie uporczywość
sylogizmu. Jakżeż mąci się jasność myślenia! Odnaleźć tutaj
możemy przyczynę powstania wszystkich mitologii i politeiz-
mów. A grozę tych potężnych pomruków potęguje jeszcze
pojawianie się zarysów — ludzkich? nieludzkich? — co giną

106

ledwie dostrzeżone, eumenid zaledwie widzialnych, gar-
dzieli furii rysujących się wśród chmur, chimer piekiel-
nych, dotykalnych prawie. Nic nie jest w stanie dorów-
nać w swej grozie owym łkaniom, śmiechom, sprężystości
tych dźwięków, tym pytaniom i odpowiedziom nie do od-
gadnienia, tym wołaniom o pomoc, rzucanym w niezna-
ne. Człowiek nie wie, jak zachować się powinien słysząc te
straszliwe pienia. Ugina się pod tajemnicą tych okrutnych
w swej surowości intonacyj. Co się pod nimi kryje? Co one
znaczą? czym grożą? o co błagają? Jest to jakieś rozpasanie.
Wrzeszczą do siebie przepaści, powietrze nawołuje wody,
wiatr — fale, deszcz — skały, zenit — nadir, gwiazdy — pianę,
otchłań zerwała kaganiec z pyska — oto ów zgiełk, zgmatwany
z jakąś nieokreśloną, tajemniczą kłótnią nieczystych sumień.

Wielomówność nocy nie mniej jest ponura od jej milczenia. .
Wściekłość tego, co nieznane, wyczuwać się w niej daje.

Noc jest to obecność. Ale czego?

Odróżniać zresztą należy noc od ciemności. Noc — to absolut.
.ciemność — to wielorakość. W języku francuskim gramaty-
ka — owa logika — nie przyznaje ciemnościom pojedynczej
liczby.'Les tenebres. Noc jest jednolita, ciemność — złożona.

Ta mglista wieczorna tajemnica to rozsianie, umykanie, roz-
pad i zguba. Nie wyczuwa się już ziemi, wyczuwa się jakąś od-
mienną, inną rzeczywistość.

W nie kończącym się i nienazwanym mroku jest coś — czy
też może ktoś! — co żyje; to jednak, co tam jest żywe, dla nas
stanowi składnik śmierci. U kresu naszej ziemskiej wędrówki,
kiedy cień ów światłem dla nas się stanie, przyjmie nas to ży-
cie. które się poza naszym życiem znajduje. A tymczasem wy-
dawać by się mogło, że usiłuje ono dotknąć nas, wybadać.
Ciemność — to ucisk. Noc — to jakby ktoś duszę naszą brał

•w areszt. W pewnych godzinach, ciężkich a uroczystych, czu-
jemy, że w istnienie nasze wkracza to, co znajduje się poza

•murem grobowca.
t06

Owa bliskość nieznanego nigdy nie bywa bardziej dotykalna
niż podczas burzy na morzu. Fantastyka -potęguje grozę. Ten,
co w każdej chwili przeciąć jest w stanie każdą działalność
człowieka, antyczny Areopag Chmur — ma do swego rozporzą-
dzenia siłę nieograniczoną, nieokreśloną, rozsianą i przy jej
użyciu formować może wydarzenia wedle swojej chęci. A bu-
rza — owa tajemnica — przejmuje i wykonuje w każdej chwili
każdą odmianę woli, pozorną czy rzeczywistą.

Poeci od najdawniejszych czasów nazywają to kaprysem fal.
Lecz kaprys nie istnieje.

Zjawiska, co wprawiają nas w zakłopotanie i które kaprysa-
mi natury i przypadkami losu nazywać jesteśmy skłonni, są to
dostrzeżone przez nas nagie fragmenty praw jeszcze nie po-
znanych.

VIII
NIX l NOX

Znamieniem nawałnicy śnieżnej jest czerń. Zwykły wygląd
natury podczas burzy — ziemia lub morze pociemniałe, a niebo
blade — zostaje odwrócony: niebo jest czarne, a ocean — biały.
W dole piana, w górze mrok. Widnokrąg zamknięty oparem,
zenit wybity krepą. Burza podobna jest do wnętrza katedry
podczas żałobnego obrządku. W katedrze tej nie ma jednak
żadnych świateł. Nie ma eliaszowych ogników na grzbietach
fal, nie ma fosforyzujących płomyczków; nic, tylko mrok, mrok
niezmierzony. Cyklon polarny w tym różni się od cyklonu tro-
pikalnego, że ten ostatni zapala wszystkie światła, a tamten —
gasi wszystkie. Świat staje się nagle niczym sklepienie lochu.
Wśród nocy owej sypie się biały pył, zawisły między niebem
i morzem. Plamki te, płateczki śniegu, opadają, unoszą się,
błądzą. Są one jakby łzy śmiertelnego całunu, co zacząłby na-
gle poruszać się i żyć. A posiewowi temu towarzyszy zawsze
szalony wiatr północno-zachodni. Czamość osypująca się biało,

107

.wściekłość w mroku, zgiełk, do jakiego tylko zdolny jest gro-
bowiec, huragan u stóp katafalku, oto czym jest śnieżna burza.
A spodem rozdygotany ocean przykrywa nieznane a straszne

głębiny.
W podmuchach północnego, naładowanego elektrycznością

wiatru płatki śniegu stają się natychmiast kulkami gradu i po-
wietrze jest pełne pocisków. Ostrzeliwana woda tryska.

Nie ma gromu. Cicha jest błyskawica borealnej burzy. O ko-
cie mówimy czasem, że ,,mruczy paciorek" — to samo rzec by
można o tej błyskawicy. Jest to groźba wydobywająca się z na
pół uchylonej paszczy, groźba nieubłagana. Burza śnieżna to bu-
rza ślepa i niema. A kiedy przeminie, pozostawia za sobą równie •

ślepe statki i równie niemych ludzi.

Z otchłani tej nie wychodzi się obronną ręką.
Niesłusznym jednak byłoby twierdzenie, że żaden statek nie
może wyjść cało z tych opresji. Duńscy rybacy z Disco i z Ba-
lesin, poławiacze czarnych wielorybów, Hearn, co płynął do
Cieśniny Beringa, by odkryć ujście rzeki La Riviere i kopalnie
miedzi, Hudson, Mackenzie, Vancouver, Ross, Dumont d'Urvil-
le, wszyscy oni, już pod samym biegunem, doświadczali burz
śnieżnych najbardziej niełaskawych i wychodzili z nich zdrowi

i żywi.

W taką to burzę właśnie wpływał barkas triumfalnie, z roz-
winiętymi żaglami. Szaleństwo wychodzące na spotkanie sza-
leństwu. Montgomery, kiedy uciekając z Rouen wszystką siłą
wioseł rzucił swoją galerę na łańcuch zamykający ujście Se-

kwany, postąpił równie zuchwale.

„Matutina" mknęła. W tym pędzie na wszystkich żaglach

nachylenie jej w stosunku do powierzchni morza osiągało chwi-
lami groźny kąt piętnastu zaledwie stopni, jej masywna stępka
jednakże przylegała do fali, jak przyklejona. Opierała się ona
wszelkim zakusom huraganu. Zapalona latarnia oświetlała
dziób statku. Napęczniała podmuchem chmura rozpościerała
się, nabrzmiewała nad oceanem, morze dokoła barkasu kur-
czyło się w jej mrokach coraz bardziej. Ani jednej mewy, Ani
jednej skalnej jaskółki. Nic, tylko śnieg. Krąg fal dokoła nie-

108

•wielki był, a przerażający. Dostrzec ich można było niewiele,
lecz wszystkie ogromne ponad miarę.

Od czasu do czasu wyłaniała się spoza ciemnych warstw ze-
nitu błyskawica o kolorze miedzi. Tam, gdzie rozerwała niebo
czerwoną szczeliną, widać było wyraźnie, jak bardzo jest ono
.groźne. Ów nagły pożar ogarniający głębokości pokazywał prze-
paść w całej perspektywie, na mgnienie oka pojawiały się bliskie
chmury i cały chaos nieba, uciekający w głąb. Na owym tle
ognistym płatki śniegu stawały się czarne, podobne do ciem-
nych motyli latających w rozżarzonym piecu. Potem gasło
wszystko.

Pierwszy wybuch przeminął i burza, gnając barkas nie-
ustannie, przytłumiła swój ryk. Pomrukiwała teraz tylko, zgiełk
zmniejszył się, wzrosła natomiast groza. Taki monolog nawał-
nicy niepokojący bywa niewymownie. Ów recitatw ponury to
jakby zatrzymanie się na chwilę tajemniczych walczących sił.
Wskazuje on, że nieznane przygotowuje jakąś zasadzkę.

Barkas mknął naprzód jak szalony. Jego górne żagle praco-
wały straszliwie. Niebo i morze miały barwę atramentu, piany
biły wysoko ponad maszt. Chlusty wody, jak potop, szły górą
pokładu, a przy każdym przechyle statku kluzy, raz prawo,
raz lewoburtowe, zamieniały się w gardziele rzygające pianami.
Kobiety ukryły się w kajucie, mężczyźni trwali na pokładzie.
Oślepiał wirujący śnieg. Towarzyszył mu chlust fali. Wściekłe
było wszystko dookoła.

W tej to właśnie chwili wódz bandy stojąc na rufie, jedną
ręką przytrzymując się want, drugą zaś potrząsając w świetle
latami chustą zerwaną z głowy, wyzywający, szczęśliwy, z dum-
nym obliczem, z rozwianymi włosami, pijany ciemnością i bu-
Tzą, zawołał:

— .Tpsteśmy wolni!

— Wolni, wolni, wolni! — powtórzyli zbiegowie.
Stali, chwytając się olinowania.

— Hura! — krzyknął wódz.

— Hura! — przekrzykiwali huragan.

-109

A kiedy okrzyk ich zginął we wściekłym wyciu wiatru —
z drugiego końca statku odezwał się głos donośny i poważny:

— Zamilczcie i
. Zwróciły się ku niemu wszystkie głowy.

Poznali głos doktora.
Ciemności otaczające ich tak były nieprzeniknione, że nie

mogli dostrzec jego suchej postaci, opartej o maszt i tworzącej;

z nim jak gdyby jedną całość.
Głos odezwał się znowu:

— Wytężcie słuch.

Umilkli wszyscy.

I usłyszeli wyraźnie, jak w ciemności dzwonił dzwon.

IX

«

JAK ZAPOBIEGLIWOŚĆ LUDZKA PRÓBUJE BRONIĆ SIĘ PRZEI>

SZALEŃSTWEM ŻYWIOŁU

Szyper barkasu, nie wypuszczając z rąk steru, roześmiał się

szeroko:

— Dzwon! To dobrze! Dryfujemy w lewo! Co ten dzwon

oznacza? Ze mamy po prawej stronie ląd.

Odpowiedział mu głos doktora, mocny a powolny:

— Po prawej stronie nie ma lądu.

— Ależ tak, na pewno — krzyknął szyper.

— Nie.

— Ten dzwon odzywa się przecież z ziemi.

— Ten dzwon — odrzekł doktor — dzwoni z morza.
Zimny dreszcz przeszył tych ludzi zuchwałych. Przerażone
twarze obu kobiet pojawiły się w kwadratowym otworze ka-
juty, niby dwa widma. Doktor postąpił krok naprzód, oderwała
się od masztu jego czarna, .wysoka postać. Dzwon dzwonił

i dzwonił w ciemnościach.
A doktor tak mówić zaczął:

110

— Na środku morza, na połowie drogi pomiędzy Portlan-
dem i Wyspami Anglo-Normandzkimi, znajduje się boja. Zo-
stała tam umieszczona jako ostrzeżenie. Boja ta zakotwiczona
jest łańcuchami o dno i pływa po powierzchni wody. Na boi
owej umocowany jest kozioł żelazny, a na nim, na poprzeczce,
zawieszono dzwon. Podczas złej pogody fala chwieje boją
i dzwon zaczyna dzwonić. Jego to glos słyszycie.

Doktor umilkł, przeczekał gwałtowny zryw wiatru, kiedy
zaś głos dzwonu dał się słyszeć znowu, zaczął mówić dalej:

— Głos dzwonu tego podczas burzy, przy północno-zachod-
nim wietrze, oznacza zagładę. Dlaczego? Dlatego oto: słyszycie
dźwięk dzwonu, ponieważ przynosi go wam wiatr. A więc wiatr
wieje z zachodu, podwodne zaś skały Alderney znajdują się na
wschodzie. Usłyszeć więc głos dzwonu można wówczas tylko,
kiedy statek zapędzi się pomiędzy boję i owe podwodne skały.
To na te skały właśnie spycha nas wiatr. Znaleźliście się po
niedobrej stronie boi. Gdybyście byli po jej właściwej stronie,
na pełnym morzu, na bezpiecznym szlaku — dzwonu nie usły-
szelibyście. Wiatr nie przyniósłby wam jego dzwonienia. Prze-
płynęlibyście w pobliżu boi nie wiedząc nawet, że się tam znaj-
duje. Zboczyliśmy z drogi. Ten dzwon — to pobudka śmierci,
to zapowiedź rozbicia się okrętu.

Kiedy doktor tak mówił, wiatr przycichł, uspokoił się nieco,
a dzwon wydzwaniał wolno uderzenie za uderzeniem. Głos je-
go. przerywany, nierówny, wydawał się przytwierdzać słowom
starca. Rzekłbyś, że to podzwonne otchłani.

Wszyscy słuchali z zapartym oddechem to głosu doktora,
to dzwonu.

X

BURZA PIERWOTNA I DZIKA

Szyper przyłożył do ust tubę.

— Cargate todo, hombres! wszyscy na pokład! —krzyknął.—
Zluzować fały, opuścić reję, żagle w dół! Ostro na zachód! Na

m

otwarte morze! Dziób na boję! Kurs na dzwon' Na głębię! Je-
szcze nie wszystko stracone!

— Próbuj — rzekł doktor.

Przy okazji przypomnieć tu można, że owa boja z urządze-
niem alarmowym, coś w rodzaju dzwonu morskiego, została
w roku 1802 zdjęta. Bardzo starzy żeglarze pamiętają jeszcze
jej głos. Uprzedzała ona o niebezpieczeństwie, nieco za późno

jednakże.

Rozkaz wykonano. Langwedokczyk pracował jako trzeci maj-
tek. Pomagali zresztą wszyscy. Zdarto część żagli, nakładano
stropy, gorączkowo porządkowano olinowanie, wzmacniano
wanty masztu, dokręcano pokrywy na lukach, uszczelniając
tym sposobem statek. Wszystkie te czynności wykonane zostały
sprawnie, choć w wielkim pośpiechu i pozornym bezładzie.
W obliczu niebezpieczeństwa barkas rozpaczliwie zwierał się
w sobie, ograniczał się jakby do elementów najprostszych. Lecz
choć statek kurczył się ściągając i zwijając wszystko, co tylko
dało się ściągnąć i zwinąć, rósł napór powietrza i wód. Wyso-
kość fal osiągała zaiste podbiegunowe rozmiary.

Orkan, niczym oprawca, co mu pilno, zaczął statek ćwiarto-
wać, rozdzierać na części. W jednym mgnieniu oka wśród
straszliwego trzasku poszły ostatnie żagle, zmiecione zostały
relingi, wśród splątanych szlagów runął maszt, wszystko szło

w drzazgi.

Natężenie magnetyczne, znamienne dla nawałnic śnieżnych,

współdziałało w niszczeniu olinowania. Liny pękały zarówno
pod jego wpływem, jak i pod naporem wiatru. Wysupłane z ro-
lek łańcuchy były nie do użytku. Deski poszycia gięły się
i trzeszczały pod zbyt gwałtownym naporem. Jedna z fal znio-
sła kompas wraz z podstawą i kołpakiem. Inna zerwała jolkę
umocowaną, jak każe zwyczaj asturyjski, w poprzek rufy. In-
na — zmyła reję leżącą na pokładzie, jeszcze inna — zerwała
figurę Madonny z dziobnicy i światło dziobowe.

Pozostał już tylko ster.
Burza porwała latarnię. Na dziobnicy zawieszono rakietę

wielkich rozmiarów nabitą płonącymi w smole pakułami.

m

A,    • ..„:

^.     •'.^'•^L...,^

Maszt, złamany przez pół, spowity łopoczącymi na wietrze
strzępami żagli, resztkami pozrywanych lin, kawałkami po-
trzaskanych bloków osprzętu, zawalał pokład. Padając zmiaż-
dżył reling prawej burty.

Szyper, stojący ciągle u steru, zawołał:

— Dopóki można sterować, nie wszystko jeszcze stracone.

Jeszcze statek trzyma się i żyje. Za topory! Maszt do morza!
Oczyścić pokład!

I załogę, i pasażerów ogarnęła gorączka rozstrzygającej bit-
wy. Kilku uderzeniami siekiery zrąbano maszt i zepchnięto go
za burtę. Pokład został oczyszczony.

— A teraz przywiążcie mnie linką do steru — rozkazał
szyper.                          '

Przywiązano go do sternicy.
A kiedy go przywiązano, śmiał się i wołał ku morzu:

— Rycz, rycz, wiedźmo! Goręcej bywało koło przylądka Ma-
chichaco.

I oburącz uchwycił za ster z tym zuchwałym zapałem, jaki
.niebezpieczeństwo obudzić w człowieku potrafi.

— Hej, bracia, dobra nasza! Niech żyje Matka Boska z Bu-
glose! Idziemy na zachód!

Nadpłynęła potężna, ukośna fala i zwaliła się na rufę. Wśród
burzy zawsze pojawia się wreszcie taki bałwan-tygrys, krwio-
żerczy i ostateczny, pojawia się w miejscu z góry wyrokiem
losu oznaczonym, przez chwilę pełznie na brzuchu po powierz-
chni morza, po czym podrywa się i z rykiem spada na nie-
szczęsny statek, druzgocze go w kawałki. Spienione piany przy-
kryły rufę ,,Matutiny", wśród ciemności i zalewu wód słychać
było trzask łamanych bierwion. A kiedy przewaliła się piana

i rufa wyłoniła się spod wody, nie było już na niej ni szypra,
ni sternicy.

Fala zmyła wszystko.

Porwała, uniosła w ryczące odmęty nawałnicy i drewniany
kabłąk, i człowieka, którego do niego przed chwilą przywiązano.
Wódz bandy wpił wzrok w ciemności.

Człowiek śmiechu

113

—Te burlas de nosotros?ł — wyrwał się z piersi jego

Okrzyk buntu i rozpaczy.

Po czym zawołał:

— Zarzucić kotwicę! Ratować szypra!

Ludzie poskoczyli do kabestanu. Wyluzowano kotwicę. Bar-
kasy nie miewają zwykle więcej niż jedną. I stracono ją na-
tychmiast. Dno było ze szczerej skały, fala szalona. Łańcuch

pękł jak włos.

Kotwica spoczęła na dnie.
Z dziobnicy pozostał już tylko 'spoglądający przez lunetę

anioł.

Barkas stał się od tej chwili martwym, bezwolnym czere-
pem, „Matutina" została obezwładniona. Statek ów, tak nie-
dawno jeszcze uskrzydlony, zwinny, groźny nieledwie w swych
ruchach, teraz do niczego już nie był zdolny. Utracił swobodę
manewru. Bierny, sparaliżowany, poddawał się kapryśnemu
szaleństwu oceanu. Z orła stał się w kilka minut kalekim ka-
dłubem. Tylko na morzu zdarzają się rzeczy podobne.

Oddech przestrzeni wzrastał do coraz to straszliwszych roz-
miarów. Burza — to przeogromny miech. Potęguje ona i wy-
olbrzymia nieustannie ponurość czerni, która, zdawałoby się,
nie miewa przecież odcieni. A dzwon dzwonił rozpaczliwie
wśród morza, jakby potrząsała nim jakaś obłąkana ręka.

„Matutina" stała się igraszką bałwanów, niczym korek rzu-
cony na wodę; nie płynęła już, utrzymywała się tylko na fali,
wydawało się, że już za chwilę odwróci się do góry dnem, jak
martwa ryba. Od ostatecznej zguby ratowała ją tylko dosko-
nała szczelność kadłuba. Ani jedna wręga nie ustąpiła pod na-
porem fal, nie utworzyła się nigdzie najmniejsza nawet szcze-
lina i nawet kropla wody nie mogła się przedostać do środka.
Na szczęście, gdyż pompa też była uszkodzona, niezdatna do

użytku.

Barkas pląsał w obłędnym tańcu wśród udręki odmętu. Po-
kład drgał konwulsyjnie, niczym przepona brzuszna przed

l Czy sobie z nas drwisz?

atakiem wymiotów. Wydawać by się mogło, że usiłuje za wszel-
ką cenę zrzucić ze swej powierziohni rozbitków. A oni, bezsilni,
bezwładni, czepiali się olinowania, belek, łańcuchów, lin, poła-
manych desek "burty, choć gwoździe rozdzierały im dłonie, i
na pół oderwanych listew, wszystkiego, co sterczało i trzymało
się jeszcze jako tako wśród zniszczenia. Co pewien czas usiło-
wali nasłuchiwać. Dźwięk dzwonu słabnął. Rzec by można, że
on również kona. Dzwonienie było coraz bardziej głuche, coraz
mniej miarowe. Umilkło wreszcie. Gdzież się teraz znajdowa-
li? W jakiej odległości od boi? Poprzednio głos dzwonu prze-
raził ich, teraz milczenie jego przyprawiało ich o trwogę jesz-
cze silniejszą. Wiatr północno-zachodni pchał ich po drodze,
z której, być może, nie ma już powrotu. Czuli, jak coraz gwał-
towniej popędza statek. Martwy kadłub sunął w mroku. Prze-
rażający jest taki ślepy pęd. Przed nimi, za nimi, pod nimi —
wszędzie czyhała przepaść. Nie bieg to już był, a spadanie.

Nagle, poprzez kłębiące się tumany śniegu, zabłysł czerwony
blask.

— Światło! — zawołali rozbitkowie.

XI

CASQUETY

Była to rzeczywiście latarnia Light-House na Casquetach.
Latarnia morska dziewiętnastego wieku to murowana bu-
dowla o kształcie ściętego stożka z umieszczoną na jego szczy-
cie skomplikowaną maszynerią oświetleniową. Latarnia na
Casquetach dzisiaj — to potrójna biała wieża, na której usta-
wiona została potrójna aparatura świetlna. Trzy czasze świetlne
obracają się w krąg, poruszane zegarowym mechanizmem z do-
kładnością tak wielką, że marynarz, co pełni wachtę na płyną-
cym po morzu okręcie, chodząc po pomoście machinalnie
odmierza dziesięcioma krokami czas, kiedy czasze płoną, i dwu-
dziestoma pięcioma krokami czas, na który gasną. Wszystko

"•                                                           115

jest najściślej obliczone zarówno w ustawieniu ogniskowe]
i rzucie światła, jak i w obrocie ośmiobocznego graniastosłu-
pa utworzonego z ośmiu potężnych soczewek przechodzących
na krańcach w okrężne pryzmaty. Działający z matematyczną
ścisłością mechanizm napędowy zabezpieczony jest od uderzeń
czy to morza, czy to wiatru przez szyby na cal grube, które
jednak rozbijają czasami orły morskie rzucając się w nie na
oślep — olbrzymie ćmy tych gigantycznych świec. Budowla,
co ochrania murami swymi ów mechanizm, co służy mu za
podstawę i oprawę, jest matematycznie ścisła tak samo jak
i on. Wszystko w niej jest surowe, nagie i ścisłe. Latarnia mor-
ska — to cyfra.

W siedemnastym stuleciu latarnia morska była czymś na
kształt pióropusza zdobiącego ziemię na jej nadmorskiej kra-
wędzi. Architektura jej wieży pełna była ekstrawagancji i prze- \
pychu. Przyozdabiano ją szczodrze w balkony, balustrady, wie-
życzki, loże, gloriety i chorągiewki. Gdzie okiem rzucić,
wszędzie aż się roiło od maszkaronów, posągów, ornamentów
roślinnych i wolut, płaskorzeźb, figurek, figurynek i kartuszy
z inskrypcjami. Pa-r żn bello — taki na przykład widniał napis
na latarni w Eddystone. Dodajmy tu mimochodem, że tej po-
kojowej deklaracji nie zawsze udawało się rozbroić ocean.
Winstaniey umieścił taki sam napis na latarni, którą własnym
kosztem wystawił w dzikim, niedostępnym miejscu naprzeciw-
ko Płymouth. Po ukończeniu budowy sam zamknął się w wie-
ży, by wypróbować jej odporność podczas burzy. I burza po-
rwała latarnię razem z Winstanieyem. Te przesadne budowle
zresztą każdym szczegółem swej konstrukcji ułatwiały nawał-
nicy dokonywania na nich dzieła zniszczenia; podobnie suto
szamerowany mundur generała jest podczas bitwy znakomitym
celem dla wroga. Prócz ozdób z kamienia znajdowały się tam
zazwyczaj liczne ozdoby z żelaza, miedzi, drzewa; wszystkie
zamki były bogato rzeźbione, każda belka ociosana ozdobnie.
Ze ścian latarni, poumieszczany wśród arabesek i ozdób, zwie-
szał się wszędzie naj różnorodnie jszego rodzaju sprzęt morski,

116

przydatny i nieprzydatny, części kabestanu, wielokrążki, kluby,
części mechanizmu zegarowego, drabiny, szlupbelki, bosaki. Na
szczycie, dookoła ogniska, na podstawach wyrobionych w me-
talu, wznosiły się wielkie żelazne lichtarze, a w nich umiesz-
czano kawałki lin nasycone smołą, knoty, których upartego
płomienia żaden wiatr nie mógł zdmuchnąć. Prócz tego jeszcze
cała wieża od fundamentów po szczyt przybrana bywała w cho-
rągwie morskie, wimple, bandery, sztandary, proporce, propor-
czyki, w zbieraninę najrozmaitszych kolorów, kształtów, her-
bów, znaków, niesforną i pstrokatą, co wznosiła się coraz
wyżej, z gzymsu na gzyms, z piętra na piętro, aż do płomien-
nego kosza na szczycie latarni. Podczas burzy wszystkie te gał-
gany furkotały uciesznie w świetle ognia. Owa świetlista fan-
faronada na samej krawędzi przepaści podobna była do
wyzwania i rozniecała zuchwałą odwagę w rozbitkach. Lecz
latarnia na Casquetach była całkiem inna.

Była to w owej epoce stara, prymitywna latarnia morska,
wybudowana jeszcze z rozkazu Henryka I po rozbiciu się
„Blanche-Nef" — zwykły stos płonący na szczycie skały i przy-
kryty koszem z żelaza, żar otoczony kratą, płomień chwiejący
się na wietrze.

Jedynym udoskonaleniem, jakie na owej latami od dwuna-
stego wieku wprowadzono, był potężny miech kowalski, poru-
szany przez obciążony kamieniami hak, który w roku 1610
przydano do ogniska.

U owych staroświeckich latami ptaki morskie doświadczały
jeszcze tragiczniejszych losów niż u latarni dzisiejszych. Nad-
latywały przywabione światłem, rzucały się na oślep i wpadały
w płonący żar, trzepocząc się rozpaczliwie wśród ognia, niby
czarne duchy konające w piekle; czasami wydobywały się
z rozpalonej klatki i padały obok na skałę, dymiące, okulałe,
oślepłe, niby owady, co spadają pod lampę, na wpół spalone.

Dla statku nie uszkodzonego, którym sternik może manewro-
wać, latarnia na Casquetach bywa użyteczna. Woła ona:

„strzeż się". Uprzedza o podwodnej rafie. Ale dla statku obez-
władnionego przez burzę jest ona zjawiskiem złowieszczym.

117

Kadłub jego, bezsilny, sparaliżowany, nie potrafi przeciwstawić
się dowolności fali, nie może walczyć z naporem wiatru; ta
ryba pozbawiona płetw, ten ptak pozbawiony skrzydeł iść może
tam tylko, gdzie pędzi go sztorm. Latarnia wskazuje mu
miejsce jego ostatecznej zguby, przyświeca jego zagładzie. Dla

takiego statku jest ona żałobną gromnicą.

Latarnia na Casquetach oświetla więc rozwierającą się prze-
paść, ostrzega o tym, czego uniknąć niesposób. Posępna ironia.

XII

STARCIE Z PODWODNĄ RAFĄ

Nieszczęśni rozbitkowie na „Matutinie" zrozumieli aż nadto
to szyderstwo. Blask latarni najpierw ich pokrzepił, szybko
jednak pojęli, jak rozpaczliwe jest ich położenie. Nic nie można
już było uczynić, niczego przedsiębrać.  O odmętach morza
rzec by należało to samo, co i o królach. Lud im podwładny
wydany jest na ich łaskę. Każdy kaprys ścierpieć musi. Wiatr
północno-zachodni gnał barkas prosto na Casąuety. Tam szli.
Przeciwdziałać temu nie było sposobu. Znosiło ich gwałtownie
na skałę. Dno wyczuwać się dało coraz to bliżej; sonda — gdy-
by ją w tej chwili można było zapuścić — nie wykazałaby wię-
cej nad trzy, cztery sążnie. Rozbitkowie słyszeli, jak fala uderza
głucho w podwodne rozpadliny skalne. Już mogli dojrzeć pod
latarnią, niby ciemne cięcie pomiędzy dwoma zrębami granitu,
wąską szczelinę prowadzącą do straszliwej, niewielkiej, dzikie]
zatoki, pełnej ludzkich kości i wraków potopionych statków,
jak to odgadnąć można było. Była to gardziel czeluści, nie wej-
ście do portu. Słyszeli już, jak trzeszczy ogień w żelaznym
koszu na wysokim stosie, purpura padała blaskiem na burzę
potęgując jej dzikość, przy zetknięciu się płomienia i gradu
kotłowała się mgła, smugi czarnych chmur i czerwonego dymu
walczyły ze sobą jak węże, iskry unosiły się rozdmuchiwane
przez wiatr, a płatki śniegu wydawały się uciekać przed ich

.118

nagłym atakiem. Skała, początkowo zamglona, rysowała się te-
raz wyraźnie. Był to bezładny stos głazów o ostrych, sterczą-
cych grzbietach i krawędziach. Brzegi ich podkreślone były
przez ogień czerwonym konturem, a po pochyłych ścianach
ślizgał się krwawy blask. W miarę Zbliżania się statku wypu-,,
kłości rafy stawały się coraz wyraźnie jsze, coraz potężniejsze,
coraz bardziej groźne.

Jedna z kobiet, Irlandka, drżącymi palcami przebierała
ziarnka różańca.

Zbrakło szypra, zbrakło sternika. Pozostał jeszcze wódz ban-
dy — kapitan statku. Wszyscy Baskowie znają dobrze i góry,
i morze. Są oni odważni wobec przepaści i pomysłowi w obli-
czu katastrofy.

Odległość malała błyskawicznie. Statek znalazł się nagle tak
blisko północnego cypla Casquetów, że za krawędzią jego skrył
się płomień latarni. Widać było tylko czarną skałę na tle czer-
wonego blasku. Skała ta, wznosząca się wśród mgły, podobna
była do wysokiej, czarno ubranej niewiasty w ognistym czepcu
na głowie.                                                ';

Owa słynna złą sławą skała nosi nazwę Le Biblet. Podpiera,
ona groźną wysepkę od północy; inny występ skalny, Etacq-
-aux-Guilmets, podpiera ją od południa.

Wódz spojrzał ku rafie i zawołał:                          ;

— Na ochotnika, kto popłynie z rzutką do skały? Czy ktoś
z was umie pływać?

Nikt nie odpowiedział.

Nikt na pokładzie nie umiał pływać, nawet marynarze, zja-
wisko to częste zresztą wśród ludzi morza.

Jeden z grubych bali oburcia chwiał się niemal całkowicie,
już oderwany. Wódz schwycił go oburącz i krzyknął:

— Pomóżcie mi!

Wyrwano bal do reszty. Mogli teraz zrobić z nim wszystko.
Przedtem służył do ochrony statku, teraz przemienił się w broń.
zaczepną.

Była to belka wyciosana z rdzenia dębu, dość długa, gruba,
mocna. Mogła równie dobrze i posłużyć przy ataku, i stanowić

W

oparcie; mogła być i dźwignią dla ciężarów, i taranem przeciw-
ko murom.

— Baczność! — zawołał wódz.

Stanęli w sześciu, wsparci plecami o pień złamanego masztu,

i dźwignęli belkę, wysunęli poza burtę, celując nią niby oszcze-
pem w twarde lędźwie skały.

Był to krok niebezpieczny. Wielkiej odwagi potrzeba, by za-
dać górze pchnięcie. Wstrząs wywołany uderzeniem mógł ich

zepchnąć do wody wszystkich sześciu.

Walka z nawałnicą morską obfituje w takie właśnie oto urozr

maicenia. Po sztormie — skała; po wichrze — granit. To masz
do czynienia z wrogiem nieuchwytnym, to znów z wrogiem

niewzruszonym.

Była to jedna z tych minut, podczas których włos bieleje na

głowie.

Skała i statek zetrzeć się miały ze sobą.

Głaz jest cierpliwy; czekał.
Nadpłynął potężny bałwan. Oczekiwanie skończyło się.

Uniósł statek na swym grzbiecie w górę i kołysał nim jeszcze

przez chwilę, niby kamieniem w procy.

— Śmiało! — wołał wódz. — To tylko skała, a myśmy ludzie!

Sześciu mężczyzn trzymało belkę w pogotowiu, przywarli do •
niej, zrośli się z nią w jedną całość. Sterczące z niej kołki darły

im ciało, oni jednak nie czuli nic.
Fala rzuciła barkasem o skałę.

Nastąpił wstrząs.
Stało się to pod osłoną spienionej piany, która zazwyczaj

przykrywa widok podobnych klęsk.

Kiedy piany opadły, kiedy fala odbiła się od skały — sześciu

mężczyzn leżało pokotem na pokładzie, lecz „Matutina" mknę-
ła wzdłuż rafy. Belka wytrzymała, statek odwrócił się burtą.
Fala uniosła go w takim pędzie, że w kilka sekund Casquety
pozostały daleko w tyle. Tym razem „Matutina" uniknęła

zagłady.

Zdarzają się czasami podobne wypadki. Uderzenie taranem

prosto w skalę ocaliło Wooda de Largo u ujścia rzeki Tay.

120

W okolicy zaś przylądka Winterbon, gdzie żegluga tak trudna
jest i niebezpieczna, dzięki takiemu to właśnie pchnięciu ura-
towała się od rozbicia fregata szkocka „Royale-Marie", dowo-
dzona przez Hamiltona. Fala jest siłą, co sama unicestwia się
tak nagle, że nieraz przy najbardziej gwałtownych nawet zde-
rzeniach można się uratować. Burza to dzikie zwierzę, huragan
to rozjuszony byk, można go jednak wywieść w pole.

Za wszelką cenę przejść z siecznej na styczną — oto i cała
tajemnica, jak uniknąć rozbicia.

Taką też właśnie przysługę wyświadczyła statkowi belka.
Spełniła rolę wiosła, zastąpiła ster. Lecz ów manewr zbawien-
ny udać się mógł raz jeden tylko; nie można go było powtórzyć.
Belka wpadła do morza. Gwałtowność wstrząsu wytrąciła ją
z rąk sześciu mężczyzn i wyrzuciła poza burtę. Belka zginęła
wśród fal. A innej nie można było wyłamać nie naruszając
szczelności kadłuba.

Huragan znów porwał ze sobą „Matutinę". Casquety pozosta-
ły w tyle, stały się nic nie znaczącym punktem na widnokręgu.
W okazjach podobnych skała morska wygląda jak niepyszna.
W przyrodzie, w naturze niezbadanej, tam gdzie widzialne łą-
czy się z niewidzialnym, pojawiają się czasami takie złe, nie-
przyjazne, nieruchome kształty, co wydają się oburzać na wi-
dok wymykającej się z ich szponów zdobyczy.

Tak też właśnie wydawały się spoglądać Casquety na ucie-
kającą „Matutinę".

Latarnia oddalała się, gasła.

Gasła posępnie. Coraz grubsza mgła zakrywała, rozpraszała
blask. Wilgotne przestworza coraz bardziej rozrzedzały świa-
tło. Płomień drgał, walczył, topniał, ginął, podobny do topielca.
Ognisty stos stał się drobnym światełkiem, odblaskiem drżą-
cym, bladym, nieokreślonym. Odblask ów rozlewał się coraz to
szerszym kręgiem i nikł. Światło zmiażdżone zostało na dnie
nocy.

m

Groźny dzwon umilkł, groźna latarnia zgasła. Lecz choć obie
te groźby znikły, zrobiło się strasznie] jeszcze. Pierwsza była
głosem, druga — płomieniem. Obie miały w sobie coś ludzkie-

*-go. A teraz pozostała już tylko otchłań.

XIII
TWARZĄ W TWARZ Z NOCĄ

Pośród tych mroków nieprzeniknionych barkas wydany był

na łaskę i niełaskę ciemności.

„Matutina", wymknąwszy się Casquetom, przewalała się

z fali na falę. Wytchnienie, lecz wśród chaosu. Wiatr popędzał
ją ukośnie, popychały bałwany, miotał nią każdy wybryk osza-
lałych odmętów. Jej ruch wzdłużnego chybotu ustał już pra-
wie zupełnie. Jest to dla okrętu groźna zapowiedź agonii. Bez-
władne kadłuby przewalają się tylko z boku na bok. Kołysanie
wzdłużne — to znamię walki. Zęby iść pod wiatr, trzeba po-
siadać ster.

Podczas burzy, zwłaszcza zaś podczas śnieżnej zamieci, morze

i noc łączą się, stapiają w jedną całość, mglistą niby dym. Mgła,.
wirujący śnieg, wiatr, poślizg we wszystkich kierunkach, żad-
nego punktu oparcia, żadnego punktu stałego, ani chwili wy-
tchnienia, jeszcze jeden wysiłek, jeszcze jeden i jeszcze jeden,,
nieustannie od nowa, nigdzie widnokręgu, wszędzie dookoła

czarne głębiny — a barkas zagubiony pośród nich.

Wydostać się spod Casquetów, wymknąć się podwodnej rafie,
było to dla rozbitków zwycięstwo nie lada. Ich samych wpra-
wiło w osłupienie. Tym razem nie wołali: hura! — na morzu
nie popełnia się dwukrotnie podobnej nierozwagi. Nie wolno
rzucać wyzwania tam, gdzie niesposób zarzucić sondę.

Odpychając się od skały dokonali nieprawdopodobieństwEl;

I sami potem jakby zmienili się w kamień. Powoli, powoli jed-
nakże zaczęli odzyskiwać nadzieję. Nieśmiertelne są złudzenia
ludzkiej duszy. W chwilach najstraszliwszej nawet rozpaczy

122

nadzieja świta nagle w jej niezbadanych głębinach. Ci nieszczę-
śliwcy pragnęli jednego tylko — wmówić w siebie, że są ura-
towani. Budził się w nich nieśmiały bełkot nadziei.

Nagle ciemności nocy zagęściły się przed nimi. Po prawej
stronie statku wyraźnie wyłonił się z mgły kształt wysoki, ma-
sywny, o prostych pionach ścian, kanciasta wieża dźwignięta
z otchłani.

Patrzyli na nią w osłupieniu.

Wicher gnał ich wprost na to zjawisko.

Nie wiedzieli, co to było. A była to skała Orłach.

XIV

ORTACH

A więc znowu rafa. Po Casquetach — Ortach. Nawałnica to
nie artysta, nie wysila się ona na pomysłowość. Jest brutalna
i wszechmocna, a środki, które stosuje, są nieodmiennie takie
same.

Ciemność jest niewyczerpana. Dla jej pułapek i podstępów
nie ma granic. A człowiek szybko staje u kresu swoich możli-
wości działania. Człowiek wyczerpuje się, otchłań — nigdy. •

Rozbitkowie spojrzeli na wodza, jedyną ich nadzieję. A on
wzruszył tylko ramionami z posępną pogardą bezsilności.    '

Skała Ortach stoi wśród oceanu niczym kamienny słup. Cała
z jednej bryły, sterczy pionowo w górę, wysoka na osiemdzie-
siąt stóp, ponad falami, co rozbijają się o jej podnóże. Rozbijają
się o nią i fale, i okręty. Ten nieruchomy sześcian prostopadle
zanurza swoje gładkie boki w rozkołysanych wodach morza.
. Nocą podobny jest do ogromnego katowskiego pnia, który by
ktoś ustawił na wielkiej płachcie pomiętego, czarnego sukna.
Podczas burzy pień ów czeka na uderzenie topora — na ude-
rzenie pioruna.

Ale wśród nawałnicy śnieżnej nie padają pioruny. Statek, to
prawda, oczy ma zawiązane; ciemność kładzie się na nich prze-

138

paska. Jest przygotowany na śmierć, jak skazaniec. Niech się
Jednak nie spodziewa uderzenia gromu, niech się nie spodziewa

tak lekkiego końca.

„Matutina" — bezwładny kadłub unoszony przez fale —

szła prosto na tę skałę, jak przed chwilą dopiero na Casquety.
Nieszczęśliwych, co już wierzyć zaczynali, że są uratowani, zno-
wu ogarnęła rozpacz. Oto znowu wyrastała przed nimi śmier-
telna przeszkoda, a zdawało się, że już wyminęli ją szczęśliwie.
Znów rafa wyłoniła się z morza. Znów to samo od nowa.

Casquety — to niby plaster miodu drążony w tysiączne za-
głębienia. Ortach — to mur. O Casquety statek roztrzaskuje
się w drzazgi, rozbicie się na skale Ortachu — to zmiażdżenie.

A jednak istniała jeszcze szansa ratunku.
Od skał o ścianach zupełnie gładkich — a taką właśnie skałą

był Ortach — fala, podobnie jak i kula, odbija się bez wielo-
krotnego rykoszetu. Sprawa jest tutaj prosta — uderzenie i od-
bicie. Fala przypływa i odpływa.

W sytuacjach podobnych zagadnienie: śmierć albo życie —

tak się oto kształtuje: jeżeli fala doniesie statek do głazu, jest
on stracony, zostaje rozbity o skałę; jeżeli jednak fala cofnie się,
zanim statek o skałę uderzy — porywa go ze sobą z powrotem

i ratuje od rozbicia.

Cóż za niepewność straszliwa! Rozbitkowie widzieli w ciem-
ności, jak olbrzymi bałwan zbliża się ku nim. Dokąd ich do-
niesie? Jeżeli fala uderzy w statek — zostaną pchnięci na skałę

i strzaskani. Jeżeli przejdzie pod statkiem ...
Fala przeszła pod statkiem.

Odetchnęli.
Ale jak się odbije? Co uczyni z nimi, wracając?

Powracająca fala odniosła ich od skały.
W kilka minut później „Matutina" znajdowała się już daleko

poza wodami otaczającymi rafę. Orłach pozostał za nimi jak

przedtem Casquety.

Było to drugie zwycięstwo. Po raz drugi już barkas znalazł

się na samym skraju przepaści i zdołał cofnąć się w ostatniej
chwili.

124

XV

PORTENTOSUM MARĘ

Coraz to bardziej zagęszczała się mgła wokół nieszczęśliwych
rozbitków. Nie wiedzieli, gdzie się znajdują. Rozróżnić cokol-
wiek mogli na kilka zaledwie kabli dookoła. Choć grad kamie-
nował ich zmuszając wszystkich do pochylenia głowy, kobiety
uparły się, że do kajuty nie zejdą. Każdy człowiek woli, by
rozbicie się statku zastało go pod otwartym niebem. Kiedy
śmierć jest, być może, tak bliska, sufit nad głową wydaje się
wiekiem trumny.

Fala stawała się coraz bardziej stroma i coraz krótsza. Skró-
cenie się fali jest zawsze oznaką wejścia w cieśninę; wśród
mgły tylko po kształcie fali poznać można, że statek wpłynął
w jakieś wąskie przejście. Rzeczywiście płynęli teraz wzdłuż
wybrzeża Alderney, nic o tym nie wiedząc. Morze, pomiędzy
Ortachem i Casquetami od zachodu a wybrzeżem Alderney od
wschodu, ściśnięte jest, skrępowane, czuje się źle. Stąd też nie-
ustanne wzburzenie wód jego w tym miejscu. I morze również
cierpieć potrafi, a gdzie cierpi — tam się gniewa. Cieśnina ta
niebezpieczna jest dla okrętów.

Tam to właśnie znalazła się „Matutina".

Wyobraźmy sobie skorupę żółwia umieszczoną pod wodą,
a ogromną jak Hyde Park lub Pola Elizejskie. Każda wypuk-
łość tej skorupy jest płycizną, każda narośl — podwodną skałą.
Taki jest przystęp do wybrzeża Alderney od zachodniej strony.
Morze przykrywa i ukrywa to groźne narzędzie katastrofy. Po-
szarpane fale pienią się i skaczą po tej skorupie z podmorskich
raf. Podczas ciszy słychać tam nieustanny plusk, podczas burzy
panuje tam chaos.

Rozbitkowie pojęli, że pojawia się oto nowa trudność, choć
nie wiedzieli jeszcze dokładnie, na czym ona polega. Wreszcie
i to zrozumieli w pewnej chwili. Zenit rozjaśnił się nieco, po-
jaśniało i morze i w owym mętnym blasku ukazał im się po
.Jewej stronie burty wał poprzecznie zagradzający morze od

125

wschodu. A wiatr pędził prosto na ów wał, popychając statek

przed sobą. Ławą tą było Alderney.

Cóż to za ława? Zadrżeli. Byliby jednak zadrżeli stokroć

bardziej, gdyby jakiś głos rzekł im: to Alderney. Nie ma chyba
wyspy o trudniejszym dostępie dla człowieka. I pod wodą, i po-
nad wodą bronią jej srogie wojska, których przednią strażą jest
Ortach. Od zachodu mamy tu Burhou, Sauteriaux, Anfroque,
Niangle, Fond-du-Croc, les Jumelles, la Grosse, la Clanque,
les Egutllons, le Vrac, la Fosse-Maliere; od wschodu—Sauquet,
Hommeau, Floreau, la Brinebetais, la Queslingue, Croquelihou, .
la Fourche, le Saut, Noire Pute, Coupie, Orbue. Czymże są tę
wszystkie potwory? Czy to hydry? Tak, z gatunku podwodnych

skał.

Jedna z tych raf nosi nazwę Le But — „Kres" — jakby

wskazywała, że tutaj kończy się wszelka podróż.

To nagromadzenie skał, złagodzone w swej grozie przez noc
l wodę, ukazało się rozbitkom w kształcie ciemnego pasa, czar-
nej kresy na horyzoncie.

Rozbicie się okrętu to najdoskonalszy wyraz bezsilności. Być

w pobliżu lądu i nie móc go osiągnąć, unosić się na wodzie i nie
móc płynąć, stać na czymś, co wydaje się silne, a jest tak kru-
che, w tej samej chwili być i pełnym życia, i pełnym śmierci,
być więźniem przestrzeni, zamkniętym pomiędzy niebem
i oceanem, mieć ponad sobą nieskończoność za sklepienie lochu,
mieć dokoła bezmierną swobodę przestworzy i fal, a samemu
czuć się schwytanym, związanym, obezwładnionym — położe-
nie podobne i oburza, i zdumiewa. Sądzić by można, że to jakiś
niedosięgalny przeciwnik natrząsa się ze swej ofiary. Więzi cię
to właśnie, co swobodę daje i ptakom, i rybom. Wydaje się to
niczym, a jest wszystkim. Człowiek zależny jest od tego powie-
trza, którego spokój zakłóca każdym swoim oddechem, zależny
jest od tej wody, której może nabrać w dłonie. Zaczerpnij
szklanką tej burzy, a będzie to tylko odrobina goryczy. Łyk
wody morskiej przyprawia o mdłości, wzburzona toń niesie za-
gładę. Ziarnko piasku na pustyni, płatek piany na oceanie są
zawrotnym objawieniem dla myśli; wszechmoc nie usiłuje wca-/

m

le ukryć swego atomu, słabość czyni siłą, mocą swoją napełnia
nicość; niezmierzca-ia potęga miażdży za pomocą [najdrobniej-
szych elementów. To kroplami wody przecież ocean unicestwia
człowieka. Czujesz się jego igraszką.

Igraszka — cóż za przerażające słowo.

,,Matutina" znajdowała się nieco powyżej Alderney, co było
dla niej korzystne; fala znosiła ją jednakże w kierunku północ-
nego cypla wybrzeża, w kierunku zagłady. Wiatr północno-
-zachodni, niby łuk strzałę, wyrzucił statek prosto na ów cypel.
Tam to właśnie, nieco poniżej zatoki Corbelets, przepływa
prąd, który żeglarze archipelagu normandzkiego ,,małpą" na-
zywać zwykli.

„Małpa" ta — swing — jest to prąd szalony. Leje, rozsypane
w tym miejscu w dnie morskim w kształt długiego różańca,
powodują, że na powierzchni wody tworzy się drugi różaniec
wirów. Ledwie zdążysz wydostać się z jednego, już drugi cię
wciąga. Statek schwytany przez ową „małpę" zatacza się od
wiru do wiru, dopóki ostra skała podwodna nie rozpruje jego
kadłuba. Wówczas uszkodzony statek zatrzymuje się, rufa jego
podnosi się nad powierzchnię morza, a dziób zanurza, wir koń-
czy swe dzieło, rufa też się pogrąża, woda się nad nią zamyka.
Płat piany rozlewa się i kołysze na fali i tylko drobne pęche-
rzyki — ostatnie ślady oddechów ludzkich, które woda tłu-
mi — pojawiają się to tu, to tam na wodzie.

Na kanale la Manche napotkać można trzy takie prądy —
„małpy", bardzo niebezpieczne. Jeden znajduje się w pobliżu
słynnej ławicy piasku Girdler Sands, drugi — koło Jersey, po-
między le Pignonnet i przylądkiem Noirmont, trzeci — to wła-
śnie „małpa" Alderney.

Gdyby jakiś obeznany z tym morzem sternik znajdował się
na pokładzie „Matutiny", uprzedziłby on rozbitków o nowym
niebezpieczeństwie. Sternika takiego zastępował im jednakże
instynkt; w sytuacjach ostatecznych ludzie zostają obdarzeni
nagle podwójnym zmysłem wzroku. Wzdłuż całego wybrzeża
wznosiła się wysoko spieniona piana; rozdmuchiwał ją porywi-
sty wiatr. To pluła „małpa". Niejedna już barka zginęła w tej

127

zasadzce. Płynęli naprzód, przerażeni coraz bardziej, choć nie

widzieli, ku czemu niosła ich fala.

Jak wyminąć ów przylądek? Sposobu na to nie było.
Cypel Alderney, skalisty, wysoki, wyrastał oto przed nimi,

jak przedtem i Casquety, i Orłach. Olbrzymy pojawiające się

kolejno. Seria przerażających pojedynków.

Scylla i Charybda — to dwie wyspy tylko; Casquety, Orłach

i' Alderney — to już trzy.

Znów rafa skalna zaległa widnokrąg. Zjawisko to powtarzało

się z imponującą monotonią, do jakiej zdolna jest tylko otchłań. .
Bitwy z oceanem, jak i bitwy u Homera, tym odznaczają się

w swojej wielkości, że zawsze są takie same.

Każda fala, przybliżająca ich do przylądka, powiększała roz-
miary jego, i tak już wyolbrzymione przez mgłę. Odległość od
skały kurczyła się nieubłaganie. Już prawie dotykali „małpy".
Teraz wciągnie ich pierwszy wir, który schwycić ich zdoła.

Jeszcze jedno pchnięcie fali i będzie po wszystkim.

Nagle — jakby pchnęło barkas uderzenie pięści olbrzyma.

Bałwan stanął dęba pod statkiem i przewrócił się w tył, odrzu-
cając statek w białej grzywie swej piany. „Matutina" odsko-
czyła ,od Alderney pod jego nagłym naporem.
Znalazła się oto znowu na otwartym morzu.
Skąd ta nagła pomoc? Była ona dziełem wiatru.

Huragan zmienił swój kierunek.

Przedtem igrała nimi fala, teraz przyszła kolej na wiatr. Sa-
mi wydobyli się spod Casquetów; nagłą zmianę swego położe-
nia u brzegów Ortachu zawdzięczali fali; koło Alderney urato-
wał ich wiatr. Skręcił on gwałtownie z północo-zachodu na

południowy zachód.

Prąd to wiatr w wodzie; wiatr to prąd w powietrzu; obie te

siły nagle starły się ze sobą i kaprys wiatru odebrał prądom

morskim ich zdobycz.

Wybryków oceanu przewidzieć niesposób. W każdej chwili

wszystko stać się na nim może. Kiedy jest się wydanym na
jego łaskę, nie należy żywić przesadnej nadziei i nie należy
również tracić jej zbyt pochopnie. Kaprysy morza same unice-

128

stwiają własne dzieło. Ocean bawi się. Wszystkie odcienie okru-
cieństwa drapieżnika odnaleźć można w tej toni, rozległej
a podstępnej, którą Jan Bart nazywał ,,grubym zwierzem". To
chwyta nas w swe szpony, to znowu głaszcze aksamitną łapą.
Burza czasem od razu rozbija statek, czasem zaś przygotowuje
jego katastrofę starannie, powoli; rzec by można prawie, że się
nim pieści. Morze ma czas. Wiedzą o tym coś niecoś ci, co
umrzeć mają.

Niekiedy, przyznać to trzeba, przerwa w męczarniach jest
zapowiedzią wybawienia. Wypadki takie zdarzają się jednak
rzadko. Cokolwiek by zresztą stać się miało, skazańcy chętnie
wierzą w swe uratowanie, najmniejsze nawet osłabnięcie gro-
zy burzy już im wystarcza, sami siebie utwierdzają w pewno-
ści, że znaleźli się poza zagładą; przedtem uważali się za już
pogrzebanych, teraz oto zmartwychwstają, gorączkowo chwy-
tają się tego, czego przecież nie posiadają jeszcze, niebezpie-
czeństwo już im nie grozi, minęło raz na zawsze, to oczywiste,
niczego już więcej nie pragną, dziękują Bogu za ocalenie. A nie
należy zbytnio się śpieszyć, nie należy zaufać przedwcześnie,
przedwcześnie dziękować za dokonany cud.

Wiatr południowo-zachodni wkroczył w szalonym młyńcu.
Rozbitkowie miewają tylko gburowatych sprzymierzeńców.
„Matutina", niby trup wleczony za włosy, została wyszarpnięta
gwałtownie na pełne morze za resztki swego ożaglowania. Po-
dobne to było do owych ułaskawień udzielanych przez Tybe-
riusza za cenę gwałtu. Wiatr brutalnie traktował tych, którym
niósł ocalenie. Wyświadczał im swoją usługę z wściekłością.
Był to ratunek bez miłosierdzia.

Od tych zbawczych szturchańców kadłub roztrzęsiony został
do reszty.

Grad, duży i twardy, niby kule z muszkietu, siekł po statku.
Za każdym przechyleniem się fali lodowe jego gałki toczyły się
po pokładzie. Barkas, wśród przelewania się bałwanów i roz-
prysków piany, co chwila znikał pod wodą. Każdy z pasażerów
statku myślał już tylko o sobie.

Człowiek śmiechu

129

Rozbitkowie chwytali się wszystkiego, co się jeszcze tylko
na pokładzie znajdowało. Po każdym przewaleniu się fali dzi-
wili się, że się jeszcze razem odnajdują. Wszyscy prawie mieli

twarze poranione odpryskami drzewa.

Rozpacz, na szczęście, ma dłonie silne i wytrwałe. Ręce prze-
straszonego dziecka ściskać potrafią niczym ręce olbrzyma.
Przerażenie w kleszcze zamienia palce kobiet. Strwożona dziew-
czyna potrafi wbić swoje różowe paznokcie w żelazo. Trzymali
się, czepiali, podpierali. Ale każda fala niosła ze sobą nową
grozę, każda fala mogła zmieść ich z pokładu.

Nagle doznali ulgi.

XVI
NAGŁE USPOKOJENIE SIĘ ZAGADKI

Huragan skończył się niespodziewanie.

Ustał wszelki wiatr, czy to południowo-, czy to północno-
zachodni. Umilkły szalone puzony przestrzeni. Nawałnica
znikła z nieba od razu, bez żadnego stopniowania, jakby sama
stoczyła się w przepaść. Podziała się nie wiadomo gdzie. Po

gradzie zaczął powoli padać śnieg.

Fala uspokoiła się. Morze stało się gładkie. ,
Taki nagły koniec jest znamienny dla śnieżnych burz. Po
wyładowaniu się elektrycznego prądu wszystko cichnie, uspo-
kaja się, nawet morze, które po przeminięciu zwykłego sztormu
długo jeszcze kołysze się martwą falą. Tu — nie. Wściekłość
wód znika bez śladu. Bałwany usypiają nagle, niby utrudzony
wyrobnik, co przeczy wprawdzie wszelkim zasadom hydro-
grafii, lecz nie dziwi bynajmniej wytrawnych żeglarzy, wiedzą
oni bowiem, że na morzu wszystkiego spodziewać się należy.

Zjawisko to czasami — bardzo jednak rzadko — występuje
i po zwykłej burzy. Tak na przykład niedawno temu, podczas
pamiętnego huraganu z dwudziestego siódmego lipca 1867 r.

130

w okolicy Jersey wiatr po czternastu godzinach szaleństwa
ustał zupełnie nagle i zapanował sztii.

Po kilku minutach już tylko uśpiona toń otaczała barkas
dookoła.

A równocześnie — zakończenie bowiem podobne tu bywa do
początku — zapadła ciemność nieprzenikniona. Wszystko, co
dojrzeć można było wśród kłębienia się chmur-meteorów, teraz
zmąciło się, blade sylwetki rozpłynęły się, rozchwiały i cień
nieskończoności przysunął się do statku ze wszystkich stron.
Ściana nocy, koliste zamknięcie, wnętrze cylindra, którego
średnica malała z minuty na minutę, otoczyło „Matutinę"
i kurczyło się dokoła niej coraz groźniej, z posępną powolno-
ścią zamykającego się atolu. Niebo w zenicie upodobniło się do
pokrywy z mgieł. Barkas zdawał się znajdować na samym dnie
przepastnej studni.

W studni tej morze było kałużą płynnego ołowiu. Woda nie
poruszała się wcale. Posępny był jej bezruch. Ocean wtedy
najdzikszym się wydaje, kiedy upodabnia się do stawu.

Wszystko stało się ciszą, uspokojeniem, milczeniem.

Złowieszcze jest milczenie wszechrzeczy.

Ostatnie pluśnięcia fali omywały burtę. Pokład od czasu do
czasu tylko przechylał się nieznacznie. Od czasu do czasu trza-
snęła nadwątlona belka. Nie kołysała się już na dziobie ra-
kieta wypełniona płonącymi w smole pakułami, płomienne
krople nie kapały w wodę. Bezszelestnie przewiały wśród
chmur resztki wiatru. Gęsty, miękki śnieg opadał prawie pio-
nowo. Fale nie rozbijały się z hukiem o rafy. Zapanował spokój
mroków.

Ten odpoczynek po paroksyzmach wstrząsów wydał się nie-
szczęsnym rozbitkom, tak długo miotanym na wszystkie strony,
błogostanem nie do wysłowienia. Oto nie brano ich już więcej
na tortury. I powietrze, i woda zaczynały zgadzać się jak gdyby
na ich ocalenie. Odzyskali ufność. Niedawne szaleństwo zamie-
niło się w niczym nie zmącony spokój. Uznali, że rozejm został
już zawarty. Umęczone ich piersi odetchnęły swobodnie. Mogli
oto wreszcie wypuścić z dłoni kawałek liny czy deski, którego

»•                                                          131

przytrzymywali się kurczowo, mogli podnieść się, wyprosto-
wać, stanąć, ruszać się, chodzić. Cóż za ulga! W życiu człowieka
zdarzają się czasami takie chwile — przedsmak raju, przygo-
towanie do wzruszeń nie z tej ziemi. Jasne się stało, że znaleźli
się ostatecznie poza granicą burzy, piany, wichury, wściekłości,

że byli już wolni.

Wszystko teraz zaczynało im sprzyjać. Za kilka godzin wsta-
nie dzień, i dostrzeże ich, i zabierze na swój pokład jakiś prze-
pływający statek. Najtrudniejsze znajdowało się już poza nimi.
Wracali do życia. Najcięższą przeprawą było przecież utrzyma-
nie się na powierzchni wody przez cały czas trwania nawałnicy.
Mówili też sobie: tym razem to już naprawdę koniec.
Aż nagle — spostrzegli, że jest to koniec rzeczywiście.
Jeden z marynarzy, Bask z północy, imieniem Galdeazun,
zeszedł do wnętrza statku po linę. Wrócił i tak rzekł:

—— Ładownia jest pełna.

— Czego? — zapytał wódz.

— Wody — odpowiedział marynarz.

Wódz krzyknął:

— Co to znaczy?

— Znaczy to — odrzekł Galdeazun — że za pół godziny

pójdziemy na dno.

XVI^
OSTATNIE PRÓBY RATUNKU

Przy stępce otwarła się szczelina. Tamtędy zaczęła przedo-
stawać się woda. Kiedy się to stało? Nikt odpowiedzieć nie po-
trafił. Czy przy uderzeniu o Casquety? Czy koło Ortachu? Czy
też na rozkołysanych wodach płycizny na zachód od Alderney?
Najprawdopodobniej jednak dotknęli się „małpy". Przeszoro-
wali dnem po mieliżnie. I nawet nie spostrzegli tego wśród
straszliwych konwulsji wstrząsających statkiem. Chory na tę-
żec nie czuje ukłucia zastrzyku.

132

Drugi z marynarzy, Bask z południa, imieniem Ave-Maria,
zszedł z kolei do wnętrza, wrócił i rzekł:

— Mamy dwa łokcie wody nad kilem.

— Zatoniemy, zanim upłynie czterdzieści minut — dorzucił.
Którędy przeciekała woda? Tego nie można było sprawdzić,
przykryła ona już bowiem szczelinę, przez którą znalazła sobie
dostęp do wnętrza ładowni. Barkas miał otwór gdzieś poniżej
linii zanużenia, w części dziobowej kadłuba. Niesposób go zna-
leźć, niesposób go zagłuszyć. Wiedziano tylko, że gdzieś jest
rana, ale opatrzyć jej nie można było. A woda przenikała do
środka nieustannie i powoli.
Wódz zawołał:

— Będziemy pompować!

— Nie mamy już pompy — odpowiedział Galdeazun.

— Jedźmy do lądu.

— Do lądu? A gdzie on jest?

— Nie wiem.

— Ja też tego nie wiem.

— Ale przecież ziemia gdzieś być musi.

— Zapewne.

— Niech ktoś poprowadzi! — wołał wódz.

— Nie mamy sternika — odrzekł Galdeazun.

— Więc ty schwyć za ster.

— Nawet sterownicy nie ma.

— A więc zróbmy ją z pierwszej lepszej belki. Prędko.
gwoździ, młotka, narzędzi!

— Skrzynka z ciesielskimi narzędziami wpadła do morza.
Nie mamy już ani gwoździka.

— Sterujmy jednak dokądkolwiek.

— Nie mamy już steru.

— Gdzie szalupa? Wskakiwać do szalupy! Brać się za wiosła!

— Już szalupy nie mamy.

— A więc wiosłujmy na barkasie!

— Nie mamy wioseł.

— To rozwiniemy żagle.

— Nie mamy już ani żagla, ani masztu.

133

— Zrobimy maszt z drąga, zrobimy żagiel z byle jakiej
płachty. Musimy się stąd wydostać. Niech nas prowadzi wiatr.

— Wiatru nie ma.

W istocie, wiatru nie było. Burza poszła sobie precz i to je]

odejście właśnie, które za wybawienie uznali, stało się ich zgu-
bą. Gdyby wiatr południowo-zachodni nadal wiał jeszcze, gnał-
by ich teraz gwałtownie ku jakimś brzegom, w wyścigu z wodą
przesączającą się do wnętrza statku, doniósłby ich, być może,
do jakiejś przyjaznej, piaszczystej plaży i wyrzucił na nią, za-
nimby zdążyli zatonąć. Porwani przez burzę dopłynęliby, być
może, do ziemi. Ale nie było wiatru, nie było już żadnej na-
dziei. Ginęli z braku huraganu.

Zbliżała się chwila ostateczna.
Wiatr, grad, burza, wir — są to wszystko zapaśnicy walczący

bezładnie, których zwyciężyć przecież można. Czasami udaje
się ugodzić burzę przez szczelinę w jej zbroi. Przeciwko gwał-

— towności, co odsłania się co chwila, co porusza się Ra ślepo i na
ślepo rozdziela ciosy, można znaleźć sposób. Ale z ciszą walczyć

nie można. Przeciwnik ten jest nieuchwytny.

Wiatry — to niby szarża kozacka: rozpierzchnie się, jeżeli

jej ostro stawisz czoła. Cisza zaś — to katowskie obcęgi.

Woda podnosiła się w ładowni bez pośpiechu, ale też i bez
przerwy, ciężka, niepowstrzymana, a kiedy ona szła w górę,
statek pogrążał się coraz głębiej w dół. Działo się to bardzo

powoli.

Rozbitkowie na „Matutinłe" czuli, że oto otwiera się pod ni-
mi najbardziej beznadziejna z katastrof na morzu, katastrofa
bezwładu. Świadomość ich ścisnęła posępna i kamienna pew-
ność, że owładnęło nimi coś nieświadomego, a na co nie ma
rady. Powietrze nie drgnęło nawet, nie poruszyło się morze.
Bezruch jest nieubłagany. Toń w milczeniu zatapiała ich
w swoich głębinach, środek kuli ziemskiej ciągnął ich ku sobie
z fatalną siłą poprzez grubą warstwę milczących wód, spokoj-
nie, beznamiętnie, ani nie pragnąc tego, ani nawet nie wiedząc
o tym. Wchłaniała ich w siebie spoczywająca groza. Nie była
to już rozwarta paszcza odmętów, zła i groźna, której górną

134

szczęką był szalejący wiatr, a dolną — wzburzone morze, nie
szczerzyła ku nim swoich zębów nawałnica, bałwany nie pie-
niły się na ich widok z pożądliwego głodu; teraz czarna nie-
skończoność rozwierała się pod stopami nieszczęśliwców, jakby.
po prostu ziewała leniwie. Czuli, jak pogrążają się powoli
w spokojną głębię, w śmierć. Krawędź burty coraz to bardziej
zbliżała się do powierzchni wody — i to wszystko. Można było
wyliczyć dokładnie, w której minucie statek zanurzy się w mo-
rzu do reszty. Całkowite przeciwieństwo zalewu spienionej fali,
Nie woda podnosiła się ku nim, lecz oni ku niej zstępowali.
Sami drążyli swój grób. Grabarzem ich był ich własny ciężar.

Byli oto traceni nie z mocy ludzkich praw, lecz z mocy pra-
wa natury.

Śnieg padał ciągle, a ponieważ rozbity statek nie poruszał się
już wcale, płatki przykryły pokład białym całunem.

Wnętrze statku stawało się coraz cięższe. Żeby odprowadzić
wodę, nie było sposobu. Nie mieli nawet szufli, którą by mogli
ją czerpać, co i tak zresztą byłoby czystym niepodobieństwem,
gdyż uniemożliwiał to pokład. Zapalono światła, kilka pochod-
ni, obsadzając je w szczelinach jak się dało. Galdeazun wy-
szperał gdzieś parę starych skórzanych kubłów. Próbowano
wynosić w nich wodę z wnętrza podając je sobie z rąk do rąk;

kubły były już jednak nie do użytku: w jednym rozpruła się
skóra, inny miał wyrwane dno, woda wyciekała z nich po dro-
dze. Niewspółmierność pomiędzy tym, co dostawali od morza,
a tym, co mu oddawali z powrotem, była aż śmieszna. Na tonę
wlewającej się do wnętrza statku wody wylewano szklankę.
I nic już lepszego wymyślić nie byli w stanie. Skąpiec w po-
dobny sposób usiłuje wydać milion, grosik po grosiku.

Wódz rzekł wreszcie:

— Trzeba odciążyć statek. Balast za burtę!

Podczas burzy te kufry, które znajdowały się na pokładzie,
przywiązano do resztek złamanego masztu. Rozplatano teraz
liny i kufry wrzucone zostały w morze przez wyłom w relingu.
Jedna ze skrzyń należała do Baskijki. Biedna kobieta nie mogła
powstrzymać westchnienia:

13S

— Ach, mój nowy płaszcz, podbity szkarłatem, o, moje ko-
ronkowe pończochy utkane w deseń brzozowej kory! O, moje
wisiorki srebrne, w których chodziłam na majowe nabo-
żeństwa.

Pomost uprzątnięto, pozostała jeszcze kajuta. Zawalona była
pod sufit. Znajdowały się w niej — jakeśmy to już rzekli —
i rzeczy podróżnych, i paki stanowiące własność marynarzy.

Wyciągnięto skrzynki i węzełki i wyrzucono je przez wyrwę

w relingu.

Paki również powędrowały do morza.

Wyprzątnięto kajutę ze wszystkiego. Latarnia, belka drew-
niana, baryłki, worki, cebrzyki, skrzynki z solonym mięsem,
kociołek z zupą — wszystko poszło do wody.

Odśrubowano mutry żelaznego piecyka — ogień wygasł
w nim już od dawna — oderwano go, wy dźwigni eto na pomost.

I on również strącony został ze statku.
Wrzucono do wody wszystko, co tylko oderwać się dało:

oblużnione deski pokładu, belki, potrzaskane resztki osprzętu.
Od czasu do czasu wódz brał pochodnię, przybliżał światło
jej do znaków wymalowanych na dziobie barkasu i sprawdzał.
ile dzieli ich od zatopienia.

XVIII
OSTATNI AKT RATUNKU

Odciążony statek zanużał się w wodę, nieco powolniej

wprawdze, lecz stale.

Nic już nie można było zaradzić, niczym złagodzić grozy po-
łożenia. Wyczerpano już wszystkie środki.

— Czy jest coś jeszcze, co by można wrzucić w morze? —

zawołał wódz. .

Doktor, o którym wszyscy zapomnieli, wyłonił się nagle spo-
za drzwi kajuty i odrzekł:

— Jest

136

— Co takiego? — zapytał wódz.
A doktor odpowiedział:

— Nasza zbrodnia.

Dreszcz ich przeszedł wszystkich. Zawołali:

— Amen.

Doktor stał wyprostowany, pobladły, z ręką wzniesioną ku
niebu. Rozkazał:

— Na kolana.

Zaczęli się słaniać. Widać było, że poklękają za chwilę.

A doktor mówił dalej:

— Wrzućmy w morze nasze zbrodnie. Ciążą na nas. To pod
ich ciężarem coraz głębiej pogrąża się statek. Przestańmy my-
śleć o ocaleniu, o zbawienie bowiem zatroszczyć się należy.
A najwięcej waży nasza zbrodnia ostatnia, ta, której dokonali-
śmy, a raczej: której dokończyliśmy, o, nędznicy, przed nie-
dawną chwilą. Bezbożne to zuchwalstwo wyzywać do walki
otchłanie, kiedy ma się poza sobą zamiar zabójstwa. Czyn po-
pełniony przeciw dziecku to czyn popełniony przeciw Bogu.
Musieliśmy wypłynąć, wiem o tym, szliśmy jednak ku pewnej
zgubie. Nadciągnęła burza przyzwana przez cień, który czyn
nasz rzucił poza siebie. Tak stać się musiało. A zresztą, nie ża-
łujcie niczego. Tam oto, wśród ciemności, niedaleko stąd, znaj-
dują się piaski Vauville i przylądek de la Hougue. To Francja.
A my w Hiszpanii tylko mogliśmy znaleźć schronienie. Fran-
cja jest dla nas nie mniej od Anglii niebezpieczna. Nasze wy-
bawienie od morza skończyłoby się szubienicą. Nie było innego
wyboru: albo śmierć na szubienicy, albo śmierć w odmętach.
Bóg zadecydował za nas. Złóżmy mu za to korne dzięki. Daje
on nam grób, który obmywa. Bracia moi, tak stać się musiało.
Przypomnijcie sobie, że .to my sami właśnie, przed niedawną
chwilą, zrobiliśmy wszystko, co było tylko w naszej mocy, by
wysłać na tamten świat kogoś, to dziecię, i że może w tej chwi-
li, kiedy tu do was mówię, tam, w górze, ponad naszymi gło-
wami, dusza jego oskarża nas przed sędzią, który widzi wszy-
stko. Nie wolno nam zmarnować tych ostatnich, darowanych
chwil. Spróbujmy, o ile jest to jeszcze możliwe, naprawić, na

137

ile jest to w naszej mocy, zło, któreśmy wyrządzili. Jeżeli
dziecko nas przeżyje — spróbujmy przyjść mu z pomocą. Je-
żeli zmarło, starajmy się, by mogło nam przebaczyć. Zdejmij-
my z siebie ciężar tej zbrodni. Ulżyjmy naszym sumieniom.
Starajmy się, by dusze nasze nie pogrążyły się wobec Boga, by-
łoby to bowiem zatonięcie najstraszliwsze. Ciała dla ryb, dusze
dla szatanów! Ulitujcie się nad sobą. Na kolana! Żal za grzechy
to statek, co nie idzie pod wodę. Wydaje się wam, że nie macie'
już kompasu? To nieprawda. Pozostała wam jeszcze modlitwa.

Wilki zamieniły się w baranki. Przeobrażenia podobne zda-
rzają się w chwilach rozpaczy i trwogi. I tygrysy nawet potra-
fią lizać stopy krucyfiksu. Kiedy uchyla się ciemna furta —
trudno jest wierzyć, lecz nie wierzyć — niesposób. Jakkolwiek
niedoskonałe byłyby próby nadania kształtu religii przez czło-
wieka, jakkolwiek nieporadna i naiwna byłaby to wiara,
a i wtedy nawet, kiedy zarysy dogmatu nie zgadzają się zupeł-
nie z rzeczywistym obliczem wieczności, które ukazywać się
zaczyna — w ostatniej chwili przed zgonem dusza doznaje
wstrząsu. Rozpoczyna się coś, co jest rodem nie z tej ziemi.

Pewność ta przygniata konających.

Agonia — to chwila, w której trzeba wyrównać długi.

W owej minucie ostatniej jasne się staje, jak wszechprzenika-
jąca jest odpowiedzialność. To, co było, zaciąży na tym, co bę-
dzie. Przeszłość powraca i wkracza w przyszłość. Znane staje
się otchłanią taką samą, jaką jest nieznane, i mieszają się ze
sobą echa tych dwu przepaści — tej, w której znajdują się na-
sze winy, i tej, co wypełniona jest oczekiwaniem. Połączenie
się tych dwu bezdennych głębin przerażeniem napawa kona-
jącego.

Dokonali już ostatniego wysiłku nadziei, spełnili ostatni akt

rozpaczliwej walki o życie. Teraz zwracali się w drugą stronę.
Ratunek nadejść mógł już tylko stamtąd, z nieznanego mroku.
Zrozumieli. Posępne to było olśnienie i ogarnęło ich też natych-
miast przerażenie jeszcze potężniejsze. To, co człowiek nagle
uświadamia sobie w chwili konania, podobne jest do ujrzenia
świata w świetle błyskawicy. Wszystko — a potem nic. Widzi

138

się — i oto już nic się nie widzi... Po śmierci oczy przejrzą
znowu, i to, co było tylko błyskawicą, słońcem się stanie.
Rzucili się ku doktorowi wołając:

— Ty! Ty! Mamy już tylko ciebie! Będziemy ci posłuszni.
Co trzeba uczynić? Mów!     *
Doktor rzekł:

— Trzeba przekroczyć nieznaną przepaść i dosięgnąć drugiej
krawędzi życia, tej, co się znajduje poza grobem. Z was wszyst-
kich ja wiem i umiem najwięcej, dlatego też mnie grozi naj-
większa kara. Słusznie czynicie, że temu, co dźwiga najcięższe
brzemię, pozostawiacie wybór kładki, po której przejść należy.

Dodał jeszcze:

— Wiedza ciąży na sumieniu.
Po czym tak rzekł:

— Ile nam czasu pozostaje?

Galdeazun spojrzał na skalę i odpowiedział:

— Nieco więcej niż minut piętnaście.

— Dobrze — odparł doktor.

Niski daszek kajuty, o który opierał się ręką, tworzył rodzaj
stołu. Starzec wyjął z kieszeni przybory do pisania i portfel,
a z portfelu wyciągnął pergamin, ten sam, na którego odwrocie
parę godzin temu nakreślił drobnym, zwięzłym pismem kilka-
naście wierszy.

— Światła! — zawołał.

Śnieg gęsty, niczym piana u wodospadu, pogasił po kolei po-
chodnie. Paliła się jeszcze tylko jedna. Ave-Maria wziął ją do
ręki i stanął obok doktora.

A doktor wsunął portfel z powrotem do kieszeni, postawił
na daszku kajuty kałamarz i pióro i rozłożył pergamin.

— Słuchajcie!

I oto na środku morza, na tej tratwie coraz to bliższej wody,
na tej drżącej desce grobowej doktor odczytywać zaczął perga-
min. Wydawało się, że słuchają go ciemności. Nieszczęśni ska-
zańcy stojący dokoła pochylili głowy. W blasku pochodni widać
było, jak bardzo są bladzi. Słowa odczytywane przez doktora
napisane zostały po angielsku. Chwilami, kiedy jakieś spojrze-

139

nie żałosne wydawało się prosić o wyjaśnienie, doktor przery-
wał i powtarzał dany ustęp bądź to po francusku, bądź to po
hiszpańsku, bądź to po baskijsku, bądź to po włosku. Słychać
było stłumione szlochania i głuchy odgłos bicia się w piersi.

Statek pogrążał się w wodzie coraz głębiej.

Dokończywszy czytania, doktor rozłożył płasko pergamin na
daszku kajuty, ujął za pióro i — na białym brzegu kartki, pod
nakreślonymi jego własną ręką wierszami, podpisał się:

DOCTOR GERHARDUS GEESTEMUNDE.
Następnie zwracając się do towarzyszy rzekł:

— Zbliżcie się i podpisujcie.
Pierwsza podeszła Baskijka, wzięła pióro i napisała:

ASUNCION.

Po czym podała pióro Irlandce. Ta nie umiała pisać, położyła

więc tylko znak krzyża,

Obok krzyżyka tego doktor napisał:

.— BARBARA FERMOY, z wyspy Tyrryf, w Ćbudes.

I oddał pióro przywódcy gromady.

Ten podpisał: GAiZDORRA.
Genueńczyk skreślił tuż pod spodem: GIANGIRATE.

Po 'nim Langwedokczyk: JAKUB QUATOURZE, zwany

NARBONCZYKIEM.                             • -
Po nim Prowansalczyk: ŁUKASZ PIOTR CAPGAROUPE,

galernik z Mahoń.

Pod podpisami tymi umieścił doktor następującą notatkę:

Spomiędzy trzech ludzi, stanowiących załogę statku, szyper po-
rwany został przez falę podczas burzy. Pozostało ich dwóch i ci

własnoręcznie podpisali.
Pod tą notatką obydwaj majtkowie położyli swoje nazwiska.

Bask z północy podpisał się GALDEAZUN. Bask z połud-
nia — AYE-MARIA, złodziej.
A wtedy znów odezwał się doktor:

— Capgaroupe!

— Jest! — krzyknął Prowansalczyk.

—• Czy masz flaszę Hardquanona?
140

— Mam.

— Daj mi ją.

Capgaroupe wychylił ostatni łyk wódki i podał doktorowi
flaszę.

Wewnątrz statku zbierało się coraz więcej wody. Barkas za-
nurzał się coraz głębiej. Na pochylony skraj pokładu nasuwała
się już wąska klinga fali — pas wody, który stawał się coraz
szerszy.

Wszyscy skupili się przy nadbudówce, w najwyższym punk-
cie pokładu.

Doktor osuszył atrament podpisów przy ogniu pochodni, zło-
żył pergamin jak naj ciaśniej, tak by przejść mógł przez szyję,/
i wsunął go do wnętrza flaszki. Zawołał:

— Daj mi korek!

— Nie wiem, gdzie się podział — odrzekł Capgaroupe.

— Oto kawałek liny — powiedział Jakub Ouatourze.
Doktor zatkał flaszę skrawkiem liny i rzekł:

— A teraz dajcie smoły.

Galdeazun poszedł na dziób statku, garścią pakuł zdusił
ogień palący się w łusce rakiety, odczepił ją z dziobnicy i przy-
niósł doktorowi. Rakieta napełniona była do połowy wrzącą
jeszcze smołą.

Doktor zanurzył na chwilę w smole szyjkę flaszy. Butla za-
wierająca podpisany przez nich wszystkich pergamin została
więc zakorkowana i zapieczętowana smołą.

— I to już koniec — rzekł doktor.
Z ust rozbitków wydobywać się zaczęły wielojęzyczne, po-
nure, katakumbowe wołania:

— Niech się tak stanie.

— Mea culpa.

— Ari sea1.

— Aro rai2.

— Amen.

1 Niech się tak stanie.

2 Bądź wola twoja (dialekt romański).

141

Sądziłbyś, że oto rozpierzchają się w ciemności posępne głosy
wieży Babel, odtrącone przez niebiosa, które wysłuchać ich nie

chcą.

Doktor odwrócił się od swoich towarzyszy zbrodni i klęski

i postąpił ku burcie kroków parę. Stanął na samej krawędzi
statku; spojrzał przed siebie i głębokim głosem zapytał:

— Bist du bei mir? l
Rozmawiał zapewne z jakimś widmem.

Statek zanurzał się nieustannie.
Wszyscy pogrążyli się w rozmyślaniach. Modlitwa — to

ogromna siła. Pochylili głowy, a raczej zgięli się wpół. Skrucha
ich była po części mimowolna. Jak żagiel zwisa beewładnie, kie-
dy nie stanie wiatru, tak oni się korzyli; każdy z nich, każdy z tej
garstki straceńców załamujących ręce i pochylających czoła
przybrał postawę wyrażającą ostateczne przygnębienie i roz-
paczliwą wiarę w łaskę boską. Aż wreszcie na ich zbrodnicze
twarze padł jakiś nieokreślony, a nakazujący szacunek blask,

co szedł skądsiś, z niezbadanych przepaści.

Doktor znów znalazł się wśród nich. Jakąkolwiek być mogła
przeszłość tego starca, teraz, w obliczu ostatecznego końca, po-
trafił, on zdobyć się na prawdziwą wielkość. Otaczający ich
ogrom, pełen tajemniczości i niedomówienia, przejmował go
nie mącąc w nim świadomości. Człowiek ten nie został zasko-
czony niespodzianie. Potrafił zachować spokój w tej groźne]
chwili. Twarz jego — twarz człowieka pogodzonego z Bo-
giem — pełna była majestatu.

Złoczyńca ów, sędziwy, zamyślony, podobny był do kapłana,

choć sam nie wiedział nawet o tym.

Powiedział:

— Uważajcie.

Zapatrzył się na chwilę w przestrzeń i dodał:

— Teraz umrzemy.

Potem wziął pochodnię z rąk Ave-Marii i potrząsnął nią

w górze.

l Czy jesteś przy mnie?

142

Iskry posypały się w ciemności nocy.
A doktor rzucił pochodnię do morza.

Zgasła. Zgasło wszelkie światło. Pozostała już tylko ciemność,
niezmierzona, nieznana. Jakby zatrzasło się wieko trumny.
Z zapadłej nagle pomroki odezwał się głos doktora:

— Módlmy się.

Uklękli, już nie na śniegu, lecz w wodzie.

Pozostało im tylko kilka minut.

Doktor stał. Białe płatki, zatrzymując się na jego postaci, ob-
sypały go jaśniejącymi łzami i uczyniły widocznym w ciemno-
ści. Podobny stał się do posągu przemawiającego z głębi mroku.

Uczynił znak krzyża i podniósł nieco głos, a tymczasem pod
stopami jego pokład drgać^aczął ledwie dostrzegalnie. Był to
znak, że statek już za chwilę zatonie. A doktor mówił:

— Pater noster qui es in coelis.
Prowansalczyk powtórzył po francusku:

— Ojcze nas, któryś jest w niebie.
Teraz przemówiła Irlandka w narzeczu walijskim, zrozumia-
łym Baskijce:

— Ar nathair ata ar neamh.
Doktor mówił dalej:

— Sanctificetur nomen tuum.

— Święć się imię twoje — powtórzył Prowansalczyk.

— Naomhthar hainm — powtórzyła Triandka.

— Adveniat regnum tuum — ciągnął dalej doktor.

— Przyjdź królestwo twoje — powtórzył Prowansalczyk.

— Tigeadh do rioghachd — powtórzyła Irlandka.
Woda sięgała już klęczącym po ramiona.
Doktor mówił dalej:

— Fżat uolimtas tua.

— Bądź wola twoja — wyszeptał Prowansalczyk.
A Irlandka i Baskijka krzyknęły:

— Deuntar do thoil ar an Hhalamh!

— Sicut in coelo et in terra — rzekł doktor.
Nikt mu nie odpowiedział.

143

Spojrzał w dół. Wszystkie głowy znajdowały się już pod wo-
dą. Nie podniosła się ani jedna. Zatonęli na klęczkach.

Doktor ujął prawą dłonią flaszę, którą postawił był na dasz-
ku kajuty, i podniósł do góry.

Statek tonął.
Doktor, szepcząc do końca modlitwę, zanurzał się w wodzie

coraz głębiej.

Przez chwilę jeszcze piersi jego znajdowały się ponad po-
wierzchnią morza, potem już tylko głowa, aż wreszcie — już
tylko ręka trzymająca flaszę, jakby pokazać ją chciała nie-
skończoności.

Ręka ta też znikła w końcu. Głębia morska zafalowała lekko,

nie więcej niż oliwa w kadzi. Śnieg ciągle padał.

Przedmiot jakiś wypłynął na wierzch i kołysał się w ciem-
ności na fali. Była to butla zalana smołą, opleciona łoziną.

K s

<? g a

t r

e c i a

DZIECKO W CIEMNOŚCI

CHESS - HILL

X Ta lądzie szalała burza równie potężna co i na morzu.

— ' Rozpętała się ona wokół porzuconego dziecka z równą
wściekłością i siłą. Bezbronna słabość musi radzić sobie, jak po-
trafi, z bezwiedną zajadłością ślepego żywiołu; ciemność o nic
nie pyta; a przyroda nie odznacza się bynajmniej łaskawością,
którą przypisywać jej zwykliśmy tak chętnie.

Na lądzie wiatr był słaby; zimno wydawało się jakby nie-
ruchome. Grad nie padał. Sypał natomiast śnieg niepokojąco
gęsty.

Gra.d bije, siecze, dręczy, ogłusza, miażdży; lecz groźniejsze
są płatki śniegu. Miękkie, a bezlitosne, cicho dokonują one
swego dzieła. Jeżeli iich dotknąć — topnieją. Jakże czysty
i biały jest śnieg, ten niewinny świętoszek! Nawarstwiając tak
powoli swoją czystą białość płatek śniegu przerasta w lawinę,
jak oszust — w zbrodniarza.

Dziecko szło ciągle naprzód wśród mgły. Mgła — to prze-
szkoda miękka i dlatego właśnie niebezpieczna; ustępuje,
a trwa; mgła jest równie zdradliwa jak śnieg. Chłopczyk z roz-
rzewniającą odwagą pokonywał te wszystkie trudności. Dotarł
wreszcie na sam dół zbocza i wyszedł na Chess-Hill. Nie wie-
dział nawet, że znalazł się oto na półwyspie oblanym z obu
stron oceanem, że jeżeli zbłądzi wśród tego śniegu, ciemności

10 — Człowiek śmiechu

145

i mgły, jeżeli straci kierunek, to zboczywszy w prawo stoczyć
się musi w głębokie wody zatoki, zboczywszy w lewo — w spie-
nione fale otwartego morza. Nieświadomy niebezpieczeństwa,

szedł pomiędzy dwiema przepaściami.

Półwysep Portlandzki w epoce owej był szczególnie nieprzy-
stępny i stromy. Wygląd jego zmienił się dzisiaj całkowicie.
Odkąd rozpoczęto wydobywać tutaj kamień, którego używa się
do fabrykacji rzymskiego cementu, skały uległy przekształce-
niu, zniszczona została ich pierwotna dzikość. I dzisiaj jeszcze
oglądać tam można twardy wapień i łupek sterczące, niby zęby
w szczęce, ze złóż zlepieńca; oskardy rozwaliły już i ścięły
jednakże wszystkie te szczyty najeżone i chropowate, których
czepiały się sępy. Nie ma już wierzchołków, na których
odbywały się spotkania drapieżnych mew. Ptaki te, niczym
zawistni zazdrośnicy, zanieczyszczać lubią to, co najwyższe.
Na próżno  szukałbyś  wysokiego  monolitu  Godolphin,
które to słowo znaczy w narzeczu walijskim: „biały orzeł".
Latem można zerwać jeszcze na tych gruntach przeko-
panych, podziurawionych, niczym gąbka, i rozmaryn, i aroma-
tyczną miętę, i dziki józefek, i koper morski, którego napar
jest lekarstwem na serce, i trawę, co rośnie kłębami na piasku
i zdatna jest do wyplatania mat; nie znajdziesz tam już jednak
ani szarej ambry, ani czarnej cyny, ani też kolorowych, do
łupków podobnych kamyków zielonych, błękitnych i czerwo-
nych jak szałwia. Lisy, borsuki, wydry i kuny wyprowadziły
się stąd już dawno; na urwiskach Portlandu, podobnie jak i na
Przylądku Kornwalijskim, żyły niegdyś kozice; dziś już ich nie
ma. W niektórych zatokach można tu jeszcze ułowić flądrę,
lecz łososie, wypłoszone raz na zawsze, nie płyną już w górę
rzeki Wey, by składać ikrę pomiędzy Saint-Michel i La Noel.
Nie spotyka się tutaj więcej, jak za czasów królowej Elżbiety,
owych starych, nieznanych ptaków, ogromnych jak krogulce, co
rozłupywały jabłka na dwie połowy i wyjadały z nich tylko pe-
stki. Nie ujrzysz już tu również owych wron o żółtych dziobach,
zwanych cornish chough po angielsku, a pyrrocaraa: po łacinie,
niezwykle złośliwych, co rzucały zapalony chrust na słomiane

146

dachy. Nie spotkasz czarnoksięskiego ptaka fulmar, co niegdyś
przybył tutaj ze Szkockiego Archipelagu. Z dzioba ptaka tego
kapała oliwa, którą w lampkach swoich palili mieszkańcy pół-
wyspu. Wieczorami, wśród wód odpływu, nie pluska się sta-
rożytna, legendarna foka o racicach wieprza i głosie cielaka.
Przypływ nie wyrzuca już więcej na te piaski wąsatych otarii
o zwiniętych uszkach i spiczastych zębach, co czołgają się na
łapach pozbawionych paznokci. Na tym Portlandzie, zmienio-
nym dzisiaj nie do poznania, nigdy nie było słowików, nie
rosną tam bowiem lasy, a sokoły, łabędzie i gęsi morskie odle-
ciały na zawsze. Barany portlandzkie są obecnie tłuste i wełnę
mają miękką; nieliczne owce, co pasły się dwieście lat temu na
tych słonych pastwiskach, były drobne, mięso miały łykowate,
a runo zbite w kłaki, jak to zwykle bywało w owych stadach
celtyckich, pilnowanych przez pasterzy, co jedli czosnek, żyli po
sto lat i z odległości pół mili przebijali pancerze długimi na łokieć
strzałami. Jałowa ziemia daje szorstką wełnę. Dzisiejszy Chess-
-Hill w niczym nie jest podobny do dawniejszego, tak gruntów-'
nie zmieniony został przez człowieka i przez wściekłe wiatry
z Scilly, co potrafią rozkruszyć nawet kamień.

Dzisiaj na tym wysuniętym języczku ziemi znajduje się na-
wet kolej żelazna, prowadząca do Chesilton — ślicznej sza-
chownicy nowych domków, jest tu również i stacja kolejowa,

Portland-Station. Wagony toczą się tam, gdzie niegdyś czołgały
się foki.

Dwieście lat temu Półwysep Portlandzki był to niby usy-
pany z piasku grzbiet osła ze szczotką skał sterczącą wzdłuż
kręgosłupa.

Teraz groziło dziecku inne z kolei niebezpieczeństwo. Scho-
dząc ze zbocza mogło spaść na dół; tutaj czyhały na nie roz-
padliny. Tam strzec się musiało przepaści, tutaj — trzęsawiska.
Na brzegu morza pułapką jest wszystko. Skała jest śliska,
piaszczyste wybrzeże — ruchome. Każdy uchwyt, każde opar-
cie to zasadzka. Kroki stawia się jak po szklanej szybie. W każ-
dej chwili wszystko pod człowiekiem pęknąć może. A w szcze-
linie takiej przepada się już na zawsze. Ocean posiada wiele

10"

147

wewnętrznych kondygnacji, niczym scena dobrze urządzonego

teatru.
Trudno dostępne są długie grzbiety z granitu, o które z dwu

stron opierają się pochyłe stoki półwyspu. Nie łatwo odnaleźć
tutaj jakieś przejście. I od oceanu, i od skały niech się czło-
wiek nie spodziewa gościnności; morze uznaje tylko ryby
i ptaki. A półwyspy bywają szczególnie najeżone i nagie. Fala,
co z dwu stron podmywa je i kruszy, rzeźbi je w kształt naj-
prostszy. Wszędzie tylko sterczące szczyty, załomy, ostre kra-
wędzie, przerażające strzępy kamienne, rozpadliny, podobne do
rozchylonej szczęki rekina o wielu rzędach zębów, śliskie spad-
ki z wilgotnego mchu, gwałtowne urwiska skalne wpadające
prostopadle w piany fal. Ktokolwiek przechodzić będzie przez
półwysep, na każdym kroku napotka bezkształtne głazy, wiel-
kie jak domy, podobne do goleni, łopatek, piszczeli, całą ana-
tomię ohydną okaleczonych skał. Nie na darmo te pręgi ciąg-
nące się wzdłuż krawędzi morza nazwali Francuzi les cótes —
żebra, jak u człowieka. Z tym bezładnym nagromadzeniem
przeróżnych szczątków wędrowiec musi radzić sobie, jak po-
trafi. Przedzieranie się przez kości olbrzymiego jakiegoś szkie-
letu — tak to mniej więcej trud ten wygląda.

A teraz wyobraźmy sobie dziecko, co spełniać musi tę pracę

na miarę Herkulesa.

Przychodziłoby mu z pomocą światło dnia — a była noc; nie-

sposób poradzić sobie bez przewodnika — a dziecko było sa-
motne. Siła dorosłego mężczyzny to w tych warunkach jeszcze
nie dosyć, a ono było małe i słabe. W braku przewodnika po-
prowadzić by mogła ścieżka. Ale nie było żadnej ścieżki.

Chłopaczek instynktownie wymijał spiczaste spiętrzenia
skalne, starał się iść po płaskim brzegu. Ale tutaj mógł z kolei
natknąć się na inne pułapki. Pułapki potrójnego rodzaju: mógł
wpaść i w dół pełen wody, i w zaspę śnieżną, mógł również
natknąć się na ruchome piaski. A ruchome piaski są najgroź-
niejsze. Grzęźnie się w nich bez ratunku.

Świadomość tego, co nam grozić może, jest zatrważająca, to

prawda, lecz o wiele gorsza jest nieświadomość. Dziecko wal-
148

czyło z nieznanymi niebezpieczeństwami. Poruszało się po
omacku wśród czegoś, co było grobem, być może.

Malec nie zawahał się jednak ani przez chwilę. Obchodził
skały i unikał rozpadlin, zdawał się odgadywać zasadzki, szedł
stale naprzód, po linii zygzakowatej, zawiłej, wymijając prze-
szkody. Nie mógł iść prosto, ale stąpał śmiało.

Potrafił bez wahania cofnąć się w razie potrzeby. Potrafił
w porę wyrwać się z grząskich, podstępnych lejów ruchomych
piasków. Otrząsał się ze śniegu. Niejeden raz brnął po kolana
w wodzie. A kiedy wychodził z niej — mokre łachmany zama-
rzały natychmiast na ostrym nocnym zimnie. Szedł szybko
w tej swojej zesztywniałej odzieży. Miał jednak na tyle prze-
zorności, że potrafił ustrzec jakoś od zamoknięcia ciepłą ma-
rynarską bluzę. A głód dokuczał mu coraz bardziej.

Nie ma kresu przygodom w otchłani; możliwe jest tutaj wszy-
stko, nawet i ocalenie. Wyjście jest niewidoczne, można jednak
na nie natrafić. W jaki sposób to dziecko wśród tamujących
oddech wirów śnieżycy, zagubione na wąskiej grobli, pomiędzy
dwiema przepaściami, nic nie widząc dokoła potrafiło jednak
przejść przez cały półwysep — tego ono samo nawet wytłuma-
czyć nie byłoby w stanie. Malec wdrapywał się, poślizgiwał,
staczał, szukał i wytrwale szedł naprzód — i to już wszystko.
Taka jest tajemnica wszelkiego zwycięstwa. Po upływie nie-
spełna godziny poczuł, że teren zaczyna podnosić się coraz wy-
żej. Przedostał się więc na drugą stronę, przebrnął przez Chess-
-Hill, znajdował się już na stałym lądzie.

Most, który dzisiaj łączy Sandford-Cas z Small-mouth-Sand,
w owym czasie nie istniał jeszcze. Dziecko prawdopodobnie do-
tarło szczęśliwie do piaszczystego klinu położonego naprzeciw-
ko Wyke-Regis, naturalnego traktu, co przecinał w poprzek
East-Fleet.

Z półwyspu wydostało się więc obronną ręką, a teraz stanęło
twarzą w twarz z burzą, z zimą, z nocą.

Znów, jak okiem sięgnąć w mroku, roztaczał się przed nim
ponury bezkres równiny.

Malec uważnie przypatrywał się ziemi szukając ścieżki.

149

Nagle schylił się.
Zauważył na śniegu coś, co podobne było do śladu.

I był to ślad rzeczywiście. Siad ludzkiej stopy. Rysował się
wyraźnie na miękkiej bieli. Chłopiec obejrzał go dokładniej.
Był to ślad bosej stopy, niniejszej niż męska, większej niż dzie-
cinna.

A więc zapewne ślad stopy kobiecej. .

Dalej widać było następny, za nim znów następny; ślady
rozsypane były jeden za drugim, na odległość kroku i prowa-
dziły w głąb równiny, nieco w prawo. Były jeszcze świeże,
z lekka tylko przyprószone śniegiem. Jakaś kobieta musiała
przechodzić tędy przed niedawnym czasem.

Kobieta ta poszła w tę samą stronę, w której dziecko widzia-
ło dymy.

Malec, ze wzrokiem utkwionym w ziemię, powędrował za

tym śladem-

II

SKUTKI ŚNIEŻYCY

Szedł tak przez czas pewien. Na nieszczęście ślady stawały
się coraz mniej wyraźne. Padał śnieg gęsty, uporczywy. W tej
samej chwili właśnie barkas dogorywał pod śnieżycą na otwar-
tym morzu. Dla dziecka, nie mniej niż statek prześladowanego
przez los, tylko na inny sposób, jedyną wskazówką w niezba-
danych ciemnościach, co przesłaniały wszystko, były te ślady
stóp wyciśnięte na śniegu. Trzymał się ich też niczym nitki

w labiryncie.

Nagle — czy dlatego że zasypał je śnieg, czy też może z in-
nej jakiejś przyczyny — ślady znikły. Równina dookoła znowu
gładka była, płaska, najdrobniejszej na niej nawet plamki, naj-
mniejszego znaku. Jednolita biała materia przykrywała ziemię,

jednolita czarna materia przykrywała niebo.

Kobieta, która szła tędy, frunęła chyba w powietrze.
Dziecko, już u kresu sił, pochylało się, szukało. Na próżno.

150

W pewnej chwili, kiedy podniosło głowę, wydało mu się na-
gle, że coś słyszy, coś niewyraźnego, coś zbliżonego do głosu,
do oddechu, może do cienia. Był to szmer jakiś, ludzki raczej
niż zwierzęcy, zagrobowy raczej niż żywy. Był to szmer, ale
szmer ze snu.

Nic nie było widać dookoła.

Przed chłopcem roztaczała się pustka, sina, naga.

Słuchał. Dźwięk, który wydało mu się przez chwilę, że sły-
szy, zginął. Był on, być może, przywidzeniem tylko. Znów słu-
chał, lecz wszystko było ciszą.

A więc usłyszał tylko głos majaka wśród mgły. Chłopiec

poszedł dalej.
Poszedł przed siebie; znikły ślady stóp, które prowadziły go

do tej chwili.

Ledwie jednak uszedł kroków kilka — znów odezwał się ów
dźwięk. Tym razem nie mogło już być wątpliwości. Był to

jęk, prawie łkanie.

Odwrócił się, rozejrzał. Nie dostrzegł niczego jednakże.

Dźwięk odezwał się znowu.

Jeżeli potrafią krzyczeć świetlne kręgi, to krzyk ich tak
właśnie brzmieć musi.

Głos ten był przejmujący, przenikliwy jak nic na świecie
i niewymownie słaby równocześnie. Gdyż był to głos. Głos
istoty posiadającej duszę. Biło w nim żywe serce. Było to jak
gdyby wołanie cierpienia, co samo nie wie nawet, że jest cier-
pieniem i że woła. Głos ten — może pierwszy krzyk, może
jęk ostatni — pozostawał w takim samym stosunku do rzęże-
nia, którym zamyka się życie, co i do kwilenia, które je otwie-
ra. Oddychał, dławił się, łkał. Nabrzmiały skargą i niewi-
dzialny.

Chłopiec rozglądał się z najwyższą uwagą, szukał wszędzie,
blisko, daleko, na dole, w górze. Nikogo nie było. Ani niczego.

Zaczął więc nasłuchiwać. Głos odezwał się znowu, słyszał go
wyraźnie. Podobny był odrobinę do beczenia jagnięcia.
Lęk zdjął chłopca, nagle zapragnął uciec.

1S1

A jęk załkał znów. Już po raz czwarty. Jakże wątły był
i żałosny. Można się było domyślić, że po tym ostatnim wysił-
ku, wysiłku instynktu raczej niż woli, umilknie już na zawsze
zapewne. Była to ostatnia, przedzgonna prośba o ratunek, od-
wołująca się nieświadomie do tej odrobiny pomocy, co bytuje
kędyś w przestrzeni; był to błagalny jęk konania, zwrócony do
a nuż istniejącej opatrzności. Chłopiec poszedł w stronę, z któ-
rej się ów głos odzywał.
Nadal nic widać nie było.

Szedł rozglądając się uważnie.

Skarga brzmiała nieustannie. Nieokreślona, przedtem zmą-
cona, niepewna, teraz stała się wyraźna i głośna, dźwięczna.
Głos ten odzywał się tuż, gdzieś bardzo blisko. Ale gdzie?

Ktoś skarżył się w pobliżu. Skarga ta drżała w powietrzu
obok chłopca. Jęk ludzki unosił się niewidocznie w przestrzeni
— oto, co napotkał wreszcie. Tak mu się przynajmniej zdawa-
ło, takie odczuwał wrażenie, nieokreślone jak gęsta mgła, wśród

której się błąkał.

Kiedy tak wahał się pomiędzy instynktowną chęcią ucieczki

i podszeptem jakimś, co nakazywał mu pozostać — dostrzegł
pod śniegiem, o kilka kroków dalej, wzniesienie wielkości ludz-
kiego ciała, niewielki, niewysoki pagórek, podłużny, wąski, po-
dobny do kopczyka, który by usypano na grobie na jakimś

białym cmentarzu.

A głos właśnie znowu zajęczał.

Stamtąd odzywał się, spod tego usypiska.

Dziecko przykucnęło obok i zaczęło rozgrzebywać pagórek

obydwiema rękami.

Spod rozgarnianego śniegu wydobywał się kształt jakiś, wre-
szcie ukazała się twarz, bardzo blada. ~

Nie ona to jednak krzyczała. Oczy miała zamknięte, a usta.

choć otwarte, pełne były śniegu.

Była nieruchoma. Nie drgnęła pod dotknięciem ręki dziecka.
A dzieckiem, choć palce jego skostniałe były z zimna, wstrzą-
snął dreszcz przejmujący przy dotknięciu tej lodowatej twarzy.

152

Była to głowa kobiety. Rozsypane włosy zmieszały się ze śnie-
giem. Kobieta ta nie żyła.

Dziecko dalej rozgrzebywało śnieg. Wkrótce ukazała się szy-
ja zmarłej, potem piersi prześwitujące nagim ciałem przez po-
darte łachmany.

Nagle chłopiec poczuł, że coś drgnęło słabo. Coś niewielkiego
poruszyło się pod śnieżną zaspą. Rozgarniał więc śnieg jeszcze
skwapliwiej, aż odnalazł wreszcie niemowlę, nędzne, chude,
zsiniałe z zimna, lecz żywe jeszcze. Było nagie i tuliło się do
nagiej piersi umarłej.

Była to dziewczynka.

Szamocząc się wśród zaspy wykopała się z nędznych, zbyt
skąpych łachmanów, którymi była owinięta. Jej biedne, chude
ciałko roztopiło nieco swym ciepłem śnieg pod nią, jej od-
dech — śnieg ponad nią. Doświadczona piastunka dałaby jej
pięć, sześć miesięcy, lecz naprawdę mogła mieć już nawet i rok,
dzieci nędzy bowiem bywają zadrobniałe żałośnie, zahamowane
w rozwoju, jakże często rachityczne. Kiedy twarzyczka jej wyj-
rzała wreszcie spod śniegu, dziewczynka zaniosła się znów
rozpaczliwym szlochem. Matka, co nie usłyszała tego szlochu
dziecka, zaiste umarłą być musiała aż do szpiku kości.

Chłopiec wziął małą na ręce.

Matka, sztywna już, posępne robiła wrażenie. Twarz jej pro-
mieniowała blaskiem widmowym. Otwarte, nie oddychające
więcej usta wydawały się odpowiadać w niewyraźnej mowie
cieni na pytania stawiane umarłym przez istotę niewidzialną.
Po twarzy tej pełzał siny odblask lodowej równiny. Czoło pod
ciemnymi włosami było młode, brwi ściągnięte jakby z oburze-
niem, nozdrza zaciśnięte, zamknięte powieki; rzęsy zlepił szron,
a od kącików oczu do kącików ust ciągnęły się dwie głębokie
bruzdy uczynione przez łzy. Blask idący od śniegu oświetlał
umarłą. Zima i mogiła są ze sobą w zgodzie. Trup to sopel
człowieka. Patetyczna była nagość jej piersi. Spełniły swoje
przeznaczenie; wyrażały wzniosły przekwit dawania życia przez
istotę, w której życia już nie było, czystość dziewiczą zastąpił

153

majestat macierzyństwa. U jednej z sutek połyskiwała biała
perełka. Była to kropla mleka, ścięta mrozem.

A sprawa przedstawiała się tak, po prostu: w pustkowiu, po
którym wędrował właśnie zbłąkany chłopiec, zagubiła się przed
niedawnym czasem żebraczka, co z niemowlęciem u piersi rów-
nież szukała schronienia. Wśród burzy upadła wyczerpana,
skostniała z zimna i nie mogła już się podnieść. Przysypała ją
śnieżyca. Przyciskała do siebie córeczkę, dopóki jej starczyło

sił, i umarła.

A dziewczynka próbowała jeszcze ssać ten posąg zmarmu-

rzały.

Smutna to ufność i dopuszczona przez naturę, wydaje się
bowiem, że umarła matka może jeszcze karmić przez czas pe-
wien, już po śmierci.

Ale usta dziecka nie mogły natrafić na pierś i kropla mleka
zamarzła, ukradziona przez śmierć. A noworodek, nawykły
bardziej do kołyski niż do grobu, zaczął krzyczeć pod śniegiem.

Opuszczony chłopiec usłyszał wołanie konającej dziewczynki.

Wygrzebał ją z grobu.

Wziął na ręce.

A wówczas malutka ucichła. Twarzyczki dwojga dzieci przy-
tuliły się do siebie i sine wargi niemowlęcia ssać zaczęły po-
liczek chłopca niby pierś matki.

W dziewczynce krew już zaczynała krzepnąć, już za chwilę
ustać miało tętno serca. Matka udzieliła jej nieco swojej śmier-
ci; trup przekazuje swoje zastyganie. Nóżki, rączki, ramionka
i kolanka niemowlęcia były jak zlodowaciałe, jak sparaliżowa-
ne. Chłopiec poczuł, jak strasznie zimne jest to ciałko.

Miał jeszcze bluzę, swoje jedyne ciepłe i suche odzienie. Po-
łożył niemowlę na piersi umarłej, zdjął kaftan, zawinął weń
dziewczynkę, znowu wziął ją na ręce i sam już niemal nagi,
wśród tumanów śniegu i porywów wiatru poszedł dalej, niosąc

dziecko.

A malutka odszukała znów jego policzek, przytuliła doń
usteczka i usnęła, rozgrzana. Pierwszy pocałunek tych dwu
dusz w ciemności.

154

Umarła matka została sama na śniegu, z twarzą zwróconą
ku nocnemu niebu. Może jednak z głębi nieskończoności, w któ-
rej się już znajdowała, zobaczyła jeszcze, jak chłopiec zdjął
z siebie ubranie, by owinąć dziewczynkę.

III

WSZELKA BOLESNA DROGA UTRUDNIA SIĘ JESZCZE CIĘŻAREM

Minęły już przeszło cztery godziny, odkąd barkas wypłynął
z zatoki Portlandu porzucając na brzegu chłopca. Przez czas
ten, kiedy szedł on przed siebie, czas, co wydawał się nie mieć
końca, napotkał zaledwie trzykrotnie przedstawicieli społeczeń-
stwa ludzkiego, w które miał oto wejść, być może. Spotkania
te — to mężczyzna, kobieta i dziecko. Mężczyzna, tamten, na

wzgórzu; kobieta, ta w śniegu, i dziecko, dziewczynka, którą
niósł na rękach.

Wyczerpany był już niemal doszczętnie zmęczeniem i głodem.

A szedł zdecydowanie, pewnie, choć sił ubyło, a przybyło '
ciężaru.

Był teraz prawie nagi. Resztki odzienia, które na nim
jeszcze pozostały, stwardniałe od szronu, zrobiły się ostre jak
szkło i kaleczyły mu skórę. Było mu coraz zimniej, ale za to
rozgrzewało się tamto dziecko. Nie ginęło ciepło, które tracił,
otrzymywała je bowiem dziewczynka. Czuł, jak pod jego dzia-
łaniem malutka powraca do życia. Szedł dalej.

Co pewien czas, przytrzymując dziecko troskliwie, schylał
się, nabierał jedną ręką garść śniegu i rozcierał mm sobie nogi,
by ich nie odmrozić.

Kiedy indziej znowu, czując palenie w gardle, wkładał do
ust odrobinę śniegu i ssał ją, a pragnienie, oszukane na chwilę,
przemieniało się w gorączkę. Ulga powodowała pogorszenie.

Nawałnica wzbierała na sile, przekraczała wszelkie możliwe
do ogarnięcia wymiary. Zdarzają się potopy śnieżne; był to
właśnie taki potop. Paroksyzmy jego pastwiły się i nad lądem,

155

i nad oceanem. W tej samej to chwili zapewne nieszczęsny
barkas rozbijał się walcząc z podwodnymi skałami.

Chłopiec szedł wśród tego wiatru, po pokrytej śniegiem
równinie, kierując się ciągle na wschód. Nie wiedział, która
może być godzina. Dymy stracił już z oczu od dawna. Wśród
nocy znaki takie znikają zresztą łatwo, a ognie już pogaszono
o tej późnej porze; być może zresztą, że się pomylił, że w stro-
nie, ku której wędrował, nie było żadnego miasteczka, żadnej

wioski.

Choć ogarniało go zwątpienie, z uporem szedł naprzód.

Dziewuszka kilkakrotnie zaczynała płakać. Starał się wów-
czas ukołysać ją rytmem swoich kroków. Uspokajała się, milkła.
Zasnęła wreszcie na dobre. Drżąc cały, czuł, że jest ciepła.

Poprawiał często fałdy kaftana przy szyjce maleństwa dba-
jąc, by przez zbytnie ich rozchylenie nie przedostawał się do

środka stopniały śnieg i szron.

Równina była falista. U dna pochyłości, w zagłębieniach
terenu śnieg naniesiony przez wiatr był tak głęboki, że sięgał
chłopcu po pas. Przedzierał się przez te zaspy całą siłą nóg

i kolan.

A po, wydobyciu się z parowu wydostawał się na wzniesienia
omiecione przez wiatr ze śniegu. Tam napotykał z kolei na goło-

ledż.

Ciepły oddech dziewczynki muskał mu policzek rozgrzewając
go na chwilę, po czym zatrzymywał się na włosach, ścięty na

sopel przez mróz.

Chłopiec zdawał sobie sprawę, że za żadną cenę upaść mu
nie wolno. Nie podniósłby się już bowiem więcej. Wyczerpany
był tak bardzo, że jak tamtą umarłą kobietę, ołów ciemności
przygniótłby go swoim ciężarem, że lód przylutowałby go do
ziemi jeszcze za życia. Udało mu się zejść na dół po stromych
stokach przepaści; potykał się na trzęsawisku i też wyszedł
cało; teraz zwykły upadek na ziemię to śmierć. Jeden niezręczny
krok i oto grób się otwiera. Nie wolno mu się było pośliznąć.
Nie miałby już siły, by dźwignąć się choćby na kolana.

156

A pośliźnięcie się groziło przy każdym kroku; wszędzie gołó-
ledź tylko i stwardniały, zmarznięty śnieg.

Mała, którą niósł na rękach, niesłychanie utrudniała mu cho-
dzenie; był to nie tylko ciężar zbyt wielki dla jego wyczerpania
i zmęczenia, była to również przeszkoda. Przytrzymywał ją
oburącz, a temu, co usiłuje iść po gołoledzi, niezbędne są swo-
bodne ruchy obu ramion dla utrzymania równowagi.

Musiał się obchodzić bez tego wahadła.

I obchodził się, i szedł nie wiedząc, co począć pod ciężarem.

Niemowlę to było kroplą przepełniającą czarę jego nie-
szczęścia,

Szedł naprzód, chwiejąc aię przy każdym stąpnięciu, jakby
na trampolinie i z dala od jakichkolwiek oczu, co by go po-
dziwiać mogły, dokonywał cudów ekwilibrystyki. Być może
zresztą — powtórzmy to raz jeszcze — na tej drodze przez
mękę towarzyszyło mu z daleka, z mrocznych głębokości spoj-
rzenie — spojrzenie matki i spojrzenie Boga.

Potykał się, chwiał i odzyskiwał równowagę, troszczył się
o niemowlę poprawiając na nim ubranie i przykrywając głów-
kę, znów się potykał i szedł, i szedł poślizgując się i znów od-
najdując równowagę. A wiatr popychał go jeszcze, nikczemnie.

Najprawdopodobniej nadkładał też drogi niemało. Znajdował
się zapewne na równinach, na których później założona została
Bincleaves Farm, pomiędzy dzisiejszym Spring Gardens i Per-
sonage House. Dziś są tam wioski i wille, wtedy były to puste
ugory. Niecałe stulecie dzieli nieraz step od miasta.

Nagle oślepiająca, lodowata zawierucha ustała na chwilę
i chłopiec zobaczył prawie że tuż przed sobą gromadkę komi-
nów i dachów rysujących się wyraźnie pod przykryciem ze
śniegu, przeciwieństwo sylwetki, miasteczko wyrysowane bielą

na czarnym tle widnokręgu, coś, co dzisiaj nazwać by można
negatywem.

Dachy, domy, schronienie! A więc gdzieś doszedł jednak. Po-
czuł niewysłowione podniecenie nadzieją. Kiedy majtek siedzą-

157

cy na maszcie zbłąkanego okrętu wykrzyknie: ziemia'. — tych
samych doznaje wzruszeń. Chłopiec przyśpieszył kroku.

Dotarł więc wreszcie do ludzi! Zbliżał się ku żyjącym! Już
niczego nie musiał się obawiać. Ogarnęło go nagłe ciepło —
poczucie bezpieczeństwa. To, co do tej pory przechodził, koń-
czyło się wreszcie. Już nigdy odtąd nie będzie ani nocy, ani
zimy, ani burzy. Wydawało się mu, że wszystko, na co tylko
zło zdobyć się potrafi, jest już poza nim. Dziewczynka nie była

mu już ciężarem. Biegł prawie.

Nie odrywał spojrzenia od tych dachów. Tam było życie. Nie
spuszczał ich z oczu. Umarły tak by chyba patrzył na to, co by
mu się ukazało przez uchylone wieko trumny. Były to te same
kominy, których dymy zobaczył był poprzednio.
Ale w tej chwili nie unosił się nad nimi żaden dym.
Wkrótce dotarł do pierwszych mieszkań ludzkich. Było to
przedmieście miasteczka, otwarta ulica. W owym czasie zamy-
kanie ulic na noc zaczynało już wychodzić z użycia.

U początku jej stały dwa domy. Nie paliła się w nich żadna
świeca, żadna lampa, nigdzie, na całej ulicy, w całym mieście,
jak tylko sięgnąć można było wzrokiem — żadnego światła.
Dom po prawej stronie był bardziej dachem tylko niż domem;

nędzny był niewymownie; ściany miał z polepy i słomianą
strzechę; więcej w nim było słomy niż gliny. Wysoka pokrzywa,
rosnąca tuż przy ścianie, sięgała aż po sam dach. Chatynka ta
miała jedne tylko drzwi, wyglądające raczej na otwór do
wpuszczania kota, i jedno okienko wielkości dymnika. Była
zaryglowana. Obok niej — chlewik, zamieszkały, co wskazy- .

wało, że w chatce również ktoś mieszka.

Dom po lewej stronie miał szeroką, wysoką fasadę z kamie-
nia i dach kryty łupkiem. Zamknięty był również. I stały tak

naprzeciwko siebie — Pałac i Rudera.

Chłopiec bez chwili wahania zbliżył się do dużego domu.
Drzwi w nim były dwuskrzydłowe, z masywnych dębowych

kwadratów, nabijanych dużymi ćwiekami. Domyślać się nale-

158

żało, że zamykają je od wewnątrz potężne rygle i zamki; obok
wisiała żelazna kołatka.

Chłopiec podniósł kołatkę nie bez trudu, gdyż palce jego,
zgrabiałe od zimna, stały się czymś na kształt bezwładnych
kikutów. Uderzył,

Nikt nie odpowiedział.

Zakołatał jeszcze raz, podwójnie.

Żadnego ruchu w całym domu.

Zakołatał po raz trzeci. Nic.

Zrozumiał, że mieszkańcy albo spali, albo też wcale nie my-
śleli wstawać.

Podszedł więc do ubogiej chałupki. Podniósł z ziemi ośnieżo-
ny kamień i zastukał nim w niskie drzwi.

Znowu żadnej odpowiedzi.

Wspiął się na palce i zaczął uderzać swoim kamykiem
w okienko, ostrożnie, by nie stłuc szyby, dość głośno jednakże
na to, by go usłyszano.

Nie odezwał się żaden głos, żadne kroki, nie zabłysło światło.

Pomyślał sobie, że i tu także nikt się nie chce obudzić.

Piękny dom z kamienia i rudera, słomą kryta, jednakowo
były głuche na wołanie niedoli, nędzy.

Chłopiec postanowił iść dalej. Zapuścił się w wąską uliczkę
pomiędzy domami, tak ciemną, że bardziej przypominała
szczelinę wśród skał niż wejście do miasta.

IV
INNA POSTAĆ PUSTYNI

Chłopiec wszedł do miasta Weymouth.

ówczesny Weymouth nie był jeszcze imponującym i podzi-
wianym dzisiejszym Weymouthem. Ów dawny Weymouth nie
posiadał jeszcze długiego, prosto poprowadzonego bulwaru z po-
mnikiem Jerzego III i oberżą nazwaną od jego imienia. Nie

159

posiadał ich z tej choćby przyczyny, że Jerzy III jeszcze się
wówczas nie był urodził. Dla tego samego względu nie przy-
ozdabiał też jeszcze miasta biały koń, wielki na całą morgę,
ułożony z kredowych kamieni na strzyżonym trawniku wschod-
niego zbocza zielonego pagórka, Wbite Horse, co niósł na sobie
króla i odwracał się ogonem w stronę miasta — również na
cześć Jerzego III. Honory te są zresztą w pełni zasłużone;

Jerzy III utracił na stare lata rozum, którego nigdy nie posiadał
w młodości, czyż więc może on być odpowiedzialny za klęski,
co spadły na kraj podczas jego panowania? Był niewinny jak
dziecko. Dlaczegóż więc nie stawiać mu pomników?

Zabudowa Weymouth sprzed lat stu osiemdziesięciu była
prawie tak symetryczna jak ułożenie kości wyrzuconych z kub-
ka podczas gry. Kiedy legendarna Astaroth odbywała swoje
wędrówki po świecie, miała na plecach torbę podróżną, w której
znaleźć można było wszystko, nawet i gospodarne kobiety w ich
domach. Garść takich domków i chat wyrzucona z diabelskiego
wora na ziemię — oto co na myśl przywodził widok bezładnej
zabudowy tego miasteczka. A w chatach — gospodarne kobiety.
Świadectwem owych czasów po dziś dzień przechowanym jest
Dom Muzykantów. Nieład skrytek z drzewa rzeźbionego i sto-
czonego przez kornika — co też jest rodzajem rzeźby — bez-
kształtne budowle, chwiejnie popodwieszane, czasami podparte
słupami, przylegające prawie jedna do drugiej, aby się nie po-
przewracały pod naporem morskich wiatrów, oddzielone od
siebie tylko niewielką przestrzenią wtłoczonego tam niezręcz-
nie śmietnika, gęsta siatka uliczek często zalewanych wodami
przypływu, nagromadzenie starych domostw, niby babek wokół
starodawnego kościółka — oto czym było wówczas Weymouth.
Stare normandzkie miasteczko wyrzucone na angielski brzeg.

W oberży, na której miejscu stoi teraz hotel, podróżny, co
dziś płaci po królewsku dwadzieścia pięć franków za smażoną
solę i butelkę wina, wtedy kontentować się musiał zupą rybną
za dwa sous, bardzo zresztą smakowitą. Cóż za ubogie poży-
wienie. •

160

Zagubiony chłopiec niosąc na rękach znalezione dziecko prze-
szedł przez jedną uliczkę, przez drugą, trzecią. Podnosił wzrok
ku górze wypatrując na piętrach i poddaszach jakiegoś oświe-
tlonego okienka, ale wszystkie były zamknięte i ciemne. Pró-
bował również kołatać do drzwi. Lecz nikt się nie odzywaŁ.
W łóżku, w ciepłej pościeli, serca ludzkie twardnieją na kamień.
Wstrząsy te i hałasy obudziły wreszcie dziewczynkę. Chłopiec
czuł, że znowu ssie jego policzek. Nie płakała jednakże, zdawało
się jej pewnie, że jest u matki.

Mógł w ten sposób błąkać się Bóg wie jak długo wśród licz-
nych rozgałęzień uliczek Scrambridge, gdzie naówczas więcej
było ogrodów warzywnych niż domów, więcej kolczastych
żywopłotów niż mieszkań ludzkich, na szczęście jednak znalazł
przejście, co po dziś dzień jeszcze istnieje obok Trinity Schools.
Przejście to zaprowadziło go prosto na wybrzeże, które już
wówczas było jaikby zalążkiem bulwaru. Po prawej stronie'
dojrzał most.

Był to most na rzece Wey. Łączy on Weymouth z Melcomb-
-Regis. Pod łukami jego Harbour wpływa do Back Water.

Weymouth, wieś, było to wówczas przedmieście Mełcomb-
-Regis, miasta i portu; dzisiaj Melcomb-Regis jest jedną z pa-
rafii Weymouth. Wieś wchłonęła miasto. A dokonało się to
właśnie poprzez ten most. Mosty — to niezwykłe aparaty ssące;

wciągają one ludność i jakaś nadbrzeżna dzielnica rozrasta się
nieraz dzięki nim ze szkodą dla dzielnicy przeciwległej.

Chłopiec skręcił w stronę mostu, który był wtedy jeszcze
tylko zwykłą drewnianą kładką, krytą daszkiem. Przeszedł po
tej kładce na drugą stronę.

Daszek osłaniał kładkę, nie było więc na niej śniegu. Idąc
po tych suchych deskach bose stopy chłopca doznały ulgi na
chwilę.

Przeszedł przez most i znalazł się w Melcomb-Regis.

Mniej tu było domów drewnianych, za to więcej domów z ka-
mienia. Była to już nie mieścina, lecz miasto. Most prowadził
do ulicy dużej i pięknej, zwanej ulicą Sw. Tomasza. Chłopiec
powędrował tamtędy. Wzdłuż ulicy tej stały fasady domów

11 — Człowiek <mlfrhii

161

z ciosanego kamienia, tu i ówdzie znajdowały się również
i sklepy. Znów począł kołatać we drzwi. Na to, by wołać głośno,
nie miał już dość siły.

Lecz w Melcomb-Regis, podobnie jak poprzednio w Wey-
mouth, nikt nie dawał znaku życia. Drzwi pozamykane były
na wszystkie spusty. Okiennice szczelnie zakrywały okna, niby
powieki — oczy. Nie zaniechano żadnej ostrożności, co by
uchronić mogła spokojny sen mieszkańców przed niemiłym
przebudzeniem.

Na biedne, bezdomne dziecko coraz to potężniej oddziaływał
dziwny, niewysłowiony nastrój uśpionego miasta. Niesamowita
jest taka cisza odrętwiałego rojowiska. Mieszają się ze sobą
przywidzenia wszystkich tych letargów, urastają one w jeden
ogromny sen, z nieruchomych ciał ludzkich wydzielają się
opary sennych marzeń. Sen ma wiele ciemnego pokrewieństwa
z tym, co jest już poza życiem; myśli śpiących, oswobodzone
z wszelkich rygorów, unoszą się ponad nimi mgławicą, i żywą,
i martwą równocześnie, i kojarzą się, wikłają dziwacznie z ja-
kimś myśleniem niejasnym, bytującym zapewne gdzieś w prze-
strzeni. Sen, jak obłok raz gęsty, raz przezroczysty, zasłania,
przyćmiewa sobą gwiazdę — umysł człowieka. Nad zamknię-
tymi powiekami oczu, którym przywidzenie zastąpiło wzrok,
dokonuje się jakiś rozpad mogilny kształtów i zarysów i roz-
przestrzenia, nieuchwytnie a szeroko. Jakieś istnienia rozpro-
szone a tajemnicze przenikają do naszego życia poprzez sen,
ów pomost śmierci. Przeplatają się w powietrzu dusze i widma.
Ten nawet, co czuwa, czuje na sobie ucisk atmosfery brzemien-
nej ponurą tajemnicą. Dręczy go jakaś zmora, której istnienie
wokół siebie zaledwie odgaduje. Człowiek, co nie śpi i wędruje
wśród widm marzeń sennych innych ludzi, odsuwa, niby mgłę,
jakieś mijające go kształty, odczuwa jakiś niejasny lęk przed
wrogim zetknięciem się z czymś niewidzialnym, czuje, jak co
chwila trąca go coś nieokreślonego, niewiadomego, co natych-
miast ginie. Wędrówka nocna wśród takich rozproszonych snów
podobna jest do przedzierania się przez puszczę.

162

Człowiek boi się, choć sam nie wie dlaczego.

Boi się wówczas nawet człowiek dojrzały, o ileż zaś silniejszy
strach odczuwać musi dziecko.

Dręczący nocny lęk, spotęgowany otoczeniem widmowych
domów, dopełnił ponurego całokształtu przeciwności, z którymi
walczyć musiał chłopiec.

Wszedł na Conycar Lane. U wylotu tej uliczki dostrzegł Bach
Water; wydało mu się, że to ocean, nie wiedział już, z której
strony znajduje się morze. Zawrócił więc, skręcił w lewo i przez
Maiden Street cofnął się aż do Saint-Albans Rów.

A tam bez wyboru, bez namysłu kołatać zaczął gwałtownie
do pierwszych z brzegu drzwi. Uderzenia te, na które zużywał
resztki swoich sił, były bezładne, urywane, gniewne prawie.

Uderzało we drzwi serce jego swoim tętnem, nierównym, przy-
śpieszonym przez gorączkę.

I odezwał się głos w odpowiedzi.
Głos zegara.

Trzykrotnie uderzył na starej wieży kościoła Sw. Mikołaja.
Była godzina trzecia po północy.

I znowu zapadła cisza.

Zdumiewający wydać się może fakt, że nikt w całym mieście
nie uchylił nawet okienka. Obojętność ta zrozumiała była jed-
nak w pewnej mierze. Trzeba bowiem uświadomić sobie, że
w styczniu roku 1690 cały kraj był pod wrażeniem zarazy, co
grasowała wówczas w Londynie, i że lęk przed wpuszczeniem
do domu chorego włóczęgi sprawiał, iż gościnność dla obcych
bardzo osłabła w tym czasie. Nie uchylano nawet okna, żeby
nie odetchnąć przypadkiem zatrutym wyziewem choroby.

Chłopcu oziębłość ludzi dotkliwszą się wydała od chłodu nocy.
Był to bowiem chłód świadomy, zamierzony. Malec uczuł, jak
ściska mu serce przygnębienie, a przecież przez cały czas wę-
drówki przez pustkowie nie upadł na duchu ani razu. Teraz do-
piero, wśród otaczającego go zewsząd życia, był naprawdę
samotny. Przepełniła się miara goryczy. Nie dziwiła go bez-

;'-'                                                               163

litosność pustyni, lecz głucha obojętność miasta — to już było

zaiste zbyt wiele..

Policzył uderzenia zegara. Głos jego przygnębił go do reszty.
Są chwile, w których bicie godzin przejmuje mrozem.. Jest to
deklaracja obojętności. Jest to głos wieczności mówiący:

wszystko mi jedno.

Przystanął. Może zapytywał sam siebie w tej ciężkiej chwili,

czy nie byłoby najprościej położyć się i umrzeć. Tymczasem
dziewczynka przytuliła główkę do jego ramienia i usnęła. Ta

ślepa ufność kazała mu iść dalej.

Był przecież komuś oparciem, on, któremu sama ziemia, zda
się, usuwała się spod nóg. Przemówił głęboki głos obowiązku.

Nie na miarę jego lat były i te myśli, i to położenie. Zapewne
też nie ze wszystkiego zdawał sobie sprawę. Działał instynk-
townie. Robił to, co był w stanie uczynić.

Poszedł w kierunku Johnstone Rów.

A właściwie — nie poszedł, lecz powlókł się.

Minął ulicę Panny Marii, błąkał się czas pewien wśród krę-
tych zaułków, aż wreszcie przez ciasne przejście pomiędzy
jakimiś ruderami wydostał się na szeroką, otwartą przestrzeń.
. Było to miejsce odludne, jeszcze wówczas nie zabudowane,
prawdopodobnie dzisiejszy plac Chesterfield. Tutaj kończyło się
miasto. Po prawej ręce miał morze, po lewej — ostatnie domy

Melcomb-Regis.

Co robić dalej? Przed nim znowu puste pole. Na wschodzie
— szerokie, pochyłe równiny pokryte śniegiem, łagodne zbocza
Radipole. Czyż miał znów wędrować przed siebie, iść naprzód
i wrócić do pustki? Czy też może cofnąć się, wrócić w plątaninę
uliczek? Jak postąpić, jak się zachować w obliczu tych dwu
głazów ciszy — niemej równiny i głuchego miasta? Którą wy-
brać obojętność?

Bywają spojrzenia jak kotwica ratunkowa, którą zarzuca się
w chwilach ostatecznych. Takim to właśnie spojrzeniem po-
wiódł dookoła nieszczęśliwy chłopiec.

I nagle usłyszał jakiś groźny pomruk.

164

V
MIZANTROPIA BIERZE SIĘ DO DZIEŁA

Dziwny, niepokojący zgrzyt odezwał się z ciemności.
Było się przed czym cofnąć. Lecz mały poszedł naprzód.
Kogo cisza przerazi, temu nawet ryk będzie miły.
To okrutne warknięcie dodało chłopcu otuchy. Groźba była
obietnicą. Natrafił wreszcie na jakąś żywą, rozbudzoną istotę,

niechby to było nawet i dzikie zwierzę. Poszedł tam, skąd do-
bywał się ów chrapliwy głos.

Wychylił się zza węgła i oto w widmowym świetle bijącym
od śniegu i morza dostrzegł stojący pod osłoną muru wózek,
a raczej budę czy też może chatkę. Przedmiot ów miał koła,
jak wózek, lecz miał też i dach, jak chatka. Z dachu sterczała
rura, z rury wydobywał się dym. Dym ten był czerwony, a więc
suty ogień musiał palić się w środku. Zawiasy umieszczone na
tylnej ścianie wskazywały, że znajdują się tam drzwi, a przez
kwadratowy otwór, w tych właśnie drzwiach wycięty, widać
było we wnętrzu budy światło. Chłopiec podszedł bliżej.

Warczenie odezwało się znowu. Im bardziej zbliżał się do
budy, tym bardziej stawało się zajadłe. Nie było to już właści-
wie warczenie, ale wycie. Malec usłyszał zgrzyt niby gwałtow-
nie szarpniętego łańcucha i oto nagle, poniżej drzwi, pomiędzy
tylnymi kołami ukazały się dwa rzędy zębów ostrych i białych.

Spomiędzy kół wyjrzała zwierzęca paszcza, z okienka —
ludzka głowa.

— Leżeć! — odezwał się głos człowieka.
Paszcza umilkła.

Głos znów się odezwał:

— Jest tam kto?
Dziecko odpowiedziało:

— Tak.

— Kto?

— Ja.

— Ty? A któż to ty? Skąd się wziąłeś?

165

— Jestem zmęczony — odrzekło dziecko,

— Która godzina?

— Zimno mi.

— Co tu robisz?

— Jestem głodny.

A głos odezwał się w odpowiedzi:

— Nie każdy na świecie może być szczęśliwy jak lord. Idź

sobie precz.

Głowa cofnęła się do wnętrza, okienko zamknięto.

Chłopiec skulił się, przycisnął mocniej do piersi uśpioną
dziewczynkę i zbierając resztki sił ruszył z miejsca. Uszedł tak

kilka kroków.

Tymczasem ten, co zatrzasnął był okienko, otworzył drzwi

i spuścił ruchome schodki. Głos, co przed chwilą przemawiał
do dziecka, zawołał ze złością z wnętrza budy:

— No, i dlaczego nie wchodzisz?

Chłopiec stanął.

— Właźże no. Cóż za cymbał! Głodny jest, zimno mu, a nie

wchodzi.

Malec, odtrącony i zaproszony równocześnie, stał bez ruchu.

Głos znowu zawołał:

— Mówię ci przecież, żebyś właził, hultaju!

Zdecydował się wreszcie i postawił stopę na pierwszym

schodku.

Spod budy znów odezwało się warczenie.

. Dziecko cofnęło się. Rozwarta paszcza znów się ukazała.

— Leżeć! — zawołał głos z wnętrza.
Paszcza znikła. Umilkło warczenie.

— Właźże!

Chłopiec z trudem wgramolił się po trzech schodkach. Za-
wadzało mu niemowlę śpiące, bezwładne, okręcone w kaftan
tak szczelnie, że wydawało się jakimś bezkształtnym przed-
miotem.

Wszedł wreszcie po stopniach i stanął na progu.

166

W budzie — zapewne przez oszczędność wynikającą z ubó-
stwa — nie paliła się żadna świeca. Oświetlał ją tylko czerwony
blask torfowego żaru bijący przez uchylone drzwiczki żelazne-
go piecyka. Na piecyku stała dymiąca miska i garnek, z jedze-
niem zapewne, sądząc po miłym zapachu, co się unosił w po-
wietrzu. Umeblowanie tego mieszkania składało się ze skrzyni,
stołka i nie palącej się latarni zawieszonej u sufitu. Na ścianach

— kilka półek na podpórkach i jakieś łachy pozawieszane na
kołkach byle jak. Na półkach piętrzyły się szklane i miedziane
naczynia, stał tam alembik, aparat do destylacji, i całe mnóstwo
najdziwaczniejszych, nie znanych dziecku przedmiotów. Była
to prawdziwa kuchnia chemika. Buda miała kształt podłużny,
piec stał blisko drzwi. Nie była to nawet mała izdebka, raczej
jakieś wielkie pudło. Na zewnątrz o wiele jaśniej było od śnie-
.gu niż tutaj, w tym wnętrzu oświetlonym tylko żarem z pie-
cyka. Trudno też było dokładnie zobaczyć cokolwiek. W jed-
nym miejscu tylko czerwony blask ogniska odbity na pułapie

ukazywał napis wykaligrafowany dużymi literami: URSUS,
FILOZOF.

Chłopiec dowlókł się bowiem właśnie do budy Homo i Ur-
susa. Słyszeliśmy przed chwilą, jak jeden warczał, jak drugi
mówił.

Kiedy malec wszedł na próg, ukazał mu się człowiek wysoki,
łysy, chudy i stary, w szarym odzieniu. Stał tuż przy piecyku,
a łysiną dosięgał pułapu. W żaden sposób nie mógłby wspiąć
się na palce choćby odrobinę. Buda była sklecona w sam raz
na jego miarę.

— Wejdź — rzekł ów człowiek. Był to Ursus.
Chłopiec wszedł.

— Połóż tam twój tobołek.

Malec położył na skrzyni swój ciężar ostrożnie, żeby się
dziecko nie przelękło i nie obudziło.
A Ursus mówił dalej:

— Patrzcie no, jak to się z tym cecka. Mógłby ktoś pomyśleć,
że niesiesz szkatułkę z relikwiami. Tak się boisz, żeby nie po-

107

niszczyć swoich łachów? Ach, ty łobuzie nikczemny, po ulicach
będziesz mi się włóczył o tej porze? Coś ty za jeden? Gadaj
zaraz! Albo nie, ani mi się waż odpowiadać teraz. Zmarzłeś;

najpierw masz się zagrzać.

I pchnął malca w stronę piecyka.
— Aleś mokryl Aleś oszroniony! Kto to widział, żeby włazić

do cudzego mieszkania w takim stanie. Ściągaj mi zaraz z siebie

te paskudztwa, mały złoczyńco.

I jedną ręką zaczął gwałtownie ściągać z malca łachmany,

które przy tej okazji darły się na strzępy, a drugą zdjął z kołka
męską koszulę i kaftan z trykotu, z rodzaju tych, co po dziś
dzień jeszcze noszą nazwę kiss-my-quick.

— Masz, w to się ubierzesz.

Wyciągnął z kąta jakiś gałgan wełniany i zaczął rozcierać

nim przy ogniu członki dziecka. A malec stał nago w tym cie-
ple, bezsilny, zdumiony, zdawało mu się, że chyba dostał się do

nieba. Ursus rozcierał mu stopy.

— No, chudzielcze, niczego sobie nie odmroziłeś. A ja, głupi,,

już byłem pewny, że masz odziębione albo przednie, albo tylne
łapy. Tym razem jeszcze nie złapał go paraliż. Ubieraj się!
Chłopiec naciągnął koszulę, a Ursus narzucił mu na wierzch

trykotowy kaftan.

— A teraz...

Przysunął pod piecyk stołek, posadził na nim małego jednym

szorstkim popchnięciem, i wskazał mu palcem miskę dymiącą
na kominie. Na widok jej zawartości chłopcu znów wydało się,
że jest w raju. Był to bowiem kartofel ze słoniną.

— No, jedz, głodny jesteś przecież.

Ursus zdjął z półki kromkę czerstwego chleba i żelazny wi-
delec i podał dziecku. Ale malec nie zabierał się jakoś do je-
dzenia.

— Czy mam może nakryć do stołu? —spytał gospodarz.

I postawił miskę na kolanach chłopca.

— No, wcinaj!

168,

Głód przemógł wreszcie oszołomienie. Dziecko zaczęło jeść.
Biedak, nie jadł właściwie, a pożerał. Po budzie rozlegał się
wesoły hałas zawzięcie chrupanego chleba. Stary pomrukiwał:

— Nie tak prędko, utrapiony żarłoku. A to łakomczuch! Ta
wygłodzona hołota zajada w obrzydliwy sposób. Lord, o, ten
to dopiero potrafi jeść! Widywałem ja już książęta przy stole.
Oni w ogóle nie jedzą, taką mają obyczajność. Ale piją za to!
No, warchlaku, wsuwaj.

Zanik słuchu, znamienny dla pustego żołądka, sprawiał, że
dziecko dość obojętnie przyjmowało tę powódź przezwisk, którą
zresztą łagodziły miłosierne czyny, różniące się od słów z tak
wielką dla niego korzyścią. Był całikowicie pochłonięty przez
dwie czynności, był wniebowzięty podwójnie: grzał się i jadł.

A Ursus dalej zrzędził pod nosem:

— Widziałem króla Jakuba obiadującego we własnej osobie
w Banqueting House, g-dzie podziwiać można malowidła słyn-
nego Rubensa. Jego królewska mość niczego nie tknęła nawet.
A ten oberwaniec żre jak zwierzę. I co mi też strzeliło do
głowy, żeby przyjeżdżać do tego Weymouth, a niechby je piekło
pochłonęło siedem razy! Nic nie sprzedałem od rana, mówiłem
do śniegu, huraganowi grałem na fujarce, nie utargowałem ani
szeląga i jeszcze wieczorem spada mi na kark żebrak. Nikczem-
na okolica. Gdzież ta bitwa, walka, zapasy pomiędzy mną
i uliczną gawiedzią? Oni starają się dać mi jak najmniej grosza,
a ja staram się wcisnąć im co lichszy towar. A dziś — nic. Ani
jednego gapia na rogu ulicy, ani jednego penny w kabzie. Jedz,
bachorze z piekła rodem, ruszaj gębą, gryź! Żyjemy w czasach,
v.7 których nic dorównać nie zdoła bezwstydowi pieczeniarzy.
Tyj moim kosztem, pasożycie! On już nie jest nawet głodny, ale
jakiś wściekły chyba, ten stwór! To już nie apetyt, to okrucień-
stwo. Może go żre zarazek wścieklizny? Kto wie? A może on
i chory na morową zarazę? Jesteś chory, zbóju? Jeszcze mi za-
razi Homo. Tego już za wiele, zdychaj sobie, motłochu podły,
ale nie pozwolę, żeby umierał mój wilk. Dobre sobie, mnie też
chce się je.ść. Oświadczam, że nader niemiłe jest to całe wy-

T69

darzenie. Pracowałem dziś do późna w nocy. Zdarza się w ży-
ciu, że człowiekowi do czegoś pilno. Otóż mnie dziś pilno było
do kolacji. Sam jestem, rozpalam ogień, mam tylko jeden kar-
tofel, kromkę chleba, okrawek słoniny i kropelkę mleka, sta-
wiam to wszystko na piecu i mówię: no, nareszcie sobie podjem.
Bęc! Ten krokodyl spaść mi musi na kark właśnie w tej chwili.
I wciska się najbezczelniej pomiędzy mnie i moje jedzenie,
pustoszy moją spiżarnię. Jedz, szczupaku, jedz, rekinie, a ile ty
masz tam rzędów zębów w tej twojej paszczęce? Pałaszuj.
wilczku! Nie, to słowo cofam, wilkom należy się szacunek. Po-
chłaniaj moją strawę, wężu boa. Pracowałem dzisiaj do późna.
pusty brzuch, gardło aż woła pić, trzustka w rozpaczliwym
stanie, osłabione wnętrzności; i oto cała moja nagroda — przy-
patrywać się, jak kto inny zjada moją kolację. No, trudno,
trzeba się dzielić sprawiedliwie. On ma chleb, kartofel i słoninę,

ale mleko moje.

W tej samej chwili odezwał się w budzie rozpaczliwy, prze-
ciągły krzyk. Ursus nastawił ucha.

— I jeszcze krzyczysz, mały szpiegu! Czegoś wrzasnął?
Chłopiec odwrócił się. Niewątpliwie, to nie on krzyknął. Usta

miał zapchane jedzeniem.
A wrzask nie ustawał.
Ursus podszedł do skrzyni.

— To ten tobołek drze się. Dolino Józefata! Tobołki zaczy-
nają wrzeszczeć! I czemu on tak skrzeczy, ten twój tobołek?
Rozwinął kaftan. Ukazała się główka dziecka. Krzyczało

otwierając szeroko usta.

— A to kto znów? — powiedział Ursus. — Co to jest? Jeszcze
jedno! Nigdy nie będzie końca? Hej, kto żyw, do broni! Kapralu,
wyciągaj szablę! Drugi bachor. Coś ty mi tutaj przyniósł, ban-
dyto! Widzisz przecie, że chce pić. Trzeba jej dać pić. Dobrze,

już i po moim mleku.

Z półki, na której leżały w nieładzie najprzeróżniejsze rzeczy,
zdjął zwitek płótna podartego na pasy, gąbkę i butelkę, po-
mrukując uparcie:

170

— Przeklęty kraj!

Po czym przyjrzał się dziecku.

— Dziewucha. To można poznać po pisku. Też cała mokra.
Jak przedtem z chłopca, tak teraz z małej zerwał łachmany,
w które bardziej okręcona była niż odziana, i zawinął ją
w szmatę z grubego płótna, starą wprawdzie, lecz suchą i czystą.
To nagłe i niezbyt delikatne przebieranie rozdrażniło niemowlę.

— Piszczy niemiłosiernie — rzekł Ursus.

Odgryzł podłużny kawałek gąbki, urwał z płóciennego zwitka
kwadratową szmatkę, wyciągnął nitkę z naddartego brzegu,
zdjął z pieca garnek z mlekiem, wlał je do butelki, zatkał ją
gąbką, tak że sterczała do połowy ponad szyjką, okręcił gąbkę
gałgankiem, obwiązał nitką całe to urządzenie, przyłożył na
chwilę szkło do policzka, by sprawdzić, czy mleko nie jest za
gorące, i podniósł lewą ręką zawiniątko, które darło się bez
przerwy.

— Masz kolację, stworo! Chwytaj smoczek!

I wsunął małej w usta gąbkę okręconą w gałganek. Zaczęła
ssać łapczywie.

Przytrzymywał butelkę w odpowiednim nachyleniu, pomru-
kując:

— Wszystkie są takie same, podłe istoty! Jak dostaną, czego
chcą, to siedzą cicho.

Mała piła tak łapczywie, tak silnie ssała ową pierś podsuniętą
jej przez tę zrzędliwą opatrzność, że zachłysnęła się wreszcie
i zaniosła kaszlem.

— Zadławisz się — burczał Ursus. — Drugi żarłok.

Wyciągnął jej z ust gąbkę, przeczekał, aż przejdzie kaszel,
i znowu wsunął smoczek pomiędzy wargi dziecka.

— Ssij, łajdaczko!

Chłopiec odłożył tymczasem widelec. Zapomniał o jedzeniu
widząc, że mała pije. Przed chwilą jeszcze, kiedy pałaszował
kolację, oczy jego wyrażały tylko zadowolenie, teraz błyszczała
w nich wdzięczność. Widział, jak malutka powraca do życia.
To dopełnienie zmartwychwstania, które rozpoczęło się od

171

niego, roziskrzyło mu źrenice nie-wysłowionym jakimś blaskiem.
Ursus mełł w zębach ciche słowa, pełne złości. A chłopiec, sfu-
kany i przejęty do głębi, co chwila zwracał ku niemu spojrzenie
swych oczu wilgotnych od bezgranicznego wzruszenia, które
czuł w sercu, choć go nie potrafił wyrazić.
Ursus napomniał go burkliwie:

— No, jedzże dalej!

— A pan? — odrzekł malec drżącym głosem, z oczami peł-
nymi łez. — Dla pana nic nie zostanie.

— Żebyś mi wszystko zjadł, podłe plemię! Dla mnie było
tego za mało, to dla ciebie na pewno nie jest z,a dużo,
, Malec wziął do ręki widelec, lecz nie brał się jeszcze do jadła.

— Jedz! — krzyczał Ursus. — A co ,ci do mnie? Kto tu
w ogóle o mnie .mówi? Jedz, wstrętny braciszku bosy z parafii
oberwańców, masz mi zjeść wszystko. Po to tu jesteś, żebyś
zjadł, wypił i poszedł spać. Jedz albo cię za drzwi wyrzucę
razem z twoją małą hultajką.

Wobec tej groźby chłopiec znów zaczął jeść. Niewiele już
zresztą trzeba było zachodu, by wyprzątnąć to, co zostało

jeszcze, w misce.
Ursus pomrukiwał:

— Rozklekotał się już mój gmach, ciągnie od okna.
W istocie szyba w okienku była stłuczona, pękła może przy
wstrząsie, a może wybił ją kamieniem jakiś łobuz. Ursus zalepił
uszkodzenie paskami z papieru, ale papier się odkleił i wiatr

przedostawał się tamtędy do wnętrza.

Stary siedział na skrzyni. Dziewczynka leżała mu na kola-
nach. Przytrzymywał ją ramieniem, a ona ssała butelkę z roz-
koszą, w stanie półsennego zachwytu, który bywa udziałem
cherubinów w obecności Boga i niemowląt wobec matczynej

piersi.

— Upiła się — rzekł Ursus.

I ciągnął dalej:

—T mieć tu kazania o wstrzemięźliwości1

:f7.2

Wiatr oderwał wreszcie od szyby nalepiony kawałek papieru.
Biały pasek frunął pod pułap, ale dzieci, całkowicie zaprzątnię-
te powracaniem znowu do życia, nawet nie zwróciły na to
uwagi.

Dziewczynka ssała, chłopiec jadł, a Ursus zrzędził tymczasem:

— Pijaństwo zaczyna się już w powijakach. I czy to warto
chodzić w ślady biskupa Tillotson i piorunować przeciwko nad-
użyciu trunku. Ale też wieje obrzydliwie! I przy tym mój piec
jest już stary. Dymi, że udusić się można. Tak, dokucza tu
i mróz, i ogień równocześnie. I ciemno, że nic prawie nie widać.
Ta oto istota nadużywa mojej gościnności. No, i proszę, nie
mogłem nawet obejrzeć dotąd jego pyska. Odczuwa się tu jed-
nak brak komfortu. Na Jowisza, jakże cenię sobie wspaniałe
festyny w szczelnie zamkniętych komnatach! Rozminąłem się
z powołaniem, byłem najwyraźniej urodzony na sybarytę i sma-
kosza. Największy mędrzec świata to Filoksenos, który pragnął
mieć szyję żurawia, żeby tym dłużej móc się cieszyć rozkoszą
jadła. Rachunek dnia dzisiejszego — zero. Nie sprzedałem nic.
Klęska prawdziwa! Hej, zacni mieszczanie, słudzy, pachołki,
lekarz ma leki na każdą niemoc, lekarz ma leki na każdą nie-
moc! Po próżnicy tracisz czas, mój stary. Pakuj swoją aptekę.
Wszyscy są tutaj zdrowi, widocznie. Przeklęta mieścina, gdzie
nikt nie choruje. Tylko niebo cierpi na biegunkę. Cóż za śnieg!
Anaksagoras nauczał, że śnieg jest czarny. I miał słuszność,
zimno jest czarne. Lód — to noc. Cóż za zawierucha! Wyobra-
żam sobie rozkosze tych, co znajdują się teraz na morzu! Hura-
gan — to pochód szatanów, to wściekła galopada wilkołaków,:

co koziołkują ponad wątłymi ścianami domostw ludzkich. Leci
ich cały tabun do mgły podobny, jeden czort ma ogon, inny -^-;

rogi, jeszcze inny — język z ognia, ten ma szpony u skrzydeł,,:

tamten tłusty kałdun jak u lorda kanclerza, ów — łeb jak.
profesor akademii, każdy hałas ma swój własny kształt. Nowy,
podmuch wiatru — nowy demon, ucho słyszy, a oko widzi, co
hałas, to postać. O, do licha, jacyś ludzie na pewno są teraz
na morzu! Cóż, przyjaciele, radźcie sobie z nawałnicą, jak po-

(73

traficie, ja i tak mam dość kłopotu, by sobie jakoś z życiem
poradzić. Czy to zajazd u mnie czy co? Dlaczegóż to tutaj
właśnie mają szukać schronienia zbłąkani wędrowcy? Odpryski
powszechnej niedoli dosięgły nawet i mojej biedy. Nawet i moją
ubogą chatkę ochlapały obrzydliwe bryzgi wielkiego bagna
ludzkiego. Zostałem rzucony na żer przechodniom. Pastwą się
stałem, pastwą głodomorów. Zima, noc, buda jak z tektury,
nieszczęśliwy druh pod podłogą, a na dworze zawieja, jeden
kartofel, nędzny ogieniek, pasożyty, wiatr, co wciska się przez
wszystkie szpary, ani grosza przy duszy i tobołki, co zaczynają
wrzeszczeć. Rozwiązujesz je, a w środku jakieś małe żebraczki.
I to jest mój los! Dodajmy jeszcze, że jest to wykroczenie
przeciwko ustawie. A, włóczykije zatracone, złośliwe, przewro-
tne podrzutki, po ulicach będziecie się kręcić po wygaszeniu
ogni! Gdyby nasz dobry król wiedział o tym, już on by cię za
to wsadził na samo dno lochu, już on by cię nauczył rozumu!
Jegomość spaceruje sobie po nocy z panienką! Z gołą głową,
boso, przy piętnastu stopniach mrozu. Czy nie wiesz, że jest to
zabronione? Istnieją ustawy, istnieje porządek społeczny, bun-
towniku! Włóczęgostwo jest karane, uczciwi ludzie, co posia-
dają własne domy, znajdują się pod ochroną prawa, król — to
ojciec dla narodu. Ja jestem osiadłym obywatelem. Gdyby cię
złapano, wychłostano by cię na publicznym placu, i dobrze by
ci tak było. W cywilizowanym społeczeństwie musi panować
porządek. Ziem zrobił, żem cię nie oddał w ręce konstabla.
Ale ja już jestem taki, wiem, co dobre, a postępuję akurat od-
wrotnie. Ach, grubianin, w takim stanie pakować mi się do
domu! Teraz dopiero widzę, ileś mi tu naniósł śniegu. Wszyst-
ko stopniało, cały dom mokry. Powódź w mieszkaniu. Trzeba
by nie wiem ile węgla spalić, żeby to jezioro wysuszyć. A wę-
giel po dwanaście farthingów miara. I jak się pomieścimy we
troje w tym pudle? No, teraz to już koniec, stałem się mamką,

będę hodował przyszłość angielskiego żebractwa. Oto moje za-
jęcie, ranga i stanowisko: okrzesywać poronione płody tej łaj-
daczki Nędzy, od najmłodszych lat doskonalić szpetotę przy-

174

szłych kandydatów na szubienicę, robić mędrców z młodocia-
nych rzezimieszków. Język niedźwiedzia — to dłuto Boga. I po-
myśleć tylko: gdyby nie to, że od trzydziestu lat wyzyskują
mnie podobne kreatury, byłbym dziś bogaty, Homo by utył,
!.  ja miałbym gabinet lekarski pełen najrzadszych przyrządów,
narzędzi chirurgicznych tyle co u doktora Linacre'a, przybocz-
nego chirurga króla Henryka VIII, najprzeróżniejsze zwierzęta,
mumie egipskie i wiele różności w tym rodzaju. Byłbym człon-
kiem kolegium doktorskiego, miałbym prawo korzystania z bi-
blioteki założonej w 1652 roku przez słynnego Harveya, mógł-
bym pracować w latarni na kopule, z której widać cały Londyn.
Mógłbym prowadzić dalej moje obliczenia siły działania sło-
necznego blasku, mógłbym dowieść, że ciała niebieskie wydzie-
lają mglistą parę. Tego zdania był Jan Kepler, matematyk
cesarski, co narodził się na rok przed nocą św. Bartłomieja.
Słońce to komin, co dymi czasami. Mój piecyk również. Tyle
samo jest wart co i słońce. Tak, zbiłbym majątek, inaczej bym
dzisiaj wyglądał, nie byłbym gburem, nie poniewierałbym
nauki po rozstajnych drogach. Gdyż lud niewart jest, by mu
objawiać doktrynę wiedzy, lud to zbiorowisko istot niedorze-
cznych, mieszanina bezładna wieku, płci, usposobień i stanów,
którą mędrcy wszystkich czasów darzą wzgardą, najumiarko-
wańsi zaś w swej sprawiedliwości nienawidzą tego nieopano-
wanego żywiołu. Ach, jakże znudził mnie ten świat! A przecież
życie ludzkie jest krótkie, szybko mija. Otóż nie, życie jest
długie. Czasami, aby człowieka nie doprowadzić do ostatecz-
ności, abyśmy w głupocie swojej potulnie godzili się na istnie-
nie, abyśmy nie wykorzystali znakomitych sposobności, żeby
się wreszcie powiesić — a kusi do tego każdy sznur i każdy
gwóźdź — natura usiłuje udawać, że się o nas troszczy. Ale
nie tej nocy, zaiste! Sprawia ona, ta kusicielka podstępna, że
rośnie zboże, że dojrzewają winogrona, że słowik śpiewa. Od
czasu do czasu blask jutrzenki, od czasu do czasu szklanka ja-
łowcówki — i to się nazywa szczęściem! Wąziutka lamówka
dobra dokoła ogromnego całunu zła. Całe nasze przeznaczenie

175

utkane zostało przez diabła, a J3óg je tylko obrobił. A ty iym-
czasem zmiotłeś mi całą kolację, złodzieju.

Kiedy tak wyrzekał z goryczą i złością, niemowlę, które przez
cały czas troskliwie piastował na rękach, zaczęło przymykać
oczy na znak nasycenia. Ursus obejrzał flaszkę i mruknął:

— Bezwstydna, wszystko wypiła.

Wstał i przytrzymując lewym ramieniem maleństwo, prawą
ręką uchylił wieka skrzyni i wyciągnął z jej wnętrza skórę
niedźwiedzią, którą, jak pamiętamy, zwykł był nazywać „swoją

prawdziwą skórą".                                           \
A dokonując tych czynności słuchał, jak drugie dziecko je,

i zerkał na nie z ukosa co czas pewien.

1""'                                                                                                           '                        . ,\,

" — Wykarmić odtąd tego podrastającego żarłoka — kłopot to
nie lada. Będzie to prawdziwy soliter siedzący we wnętrznoś-
ciach mojego przedsiębiorstwa.                             .:

Jedną ręką, jak mógł najstaranniej, rozkładał na skrzyni
skórę niedźwiedzia poruszając się przy tym ostrożnie, żeby nie
przerwać pierwszego snu niemowlęcia. I ułożył maleństwo na

futrze, jak najbliżej ognia.

Potem zaś odstawił pustą flaszkę na piec i zawołał:

— A teraz mnie chce się pić!

W garnuszku zostało jeszcze parę łyków mleka; podniósł go
do ust. I już miał je wypić, kiedy nagle wzrok jego padł na
dziewczynkę. Odstawił garnek z powrotem na piec, wziął flasz-
kę, odkorkował ją, wlał do środka resztę mleka, zatkał szyjkę

gąbką i okręcił gałgankiem.

— A jeść i pić dalej mi się chce — mruknął.

I dodał:

— Kiedy się nie ma chleba, trzeba się napić wody.

Za piecem stał wyszczerbiony dzbanek.
Wziął go i podsunął chłopcu.

— Chcesz się napić?
.Malec napił się i jadł dalej.                             .   •

176

Teraz Ursus podniósł do ust dzbanek. Wskutek bliskości
pieca woda w nim miała niejednakową temperaturę. Przełknął
parę łyków i skrzywił się:

— O, wodo, podobno czysta, jesteś jak przyjaciel fałszywy.
Po wierzchu letnia, a zimna spodem.

Chłopiec skończył tymczasem kolację. Miska była wypróż-
niona, wylizana do czysta. Siedział zamyślony, zbierając okru-
szyny chleba z ubrania.

Ursus zwrócił się ku niemu.

— No, nie koniec na tym. Teraz pogadamy. Gęba nie po to'
jest, żeby jeść, lecz po to, żeby mówić. Teraz, zwierzaku, jesteś
już rozgrzany, najedzony, uważaj więc — będziesz odpowiadał
na moje pytania. Skąd jesteś?

Dziecko odpowiedziało:

— Nie wiem.

— Jak to: nie wiesz?

— Zostałem porzucony wieczorem na wybrzeżu.

— A, nicponiu, jak ci na imię?. Takie z niego ladaco, że go
rodzeni rodzice porzucili.              '

— Ja nie mam rodziców.

— Licz się ze mną odrobinę i wiedz, że nie znoszę, kiedy mi
ktoś opowiada bajdy wierutne. Musisz mieć rodziców, bo masz
siostrę.

— To nie jest moja siostra.

— To nie jest twoja siostra?

— Nie.

—'A co to jest?

— Dziecko, które znalazłem.

— Znalazłeś!

— Tak.

— Jak to? Znalazłeś? Na ziemi?

— Tak.

— Gdzie? Jeżeli kłamiesz — to cię zabiję!

— Przy kobiecie, co zamarzła na śmierć w śniegu.

— Kiedy?

12 — Człowiek śmiechu

177

,— Może godzinę temu.

— Gdzie?                              '

— Będzie stąd o jaką milę.

Ursus podniósł w górę brwi tak silnie, że przybrały kształt

trójkątów. U filozofów znamionuje to wzruszenie.

— Zmarła! Jedna przynajmniej, co jest już szczęśliwa. Niech
sobie leży w swoim śniegu. Gdzieby jej mogło być lepiej? ...

A w której to stronie?

— W stronie morza.

— Przechodziłeś przez most?

— Tak.

Ursus uchylił okienka w tylnej ścianie budy i wyjrzał na

dwór. Nie odmieniła się pogoda. Padał śnieg gęsty, ponury.

Na powrót zamknął okienko.

Przybliżył się do wybitej szyby, zatkał dziurę gałganem, do-
rzucił torfu do piecyka, rozłożył na skrzyni niedźwiedzią skórę,
jak tylko można było najszerzej, wyjął z kąta grubą księgę,
wsunął pod futro, by służyć mogła za wezgłowie, i ułożył na

tej poduszce główkę uśpionej dziewczynki.
Następnie zwrócił się do chłopca.

— Połóż się, o, tutaj.

Mały usłuchał i wyciągnął się obok niemowlęcia. A Ursus

starannie otulił oboje futrem niedźwiedzim.

Ściągnął potem z półki płócienny pas z ogromną kieszenią,
która kryła w sobie zapewne chirurgiczne narzędzia i butelki

z lekarstwami.

Przepasał się tym pasem, zdjął latarnię z haka u pułapu

i zapalił. Latarnia ta ocieniona, była z trzech stron, nie rzuciła

więc swego światła na dzieci.

Uchylił wreszcie drzwi i tak powiedział:

— Wychodzę. Nie bójcie się. Wrócę. Spijcie.
Opuścił schodki i zawołał:

— Homo!
Odpowiedział mu radosny skowyt.

178

Ursus zszedł na dół z latarnią w ręku, schodki wróciły na
miejsce, drzwi zamknięto. Dzieci zostały same.

Z zewnątrz rozległ się jeszcze pytający głos:

— Hej, mały, coś mi zjadł kolację, śpisz już?

— Nie — odpowiedział chłopiec.

— Jeżeli zacznie beczeć, daj jej resztę mleka.

Dał się słyszeć dźwięk odwiązywanego łańcucha i odgłos od-
dalających się męskich kroków, którym towarzyszyły stąpania
, idącego za człowiekiem zwierzęcia.

W kilka chwil później dwoje dzieci spało już głębokim snem.
Oddechy ich łączyły się w jakąś harmonię nie do wysło-
wienia. Było to coś więcej niż niewinność, była to nieświado-
mość; noc poślubna, zanim jeszcze przebudziła się płeć. Chłow ,
piec i dziewczynka leżeli przytuleni do siebie i nadzy, jakie4
an-ielskie zaślubiny dokonywały się podczas tych cichych noc-
nych godzin; marzenia senne, jakie tylko w tym wieku istnieć
mogą, przypływały od dziewczynki ku chłopcu, od chłopca ku
dziewczynce; pod zamkniętymi ich powiekami świecić musiato '
światło gwiazd; doprawdy, że jeżeli tylko można użyć tutaj
nazwy: zaślubiny, byli oni sobie mężem i żoną na sposób aniel*
ski. Podobna niewinność w podobnej ciemności, podobna
czystość w podobnym uścisku to przedsmak .nieba, to coś, co
zdarzyć się może tylko w dzieciństwie, i żaden ogrom nie do-
równywa wówczas wielkością swoją takim dzieciom. Ze wszy-
stkich głębi ta jest największa niewątpliwie. Upiorne trwanie
zawieszonego poza życiem nieboszczyka, zawziętość oceanu
pastwiącego się nad rozbitym statkiem, bezkresna biel śniegu
przykrywająca pogrzebany w niej kształt — wszystko to nie.
jest w stanie dorównać w swoim patosie dwojgu ustom dzie-
cinnym połączonym wśród snu jakimś boskim dotknięciem, do- '
tknięciem, które nie jest nawet pocałunkiem. Może to zaręczy-
ny; a może początek tragedii. Nad zespoleniem tym ciąży nie-
znana dola. Jakież to urocze — a może raczej przerażające?
Serce się ściska. Niewinność wyższa jest od cnoty. Niewinność

l2*

179

to święta niewiedza. Spali oboje w spokoju, w cieple. Nagie ich
ciała i dziewicze dusze połączone były w uścisku. Leżeli jak
w gniazdku uwitym na samym dnie przepaści.

VI
PRZEBUDZENIE

Dniało. Posępny, szary zimowy świt przenikał powoli do
wnętrza budy. Świt ów, ukazujący smutną rzeczywistość rzeczy,
którym noc nadawała pozór widmowy, niezwykły, nie rozbu-
dził dzieci śpiących w uścisku. Ciepło było w chatce. W ciszy
słyszeć się dawał spokojny, podwójny rytm ich oddechu. Hura-
gan ustał na dworze. Dzień wstawał powoli nad widnokręgiem,
Konstelacje gasły kolejno, niczym zdmuchiwane świece. Wresz-
cie ostało się na niebie już tylko parę największych gwiazd.
Z morza dobywała się głęboka, potężna pieśń nieskończoności.
Żar w piecyku nie wygasł jeszcze. Blady świt zmieniał się
zwolna w jasny dzień. Dzieci spały, chłopiec jednakże i w tym
głębokim śnie nawet zachował czujność. A kiedy coraz jaśniej-
sze światło przedostawać się zaczęło do wnętrza przez szyby —
on pierwszy otworzył oczy. Dziecko budząc się nie pamięta
o niczym; malec .leżał na wpół rozbudzony, nie wiedząc, gdzie
się znajduje, nie wiedząc, co go otacza, nie usiłując nawet
przypomnieć sobie czegokolwiek; oczy miał utkwione w sufit
i w półsennym rozmarzeniu przypatrywał się bezwiednie napi-
sowi: URSUS, FILOZOF, nie próbując nawet zrozumieć, co też

on oznaczać może, nie umiał bowiem czytać.

Zazgrzytał przekręcany w zamku klucz. Chłopiec uniósł

głowę.

Uchyliły się drzwi, opadły z hałasem schodki. Wracał Ursus.

Wszedł po trzech stopniach do wnętrza, niosąc w ręku zgaszoną

latarnię.

W ślad za nim stąpały lekko po schodach cztery łapy. Był to

Homo. I on również wracał razem z Ursusem do domu.
180

Przebudzony do reszty chłopiec siadł na posłaniu.

Wilk, głodny zapewne po nocnym spacerze, rozwarł pysk
ukazując białe, ostre zęby.

Tylnymi łapami stał jeszcze na schodkach, a przednie oparł
o próg budy kładąc łokcie na deskach, podobny do kaznodziei
rozpartego w swojej mównicy. Z daleka obwąchał skrzynię, na
której nie przywykł oglądać podobnych lokatorów. Jego wilcze
popiersie rysowało się czarną sylwetką na tle jasności poranka
w obramieniu drzwi. Namyślił się wreszcie i wszedł do środka.

Na widok wilka chłopiec zerwał się, wyskoczył spod niedź-
wiedziej skóry i stanął przy dziewczynce, która nadal spała
w najlepsze.

Ursus zawiesił latarnię na miejscu, na haku u pułapu. Mil-
cząc, powoli, machinalnie rozwiązał swój pas z przyborami
lekarskimi i odłożył go na półkę. Na nic nie patrzył, wydawać
by się mogło, że niczego nie dostrzega. Źrenice miał jak szkla-
ne. Najwidoczniej coś do głębi poruszyło jego umysłem. Aż
wreszcie, jak to miał we zwyczaju, objawił dręczące go uczu-
cie mówiąc głośno:

— Szczęśliwa, szczęśliwa niewątpliwie! Umarła!
Przykucnął przy piecyku, dorzucił szufelkę miału i grzebiąc
wśród żaru pomrukiwał sam do siebie:

— Odnalazłem ją z wielkim trudem. Jakaś złośliwość sza-
tańska schowała ją w śniegu, głęboko na dwie stopy. Gdyby nie
Homo, którego węch jest równie nieomylny co umysł Krzyszto-
fa Kolumba, do tej pory grzebałbym się jeszcze w zaspie i ba-
wił ze śmiercią w ciuciubabkę. Diogenes szukał z latarnią
człowieka, ja szukałem z latarnią kobiety; on znalazł szyder-
stwo, a ja żałobę. Jakżeż była zimna! Dotknąłem jej ręki —
istny kamień! Cóż za spokój w oczach. I jak to można być aż
tak głupią, żeby umierając zostawiać dziecko. Niełatwo będzie
pomieścić się nam teraz we troje w tym pudle. A to ci niespo-
dzianka! Otóż i mam rodzinę! Córkę i syna.

Kiedy Ursus mówił tak do siebie, Homo przysunął się bliżej
do pieca. Ze skrzyni zwisała ręka uśpionej dziewczynki. Wilk
zaczął lizać tę rękę.

181

A robił to tak delikatnie, że maleństwo nie przebudziło się

wcale.

Ursus odwrócił się.

— Dobrze, Homo, dobrze. Ja będę ojcem, a ty wujem.
Zajął się podsycaniem ognia — trud godny filozofa —i mó-
wił dalej:

— Dokonaliśmy adopcji. Homo też wyraził swoją zgodę.

Wstał.

— Chciałbym wiedzieć, kto ponosi winę za śmierć tej ko-
biety. Czy ludzie? Czy...

Popatrzył w górę, gdzieś hen, wysoko, a usta jego wyszep-
tały:

— Czy też może ty?

Pochylił głowę jakby pod ciężarem i mówił dalej:

— Noc wykonała wyrok śmierci.

Nagle spojrzenie jego napotkało twarz chłopca, który stał

obok i słuchał. Ursus zapytał gwałtownie:

^— Czemu się śmiejesz?

— Ja się nie śmieję — odpowiedział mały.
Ursus wstrząsnął się cały, uważnie, w milczeniu przypatry-
wał mu się przez chwil kilka i wreszcie powiedział:

— Jesteś przerażający.

W nocy wnętrze budy oświetlone było tak słabo, że Ursus
nie widział jeszcze właściwie twarzy chłopca. Pokazało mu ją

dopiero światło dnia.

Położył swoje obie dłonie na ramionach dziecka i przypatry-
wał mu się z uwagą, w skupieniu, w przerażeniu. Krzyknął

wreszcie:

— Przestań się śmiać!                               "

— Ja się nie śmieję — powtórzył mały.
Ursus zatrząsł się cały.

— Śmiejesz się, mówię, że się śmiejesz!
Potrząsnął chłopcem, nie wiadomo — ze złości bardziej czy
z litości, i zapytał gwałtownie:

— Kto ci to zrobił?

182

— Nie
chłopiec.
Ursus pytał dalej:

rozumiem, co pan do mnie mówi — odpowiedział

— Od kiedy tak się śmiejesz?

— Zawsze byłem taki — odrzekł.

Ursus odwrócił się ku skrzyni mówiąc półgłosem:

— Sądziłem, że zaprzestano już tych praktyk.
Ostrożnie wyciągnął spod główki śpiącego niemowlęcia księ-
gę, co służyła mu za poduszkę.

— Poradźmy się Conquesta — mruknął.

Był to gruby tom oprawny w miękki pergamin. Przewracał
palcem kartki, aż wreszcie znalazł odpowiednią stronę, rozłożył
księgę na piecu i zaczął czytać:

. — ... De- Denasatis. — Tak, to tutaj.

Czytał dalej:

— Bucca fissa usąue ad aures, gemiyis denudatis, nasoque
murdridato, masca eris, et ridebis semper.

— To będzie to.

Odłożył księgę na jedną z półek.

— Zbyt głębokie dociekanie tej sprawy byłoby niebezpiecz-
ne. Zatrzymajmy się na powierzchni. Śmiej się, mój chłopcze —
mruknął.

Dziewczynka obudziła się i zapłakała na powitanie.

— Hej, mamko, dawaj piersi! — rzekł Ursus.
Mała usiadła na posłaniu. Ursus wziął butelkę z pieca i wsu-
nął dziecku do ust smoczek.

W tej chwili właśnie słońce ukazało się na widnokręgu. Czer-
wony jego promień przebił szybę i padł prosto na twarzyczkę
siedzącej dziewczynki. Źrenice dziecka, okrągłe, otwarte sze-
roko, patrzyły w słońce odbijając jego purpurę niby dwa zwier-
ciadła. Pozostały nieruchome, nie drgnęły również powieka.

—" Jest ślepa! — powiedział Ursus.

v i o^>r n zv)i zoa z

vonaa os&zo

K    s  . i    ę    g    a           pierwsza

WIEKUISTA OBECNOŚĆ PRZESZŁOŚCI;

CZŁOWIEK ODBIJA SIĘ W LUDZIACH

I
LORD CLANCHABLIE

Nie umarło jeszcze w one czasy pewne stare wspomnienie.
Wspomnieniem tym był lord Linneusz Ciancharlie.

Baron Linneusz CIancharlie, rówieśnik Cromwella, był jed-
nym z tych parów Anglii — nielicznych zresztą, powiedzmy to
od razu — co stanęli po stronie republiki. Zajęcie takiego sta-
nowiska miało swoją rację istnienia i wytłumaczyć je można,
republika zwyciężyła bowiem na pewien czas. Zrozumiałe jest,
że lord CIancharlie był stronnikiem republiki, jak długo re-
publika była przy władzy. Lecz lord CIancharlie pozostał przy
swoich republikańskich poglądach i po skasowaniu republiki,
po upadku rządu parlamentarnego. Ów magnat o wielkim naz-
wisku mógł przecież bez trudności powrócić na miejsce swo-
je w Wysokiej Izbie, na powrót ukonstytuowanej, skrucha
zawsze bowiem dobrze bywa widziana przez restaurowaną
monarchię, a Karol II był władcą łaskawym i wyrozumiałym
dla wszystkich, którzy tylko zechcieli do niego powrócić; cóż,
kiedy lord CIancharlie zgoła nie umiał zrozumieć, jakie obo-"
wiązki nakłada nań rozwój wypadków. Kiedy cały naród okla-
skiwał króla, co z powrotem zagarniał Anglię w swoje posia-

187

danie, kiedy wydawała swój wyrok jednomyślność, kiedy lud
bił pokłony przed monarchią, kiedy dynastia podnosiła się
z upadku wśród radosnych triumfalnych hymnów odwołują-
cych wszystko, co wyznawano jeszcze do niedawna, kiedy
przeszłość stawała się przyszłością, a przyszłość — przeszłością
— lord ów pozostał krnąbrny, oporny. Odwrócił się od po-
wszechnej radości; dobrowolnie poszedł na wygnanie; mógł
być parem, a obrał sobie los banity. I tak upłynęły lata. Zesta-
rzał się w wierności do umarłej republiki. I okrył się śmiesz-
nością — skutek to naturalny podobnej dziecinady.

Lord Ciancharlie schronił się do Szwajcarii. Zamieszkał tam
w na wpół rozwalonym zamczysku, wysoko w górach, w jed-
nym z najdzikszych zakątków wybrzeża Genewskiego Jezio-
ra, pomiędzy Chillon, gdzie znajduje się więzienie Bonnivard,
i Vevey, gdzie jest grób Ludlowa. Surowe, mroczne Alpy
skryły go pośród swoich chmur i wiatrów. Żył tam w cieniu
gór. Czasami — rzadko bardzo — spotykał go jakiś przygodny
przechodzień. Człowiek ten istniał poza swoim krajem, poza
swoją epoką nieledwie. Tym, co z bliska przyglądali się wyda-
rzeniom w kraju, opór podobny musiał wydać się nie do po-
jęcia, nie do usprawiedliwienia. Anglia była szczęśliwa; re-
stauracja to niby pogodzenie się dwojga małżonków; władca
i naród powrócili oto do wspólnego łoża; jakież wydarzenie mo-
że być bardziej radosne i wesołe? Wielka Brytania promie-
niała. Mieć króla to już wiele, co ważniejsza, król ów był cza-
rujący: Karol II był człowiekiem równie ujmującym i w za-
bawie, i w rządach, był wielkim królem, na wzór Ludwi-
ka XIV, rycerskim i dwornym. Poddani ubóstwiali go; pro-
wadził wojnę z Hanowerem, słuszną zapewne, choć powody
jej jemu jednemu tylko były wiadome; sprzedał Dunkierkę
Francji — posunięcie również z dziedziny wyższ-ej polityki.
Demokratyczni parowie, o których Chamberlayne wyraził się,
iż: ,,Przeklęta republika, zatruła swoim cuchnącym oddechem
kilku wysoko urodzonych szlachciców", mieli dość rozsądku,
by skapitulować wobec rzeczywistości, dotrzymać kroku roz-

188

wojowi wydarzeń i zająć na powrót należne im miejsca w Wy-
sokiej Izbie. Król zadowolił się złożeniem przez nich wierno-
poddańczej przysięgi. Jakżeż pomyślnie kształtowały się wy-
padki: wspaniała monarchia, wielki i dobry król, dostojni
książęta, których miłosierdzie boże przywraca miłości ludu;

najpotężniejsi magnaci — jak Monk czy też później nieco
Jeffreys — powracają, by ukorzyć się przed tronem, i zostają
wynagrodzeni — jakże słusznie — za swoją wierność i zapał
najszczytniejszymi, najbardziej dochodowymi stanowiskami
w państwie. Lord Ciancharlie wiedział niewątpliwie, że w sła-
wie i honorach może zasiąść u ich boku, że zależy to tylko
od niego samego. Wiedział, że Anglia wzniosła się dzięki swe-
mu królowi na sam szczyt powodzenia, że życie w Londynie
było jednym nie kończącym się pasmem zabaw i świąt, że
wszystkich ogarnął zapał, że wszyscy opływali w bogactwa,
że dwór był wytworny, wesoły, wspaniały. Jeżeliby ktoś kie-
dyś przypadkiem, z dala od owego przepychu, w jakimś po-
sępnym półcieniu podobnym do zmierzchu zobaczył, jak sta-
rzec ów, ubrany niczym człowiek z ludu, blady, roztargniony,
przygarbiony, coraz bliższy grobu, stoi nad brzegiem jeziora
nie zważając na niepogodę i zimno, jak idzie bez celu, ze spoj-
rzeniem utkwionym gdzieś w przestrzeni, z włosami rozwia-
nymi przez wiatr, milczący, samotny, zamyślony — czyż mógł
wówczas powstrzymać się od uśmiechu?

Była to postać szaleńca.

Kiedy pomyślało się o lordzie Ciancharlie, o tym, czym mógł
on być, a czym został — uśmiech był niewątpliwie najpobłaż-
liwszą formą wyrażenia swojego sądu. Wielu śmiało się w głos.
Inni byli oburzeni.

Łatwo pojąć, że poważni ludzie gorszyć się musieli podob-
nie beztroskim, lekkomyślnym odejściem w samotność.

Jako okoliczność łagodzącą podać tu należy, że lord Cian-
charlie bystrością nie odznaczał się nigdy. Była to powszechna,
jednogłośna opinia.

189

H

Ludzie trwający w swoim uporze — widok to nad wyraz
nieprzyjemny. Takie regulusowe gesty nie mogą się podobać
nikomu i opinia publiczna przyjmuje je z pewną ironią.

Niezłomność tego rodzaju zbyt podobna jest do wyrzutu

i słusznie budzi śmiech.

A wreszcie — ujmując sprawy najszerzej — czy rzeczywi-
ście upór, nieugiętość uważać należy za prawdziwą cnotę? Czy
w tym przesadnym podkreślaniu własnego honoru i nieprze-
kupności nie kryje się chęć zwrócenia na siebie uwagi? Czy
nie jest to popis przede wszystkim? I po cóż zaraz ta przesada
z tym samotnictwem, z tym wygnaniem? Przesadzać w niczym
nie należy — oto maksyma prawdziwego mędrca. Wolno być
w opozycji, proszę bardzo; gańcie, jeśli tego chcecie, ale w spo-
sób przystojny i krzycząc przez cały czas: niech żyje król!
Jedyną cnotą prawdziwą jest rozsądek. Co upada, najwidocz-
niej upaść musiało, a co zwycięża, zwyciężyć musiało najwi-
doczniej. Opatrzność nie postępuje bezzasadnie, wieńczy ona
tego, który na to zasłużył. I komuż to wolno uważać się za mą-
drzejszego od opatrzności? Kiedy wydarzenia wydadzą już
swój wyrok, kiedy jeden ustrój został zastąpiony przez inny,
kiedy przez powodzenie dokonał się rozdział dobrego od złego
— tu zwycięstwo, tam klęska — i cóż jeszcze podawać można
w wątpliwość? Człowiek uczciwy staje po tej stronie, gdzie
jest racja, i choć niewątpliwie dzieje się to z korzyścią dla
majątku jego i rodziny, on jednak nie dopuszcza do siebie na-
wet podobnych rozważań; myśli wyłącznie o sprawach publicz-
nych i popiera tego, co zwyciężył.

I cóż by się stało z państwem, gdyby nikt nie chciał być
mu posłuszny? Czyżby wszystko miało się zatrzymać? Dobry
obywatel nie zapomina nigdy, gdzie jest jego miejsce. Trzeba
umieć poświęcić w potrzebie swoje upodobania osobiste. Urzę-
dy muszą być obsadzone. Ktoś musi tutaj uczynić ofiarę z sie-
bie. Wierność funkcji publicznej — to też wierność przecież.

19Q

Odsuwanie się urzędników od urzędów paraliżuje funkcjono-
wanie państwa. Skazujesz się dobrowolnie na wygnanie? Rzecz
to zaiste pożałowania godna. Czyż ma to być przykład? Cóż za
próżność! Czyż ma to być wyzwanie? Cóż za zuchwałość! Za
kogóż ty się uważasz w końcu? Otóż dowiedz się, że wcale nie
jesteśmy mniej warci od ciebie. My nie zdezerterujemy. Gdy-
byśmy zechcieli tylko, w każdej chwili moglibyśmy stać się
Jeszcze bardziej od ciebie nieugięci i niezłomni. Ale my woli-
my zachować się tak, jak nakazuje rozsądek. Czy sądzisz może,
że skoro jestem Trymalchionem, nie stać mnie na to, żeby zo-
stać Katonem? Dobre sobie!

III

Nigdy jeszcze sytuacja nie była tak jasna i jednoznaczna jak
W roku 1660. Nigdy jeszcze dla każdego uczciwego umysłu
sposób postępowania, jedyny, jaki przyjąć należało, nie ryso-
wał się z wyrazistością tak wielką.

Anglia odetchnęła po Cromwellu. Za czasów republiki za-
szło wiele nieprawidłowych zgoła wydarzeń. Stworzono prze-
cież supremację angielską; z pomocą wojny trzydziestoletniej
podporządkowano sobie Niemcy, z pomocą Frondy umniejszo-
no znaczenie Francji, z pomocą księcia de Bragance osłabiono
Hiszpanię. Z Mazariniego Cromwell zrobił swego sługę; pro-
tektor Anglii umieszczał na traktatach swój podpis nad podpi-
sem króla Francji; na Indie nałożono ośmiomilionową kontry-
bucję, Anglia zagrażała Tunisowi i Algerowi, podbiła Jamajkę,
upokorzyła Lizbonę, w Barcelonie roznieciła opór przeciwko
francuskim wpływom, w Neapolu — powstanie Masaniella;

Portugalia zawarła sojusz z Wielką Brytanią, rozgromiono Ber-
berów od Gibraltaru po Kandię, Anglia zapanowała na mo-
rzach i poprzez handel, i poprzez zwycięstwa; dziesiątego sier-
pnia 1655 roku stary admirał Martin Happertz Tromp, który
zwał sam siebie „Dziadkiem marynarzy", zwycięzca w trzy-

l&l

dziestu trzech bitwach, co pobił flotę hiszpańską, został rozbi-
ty przez angielską flotę; Atlantyk odebrano Hiszpanom, Pacy-
fik — Holendrom, Morze Śródziemne — Wenecji; opanowano
wszystkie porty; posiadając oceany — Anglia miała w ręku
cały świat; flaga holenderska pokornie pozdrawiała na morzu
brytyjską flagę; Francja, w osobie ambasadora Mancmi, ugięła
kolano przed Oliverem Cromwellem. Cromwell ów igrał losa-
mi Dunkierki i Calais niczym żongler, co podrzuca na rakiecie
dwie piłeczki; Anglia trzęsła kontynentem, dyktowała pokój,
decydowała o wojnie, sztandar jej powiewał na wszystkich
najwyższych szczytach ziemi; jeden pułk wojska protektora
trzymał w postrachu Europę niczym cała armia. „Chcę, by
szanowano republikę angielską, jak szanowano republikę
rzymską" — tak rzekł Cromwell; nie ostało się nic świętego;

zapanowała wolność i słowa, i prasy; publicznie, na ulicy, lu-
dzie mówili to, co chcieli, i drukowali to, co chcieli, bez cen-
zury, bez kontroli; zachwiała się równowaga tronów; cały po-
rządek monarchii europejskich, w który Stuartowie włączeni
byli jako nieodzowne ogniwo, został zakłócony. I oto nareszcie
Anglia wydostała się spod tego reżimu budzącego tylko odrazę

i uzyskała przebaczenie.

Karol II ogłosił w swej pobłażliwości Deklarację z Bredy.

Udzielił Anglii rozgrzeszenia, wspaniałomyślnie wymazał z pa-
mięci świata epokę, w której syn piwowara z Huntingdon sta-
wiał stopę na głowie Ludwika XIV. Anglia biła się w piersi
i oddychała nareszcie. Wspominaliśmy już, że we wszystkich
sercach zagościły swoboda i wesele; szubienice, na których

wieszano królobójców, powiększały powszechną radość. Restau-
racja — to uśmiech, ale nieco szubienicy nie zaszkodzi, trze-
ba przecież zaspokoić powszechne poczucie sprawiedliwości.
Duch buntu został rozgromiony, odbudowywała się prawo-
rządność. Stać się dobrym i wiernym poddanym — oto jedy-
na odtąd ambicja każdego. Przeminął szał polityki, wyszydza-
no rewolucję, kpiono z republiki, z tej dziwacznej epoki,
w której każdy i w każdej chwili miał na ustach same tylko

192

wielkie słowa: Prawo, Wolność, Postęp; jakże
głośno drwiono sobie z tej przesady. Nic milszego niż powrót
do zdrowego rozsądku; Anglia żyła przez czas pewien jak we
śnie. Jak dobrze przebudzić się wreszcie. Czyż może w ogóle
być coś bardziej niedorzecznego? Do czego byśmy doszli, gdy-
by każdy pierwszy lepszy miał prawa, gdyby wszyscy chcieli
rządzić krajem? Czyż można sobie wyobrazić państwo, w któ-
rym sprawują władzę obywatele? Obywatele to zaprzęg,
a zaprzęg to jeszcze nie woźnica. Głosowanie powszechne to
rzucenie na wiatr losów kraju. Czyż chcielibyście, żeby pań-
stwa były niczym obłoki poruszane kapryśnymi podmuchami?
Z bezładu nie uformuje się ład. Gdzie chaos jest architektem,
tam budowlą może być tylko wieża Babel. A prócz tego ta tak
zwana wolność — cóż to za tyrania! Ja chcę się bawić, a nie
rządzić. Głosowanie nudzi mnie, chcę tańczyć! Władca, co sam
się wszystkim zajmuje, toż to opatrzność prawdziwa! Jakże
wielkoduszny jest król, skoro chce dla nas zadawać sobie tyle
trudu! No, i został do tego stworzony, wychowany, wie, co to
jest. Są to jego sprawy. Pokój, wojna, prawodawstwo, finanse
— a cóż to obchodzi narody? Niewątpliwie, naród musi pła-
cić, niewątpliwie, naród musi służyć i bić się, ale to powinno
mu wystarczyć chyba! Ma on swoją cząstkę w polityce, z nie-
go to przecież biorą się dwie siły w państwie: armia i skarb.
Być płatnikiem podatków i żołnierzem, czyż to nie dosyć?
Czegóż mu trzeba więcej? Jest on zbrojnym ramieniem wład-
cy i dostawcą do jego skarbca. Wspaniała to rola. Ktoś rządzi
za naród i dla narodu, słuszne jest więc, żeby mu naród płacił
za tę przysługę. Podatki i lista cywilna to zapłata, na którą
zarobili sobie książęta, a którą uiszczają im narody. Naród da-
je swoją krew i swoje pieniądze i jest rządzony w zamian za.
to. Rządzić się samemu — cóż za pomysł obłąkany! Narodowi
potrzeba przewodnika. Lud jest ślepy, bo jest ciemny. A każdy
ślepiec musi mieć swego psa. Tylko że wobec ludu to lew, król,
godzi się pełnić te psie funkcje. Jak wielką jest dobroć jego!
Ale dlaczego lud jest ciemny? Dlatego, że trzeba, aby takim

193

13 — Człowiek śmiechu

był. Niewiedza to stróż cnoty. Gdzie nie ma widoków, tam nie
ma i ambicji; człowiek ciemny żyje pośród dobroczynnej nocy
i niczego nie pragnie, ponieważ niczego nie umie zobaczyć.,
t jest niewinny dzięki temu. Kto czyta, ten myśli, kto myśli,
ten rozumuje. Nie rozumować — na tym polega obowiązek
człowieka, na tym polega również i jego szczęście. Oto prawdy,
którym zaprzeczyć niesposób. Opiera się na nich porządek

społeczny.

Tak więc oto przywrócono w Anglii święte zasady społecz-
nego porządku. Tak więc oto zrehabilitował się naród. Równch-
cześnie znów powrócono do naprawdę pięknej literatury. ,
Z pogardą odrzucono Szekspira i podziwiano Drydena. „Dry-
den to największy poeta Anglii, to największy poeta naszych
czasów" — głosił Atterbury, tłumacz Achitophela. Była to
epoka, w której kiedy Saumaise raczył wdać się v/ dysputę
i obrzucić obelgami autora Raju utraconego — Huet, biskup
Avranches, tak pisał do Saumaise'a: „Jak może pan zajmo-
wać się postacią tak nic nie znaczącą co ów Milton". Wszystko
odradzało się i powracało na właściwe miejsce. Dryden szedł
w górę, Szekspir spadał w dół, Karol II był na tronie, Crom-
well — na szubienicy. Anglia podnosiła się z poniżenia i eks-
trawagancyj przeszłości. Jakże wielkie jest szczęście narodu,
kiedy monarchia naprowadza go z powrotem na drogę prawo-
rządności w państwie i dobrego smaku w literaturze.

Doprawdy, w głowie się nie mieści, że ktoś mógłby nie po-
znać się na dobrodziejstwach aż tak oczywistych. Odwrócić się
od Karola II, niewdzięcznością odpłacić za wspaniałomyślność,
jaką okazać raczył wstępując na opróżniony tron — czyż nie
była to potworność prawdziwa? Postępek lorda Linneusza
C.lancharlie musiał zmartwić każdego uczciwego człowieka.
BOCZYĆ się na szczęście własnej ojczyzny — obłęd to nie-
wątpliwy!

W roku 1650, jak to powszechnie wiadomo, parlament usta-

- lił taką oto formułę przysięgi: ,,Obiecuję, że dochowam wier-
ności republice, bez króla, bez władcy, bez pana". Lord Cian-

194

charlie, osłaniając się twierdzeniem, że złożył był tę właśnie
potworną przysięgę, żył poza granicami królestwa i uznał za
swój obowiązek pogrążenie się w smutku, wbrew powszechnej
radości. Pielęgnował ponury szacunek dla tego, czego już nie
było, zachował dziwaczne przywiązanie do spraw umarłych.

Nie było też dla niego żadnego usprawiedliwienia; opusz-
czali go najżyczliwsi. Przyjaciele jego przez długi czas darzyli
go zaufaniem przypuszczając, że włączył się w republikańskie
szeregi po to tylko, by z bliska wybadać błędy i pęknięcia
w pancerzu republiki, by — gdy nadejdzie godzina — uderzyć
w nią tym skuteczniej, z tym większą korzyścią dla świętej
sprawy króla. Takie wyczekiwanie na stosowną chwilę, by
zadać wrogowi cios od tyłu, jest również formą lojalności.
I tego też spodziewano się po lordzie Ciancharlie, tak bardzo
bowiem opinia skłonna była osądzać go życzliwie. Lecz cóż —
wobec niepojętego, zatwardziałego republikanizmu starego
lorda trzeba było wreszcie odstąpić od owego dobrego mnie-
mania. Lord Ciancharlie był najwidoczniej wierny swoim
przekonaniom, a więc był głupcem.

Pobłażliwsi tłumaczyli postępowanie jego już to dziecinnym
uporem, już to starczym otępieniem.

Ludzie surowi, sprawiedliwi posuwali się dalej. Piętnowali
otwarcie tak uporczywe trwanie w herezji. Głupota ma swoje
prawa, ma jednak również i swoje granice. Można być prosta-
kiem, nie powinno się jednak być buntownikiem. Kimże był
w końcu ów lord Ciancharlie? Odstępcą, zbiegiem! Opuścił
swój obóz — arystokrację — i przeszedł do obozu wroga, na
stronę ludu. Ów wiemy był pospolitym zdrajcą. To prawda,
że ,,zdradził" silniejszego, a dochował wierności słabszemu, to
prawda, że obóz, do którego przystąpił, był obozem zwyciężo-
nych, to prawda, że przez swoją „zdradę" tracił wszystko —
przywilej polityczny, domowe ognisko, parostwo, ojczyznę —
a zyskiwał tylko śmieszność, a jedyną korzyścią jego było wy-
gnanie. Lecz o czym świadczy to tylko? Że jest on głupcem,
każdy chyba przyzna.                                     ''

13'

195

Zdrajca i głupiec — oto jak rzecz się ma.
Głupcem wolno być każdemu, ale pod jednym warunkiem:

żeby nie dawał złego przykładu. Od głupców wymaga się jed-
nego tylko: uczciwości; dzięki niej stać się oni mogą nawet
podstawą każdej monarchii. Lecz ciasnota umysłowa tego-
Ciancharlie to coś, co trudno sobie nawet wyobrazić. Na całe
życie oślepił go fajerwerk rewolucji. Dał się wciągnąć repu-
blice i pozwolił jej wyrzucić się poza nawias życia. Obrażał
swój własny kraj. Postawa jego była wiarołomstwem naj-
czystszej wody. Usunąć się — to tyle samo co znieważyć. Wy-
dawać by się mogło, że ucieka przed powszechną radością jak
przed cholerą. Jego dobrowolna banicja była stronieniem od
narodowej pomyślności. Królestwo potraktował jak zarazę.
Wyrastał posępnie ponad uroki monarchii, niby czarna chorą-
giew zatknięta na budynku zakaźnego szpitala. Jakżeż mógł —
wobec przywrócenia praworządności, podniesienia z upadku
narodu, odbudowania religii — pokazywać tak ponure oblicze,
mącić cieniem swoim tę pogodę, odwracać się z niechęcią od
zadowolonej Anglii! Być chmurą na tym ogromnym, błękitnym
niebie! Upodobnić się do groźby! Protestować przeciwko' woli
narodu! Odmawiać swej aprobaty powszechnemu zadowoleniu!
Byłoby to wręcz ohydą, gdyby nie było przede wszystkim bła-
zeństwem. Ten Ciancharlie nie zdawał sobie sprawy, że można
wprawdzie pobłądzić z Cromwellem, należy jednak powrócić
z Monkiem. O, proszę — Monk na przykład. Był wodzem re-
publikańskiej armii; Karol II, powiadomiony o jego uczciwo-
ści, pisze doń z wygnania; Monk, który łączy cnotę z chytro-
ścią, z początku udaje, potem nagle rozpędza, stojąc na czele
swoich wojsk, buntowniczy parlament, intronizuje króla i zo-
staje księciem Albemarle, nosi słusznie szczytne imię zbawcy
społeczeństwa, opływa w bogactwa, staje się prawdziwą chlu-
bą swojej epoki, jest kawalerem orderu podwiązki z perspek-
tywą wiecznego spoczynku w Westminsterze. Tak ogromna
jest sława wiernego Anglika. Lord Ciancharlie nie potrafił
wznieść się na te wyżyny w pojmowaniu swojego obowiązku.

196

Obrał sobie zaślepienie i bezwład wygnania. Zadowolił się pu-
stą deklamacją. Człowieka tego poraziła pycha. Słowa — su-
mienie, godność itd. — to wreszcie tylko słowa. Trzeba pa-
trzyć dalej.

Otóż lord Ciancharlie nie potrafił patrzyć dalej. Miał on su-
mienie krótkowidza, zanim dokonał jakiegokolwiek czynu,
musiał najpierw przyjrzeć się mu z aż tak bliska, by móc po-
czuć, jaką wydziela woń. I stąd też jego bezsensowne wstręty.
Z podobną wrażliwością niesposób być mężem stanu. Nadmiar
uczciwości przeradza się w kalectwo. Człowiek zbyt skrupu-
latny — to bezręki wobec berła, które pochwycić należy, to
eunuch wobec fortuny, którą należy zaślubić. Strzeżcie się
skrupułów. Mogą one zawieść daleko. Nierozsądna wierność to
.schody piwniczne prowadzące w dół. Jeszcze jeden stopień,
jeszcze jeden i jeszcze jeden i oto nagle znajdujemy się wśród
ciemności. Zręczniejsi wracają na górę, naiwni zostają. Nie
wolno dopuścić lekkomyślnie, by sumienie zaprowadziło nas
na bezdroża. Stopniowo, stopniowo dochodzi się wreszcie do
purytanizmu politycznego, najbardziej .nasyconej barwy.

A wówczas człowiek jest zgubiony. To się właśnie zdarzyło
•• lordem Ciancharlie.

Zasady stają się w końcu przepaścią bez wyjścia.
Spacerował sobie z rękami założonymi z tyłu nad brzegiem
Genewskiego Jeziora. Piękny los.

Wspominano czasami w Londynie o tym nieobecnym.
W oczach publicznej opinii był on prawie jak oskarżony. I bro-
niono go, i potępiano. A wszyscy stwierdzali zgodnie, że głu-
pota jest w tym wypadku okolicznością łagodzącą.

Wielu spośród byłych entuzjastów byłej republiki przeszło
na stronę Stuartów. Można im to tylko chwalić. Ci, oczywiście,
szkalowali go nieco. Oporni niemili są tym, co starają się przy-
podobać. Co bystrzejsi spośród dobrze widzianych i dobrze
opłacanych na dworze, urażeni jego nieprzyjemną postawą,
mawiali chętnie: „Jeżeli się nie przyłączył, to dlatego, że ofia-
rowano mu zbyt niską zapłatę" itd. „Chciał zostać kanclerzem,

197

a król uczynił nim lorda Hyde" itd. A jeden spośród jego
„dawnych przyjaciół" dodawał nawet szeptem: „Sam mi to
powiedział". Choć Linneusz Cłancharlie żył bardzo samotnie
— przez wygnańców napotkanych przypadkiem, przez starych
królobójców, jak Andrew Broughton, co zamieszkiwał w Lo-
zannie, dochodziły go czasami niektóre z tych zdań. Ograniczał
się wówczas w odpowiedzi do lekkiego wzruszenia ramion —

znak to najgłębszego otępienia.

Raz jeden nawet uzupełnił to wzruszenie ramion takimi oto

słowami: „Żal mi tych, co w to wierzą".

i

IV

Karol II, człowiek dobry, miał go w pogardzie. Szczęście
Anglii pod panowaniem Karola II było nie szczęściem już wła-
ściwie, a wniebowzięciem. Restauracja to jakby stary, poczer-
niały obraz, który odczyszczono; przeszłość ożywa. Powróciły
stare, dobre obyczaje, piękne kobiety rządziły i królowały.
Evelyn wspomina o tym w swoim dzienniku: „Rozpusta, pro-
fanacja, obraza boska. Pewnej niedzieli wieczorem widziałem
króla w otoczeniu kochanie, widziałem tę Portsmouth, tę Cle-
veland, tę Mazarin i jeszcze dwie czy trzy w galerii gry, wszy-
' stkie na pół nagie". W opisie tym da się wyczuć pewna nie-
chęć; lecz Evelyn był zrzędliwym purytaninem, otumanionym
przez republikańskie mrzonki. Nie potrafił docenić, jak korzy-
stnym przykładem są takie królewskie zabawy, babilońskie
w wielkim stylu, jak bardzo przykład taki wpływa na wzrost
wytwomości i luksusu. Nie potrafił on zrozumieć pożyteczno-
ści występku. Nie tępcie występku, jeżeli chcecie mieć czaru-
jące kobiety — oto reguła. W przeciwnym wypadku podobni
będziecie głupcom, co niszczą gąsienice przepadając za mo-
tylami.

Tak więc Karol II ledwie że pamiętał o istnieniu nieprzejed-
nanego republikanina imieniem Cłancharlie. Jakub 15 jednak-
że odznaczał się większą czujnością i uwagą. Karol II rządził

198

łagodnie, miękko, taki już miał obyczaj; i powiedzmy od razu,
że wcale nie rządził gorzej z tego powodu. Marynarz na linie
przeznaczonej do ujarzmienia wiatru robi nieraz luźną pętlę,
którą zaciska później sam wiatr. Tak wielkim bowiem głupcem
jest i huragan, i lud.

Rządy Karola II były właśnie ową luźną pętlą, która zresz-
tą zacisnęła się bardzo szybko.

Zaciskanie to rozpoczęło się ze wstąpieniem na tron Jaku-
ba II. Dławiono coraz staranniej wszystko, co pozostało jeszcze
po rewolucji. Jakub II żywił chwalebną ambicję, by panować
skutecznie. Rządy Karola II były, zdaniem jego, zaledwie
pierwszym zarysem restauracji. Jakub II pragnął bardziej cał-
kowitego, bardziej trwałego przywrócenia praworządności.
Jakże żałował, że w roku 1660 poprzestano na powieszeniu
dziesięciu tylko królobójców. Postanowił bardziej rzeczowo
zabrać się do odbudowy królewskiej władzy. Wprowadził w ży-
cie zasady rzeczywiście poważne, zapanowała sprawiedliwość,
ta prawdziwa, co wznosi się ponad sentymentalne deklamacje
i na pierwszym miejscu stawia społeczny interes. Po takiej
opiekuńczej surowości poznać można prawdziwego ojca pań-
stwa. Jakub II oddał sprawiedliwość w ręce Jeffreysa, szpadę
— w ręce Kirke'a. Kirke mnożył przykłady. Ów pożyteczny
pułkownik kazał dnia pewnego trzy razy pod rząd wieszać
i odcinać tego samego człowieka, republikanina, pytając go po
każdym zdjęciu z szubienicy: ,,Wyrzekasz się republiki?" Zło-
czyńca za każdym razem odpowiadał przecząco, aż skonał
wreszcie. „Powiesiłem go czterokrotnie" — rzekł Kirke z za-
dowoleniem. Powrót do tortur i kaźni to znak, że władza okrze-
pła w swej sile. Lady Lyle, która wyprawiła przecież swego
syna na wojnę przeciw Montmouthowi, została jednak skaza-
na na śmierć za to, że przechowała u siebie dwu buntowników.
Inny buntownik, który zachował jeszcze dość uczciwości, by
wyznać, że pewna kobieta, anabaptystka, udzieliła mu schro-
nienia, został ułaskawiony. Ową kobietę zaś spalono żywcem.
Kiedy indziej znów Kirke wieszając dziewiętnastu mieszczan

199

<:lał do poznania pewnemu miastu, iż wie dobrze o panujących
tam republikańskich nastrojach. Odwet to jak najsłuszniejszy
zaiste, bo pomyślmy tylko — z.a czasów Cromwella obcinano
po kościołach uszy i nosy świętym figurom z kamienia'. Ja-
kub II, który potrafił dobrać sobie Jeffreysa i Kirke'a„był księ-
ciem przesiąkniętym religijnością najszczerszą, umartwiał się
szpetotą swoich kochanek i słuchał ojca Colombiere, kazno-
dziei, co kazał z namaszczeniem równym prawie namaszczeniu
ojca Cheminais, tylko że jeszcze żarliwiej. Ojciec Colombiere
tym poszczycić się może, że przez pierwszą połowę swego ży-
cia był doradcą Jakuba II, przez drugą zaś — spowiednikiem
i inspiratorem Marii Alacoque. To dzięki tej silnej pożywce
religijnej właśnie mógł później Jakub II tak godnie znosić wy-
gnanie, kiedy to usunąwszy się do Saint-Germain stanowił
przykład prawdziwy króla, co wyższy jest nad zmienne losy
fortuny. I dożył tam do końca swoich dni, lecząc skrofuły do-
tknięciem dłoni i prowadząc pobożne rozmowy z jezuitami.

Pojąć nie trudno, że król ów musiał zainteresować się w ja-
kiś sposób buntownikiem tej miary co lord Linneusz Cian-
charlie. Parostwa dziedziczne i przenaszalne mogą stać się nie
lada kąskiem; jasne więc było, że jeżeli trzeba będzie zabez-
pieczyć się jakoś od strony tego lorda, Jakub II nie zawaha

się na pewno.

II
LORD DAWID DIRRY-MOIR

Lord Linneusz Ciancharlie nie zawsze był banitą i starcem.
I on też miał swój okres namiętnej młodości. Wiemy — od
Harrisona i Pride'a — że młody Cromwell też lubił kobiety
i uciechy; niekiedy (inny aspekt kobiecego zagadnienia) zapo-
wiada to buntownika. Nie ufajcie źle zawiązanym pasom.

Mdlę praecinctum juyenem cavete.
200

Lord Ciancharlie, tak jak i Cromwell, miał swoje chwile
szaleństwa i zapomnienia. Wiedziano też ogólnie, że zostawił
dziecko nieprawe, syna. Syn ów narodził się w Anglii, kiedy
republika już upadała, kiedy ojciec jego szedł na wygnanie.
Dlatego też nigdy nie poznał tego swego ojca. Ów bękart lor-
da Ciancharlie wzrastał na dworze Karola II jako królewski
paź. Zwano go lordem Dawidem Dirry-Moir; został lordem
„z łaskawości", matka jego była bowiem damą szlachetnego
rodu. Kiedy lord Ciancharlie prowadził w Szwajcarii żywot.
samotnego puszczyka, matka ta, osoba wielkiej urody, zajęła
wobec zmian w kraju stanowisko mniej nieprzejednane. Prze-
baczono jej też pierwszego kochanka — nieujarzmionego dzi-
kusa — dzięki następnemu, który był człowiekiem ponad
wszelką wątpliwość układnym i rojalistą — był to bowiem
sam król. Dama ta była więc kochanką Karola II przez czas
pewien, dość długo w każdym razie, by jego królewska mość
uradowany, że udało się mu odbić republice ową piękność,
uczynił małego lorda Dawida, syna uroczej branki, jednym ze
stu siedemdziesięciu królewskich pokój owców z prawem no-
szenia wielkiej szpady; później nieco wszedł on do grona pen-
sjonariuszy królewskich, został jednym z czterdziestu halabar-
dników noszących złotą halabardę; z mocy przywileju nada-
nego przez Henryka VIII królewskim dworzanom miał on rów-
nież prawo stawiania półmisków na królewskim stole. Tak
więc kiedy ojciec jego siwiał powoli na wygnaniu, lord Dawid
żył sobie w najlepsze na dworze Karola II.

A i później, za Jakuba II, też dobrze mu się wiodło.
Król umarł, niech żyje król! czyli nora deficit alter, aureus!'

Ze wstąpieniem na tron księcia Yorku lord Dawid otrzymat
oficjalne prawo podpisywania się lord Dawid Dirry-Moir, od
dóbr lennych, które matka umierając pozostawiła mu w spad-
ku. Dobra owe leżały w Szkocji, w wielkiej puszczy, gdzie na-
potkać można ptaka zwanego krąg, co żłobi sobie dziobem
gniazdo w pniu dębu.

• m

II

Król Jakub II pragnął być nie tylko królem, lecz również
i wielkim wodzem. Chętnie otaczał się młodymi oficerami. Lu-
bił pokazywać się publicznie konno, w hełmie i w pancerzu,
a obfita peruka spadała mu spod hełmu na pancerz; prawdziwy
konny pomnik wojennej głupoty. Upodobał on sobie ujmującą
powierzchowność młodego lorda Dawida. Wybaczył mu ojca

— republikanina; ojciec, którego się człowiek wyrzeka, nie
bywa przeszkodą w robieniu kariery u dworu. Król mianował
lorda Dawida swoim pokojowcem przybocznym z pensją ty-
siąca funtów.

Był to zaszczyt nie lada. Pokojowiec przyboczny sypia
w królewskiej sypialni, na łożu rozstawianym w pobliżu łoża
królewskiego. Pokojowców takich jest dwunastu i zmieniają

•się oni w sypialni króla co noc.

Prócz tego był lord Dawid generalnym nadzorcą królew-
skiego spichrza z owsem dla koni, z pensją dwustu sześćdzie-
sięciu funtów. Miał więc pod sobą pięciu woźniców królew-
skich, pięciu pocztylionów królewskich, pięciu giermków
królewskich, pięciu masztalerzy królewskich, dwunastu ludzi
z pieszej królewskiej straży i czterech królewskich lektyka-
rzy. Jemu również podlegała opieka nad sześciu końmi wyści-
gowymi, które król utrzymywał w Haymarket, co kosztowało
go rocznie sześćset funtów. Lord Dawid rządził samowładnie
w królewskiej szatni, która dostarcza strojów ceremonialnych
kawalerom orderu podwiązki. Królewski odźwierny z czarną
rózgą kłaniał mu się aż do ziemi. Urząd ten sprawował za cza-
sów Jakuba II kawaler Duppa. Lord Dawid zyskał sobie rów-
nież szacunek pana B.akera, królewskiego pisarza, i pana
Browna, pisarza parlamentu. Wspaniały dwór angielski słynie
z gościnności. Lord Dawid, jako jeden z dwunastu, prezydował
przy biesiadach i przyjęciach. Przypadał mu również zaszczyt
stania za królem w dni ofiary, kiedy to władca daje na Kościół
złotą monetę bizantyjską, bysantium, w dni wstęgi, kiedy to

•202

władca nakłada wstęgę swego zakonu, i w dni komunii, kiedy
to przyjmują Najświętszy Sakrament tylko król i książęta, nikt
więcej. On to również w Wielki Czwartek wprowadzał przed
oblicze króla dwunastu ubogich, którym król dawał w jałmuż-
nie tyle srebrnych groszy, ile liczył sobie lat życia, i tyle szy-
lingów, ile liczył sobie lat panowania. Kiedy król chorował,
jego to funkcją było przywoływanie dwu księży, zastępców wiel-
kiego wikariusza, dla dotrzymania królowi towarzystwa i nie-
dopuszczanie do łoża chorego majestatu lekarzy, chyba że za
specjalnym zezwoleniem rady stanu. Prócz tego był on jeszcze
podpułkownikiem szkockiego regimentu gwardii królewskiej,
tego właśnie, co grywa szkockiego marsza na kobzach.

W tym też charakterze odbył lord Dawid kilka wypraw wo-
jennych, i to zaszczytnie, gdyż był rzeczywiście dzielnym woj-
skowym. Był to pan odważny, silny, piękny, wspaniały, wiel-
ce wytwornej postawy i obyczajów. Osoba jego odpowiadała
jego pozycji. Był równie wysoki i urodzeniem, i wzrostem.

W pewnej chwili miał on już nawet zostać mianowanym
groom pf the stole, przez co uzyskałby przywilej podawania
królowi koszuli przy ubieraniu; na to trzeba jednak być księ-
ciem albo parem.

Stworzyć para — to poważna sprawa. Trzeba najpierw stwo-
rzyć parostwo, czyli mnóstwo zawistnych. Byłaby to szczegó]-
na łaska królewska, 'a każda łaska przysparza królowi na stu
wrogów jednego tvl'ko przyjaciela, nie mówiąc już o tym, ze
przyjaciel ten okazuje się w końcu niewdzięcznikiem. Jakub II,
polityk wytrawny, nie lubił stwarzać nowych parostw, już
istnieiace natomiast przekazywał bardzo chętnie. Przekazanie
parostwa nie wywołuje poruszenia. Jest to po prostu dalsze
trwanie nazwiska. Nie zmienia się grono lordów.

Dobra wola królewska bynajmniej nie wzdragała się przed
tym, by wprowadzić lorda Dawida Dirry-Moir do Wysokiej
Izby, byleby się to jednak odbyło poprzez bramę przekazanego

203

parostwa właśnie. Jego królewska mość czekał tylko na spo-
sobność, by Dawida Dirry-Moir, lorda „z łaskawości", uczynić

lordem rzeczywistym, z prawa,

III

Sposobność taka nadarzyła się niebawem.
Dnia pewnego dotarły do Anglii wieści o starym banicie,
lordzie Linneuszu Ciancharlie. A najdonioślejsza z nich — że
oto zmarł był właśnie. Śmierć o tyle jest pożyteczna dla czło-
wieka, że odświeża pamięć o nim na chwilę. Każdy też opo-
wiadał wszystko, co wiedział, lub też co mniemał, że wie,
o ostatnich latach życia lorda Linneusza. W przeważnej mie-
rze były to zapewne legendy i wymysły. Jeśliby uwierzyć tym-
opowieściom — nader wątpliwym na pewno — republikanizm
lorda Ciancharlie wzmógł się u schyłku jego życia tak dalece,
jak utrzymywano, że stary buntownik zaślubił — do tego sto-
pnia zdziczał na wygnaniu! — córkę jednego z królobójców,
Ann Bradshaw — tak, podawano nawet jej nazwisko — która
, również umarła wydawszy na świat dziecko, chłopca, który
jeżeli oczywiście wszystkie te szczegóły są prawdziwe, byłby
legalnym synem i jedynym spadkobiercą lorda Ciancharlie.
Słuchy te, mgliste, mało prawdopodobne, bardziej przypomina-
ły zwykłą plotkę niż poważną, wiarygodną wiadomość. Dla
ówczesnej Anglii Szwajcaria leżała co najmniej tak daleko jak
•dziś Chiny. Lord Ciancharlie miałby więc żeniąc się lat pięć-
dziesiąt dziewięć, a w chwili urodzenia się syna lat sześćdzie-
siąt. Umarł jakoby wkrótce potem, pozostawiając dziecko,
sierotę bez ojca i matki. Zapewne, że mogło się tak zdarzyć,
wyglądało to wszystko jednak dość nieprawdopodobnie. Doda-
wano jeszcze, że dziecko jest ,,śliczne jak aniołek", jak zwykle,
jak w każdej bajce. Król Jakub położył wreszcie kres tym po-
głoskom, najoczywiściej zupełnie bezpodstawnym, ogłaszając
dnia pewnego lorda Dawida Dirry-Moir jedynym i wyłącznym
spadkobiercą — w braku legalnego potomstwa i z woli króla —

204

lorda Linneusza Ciancharlie, jego ojca naturalnego, ,,po spraw-
dzeniu i dowiedzeniu, że nie żyją żadni inni krewni i zstępni
pomienionego lorda"; dekret nominacyjny potwierdzony zo-
stał przez Izbę Lordów. W nadanym przywileju król przeka-
zywał lordowi Dawidowi Dirry-Moir wszystkie tytuły i prawa
zmarłego lorda Linneusza Ciancharlie, z jednym warunkiem
tylko: ażeby lord Dawid zaślubił — gdy dojdzie ona do stosow-
nego wieku — pewną pannę, która w chwili nadania przywi-
leju miała zaledwie kilka miesięcy, pannę, którą król już w ko-
łysce uczynił księżniczką. Dlaczego? — nikt nie wie. Czyli że
wszyscy wiedzą aż nadto dobrze. Dziecko to zostało nazwane
'księżniczką Jozjaną.

W Anglii panowała wówczas moda na hiszpańskie imiona.
Jeden z bękartów Karola II nazywał się Carlos hrabia Pły-
mouth. Josiana — był to zapewne skrót dwu imion, Josefa
i Ana. A może nawet istniało imię Josiana, tak jak istniało
imię Josias. Pewien szlachcic z otoczenia Henryka III, Josias
du Passage, nosił je przecież.

Tej to właśnie małej księżniczce nadał król parostwo Cian-
charlie. Przyszły jej mąż miał zostać parem. Parostwo to skła-
dało się z dwu kasztelani! — baronii Ciancharlie i baronii
Hunkerville; prócz tego każdy lord Ciancharlie — za specjal-
nym zezwoleniem królewskim otrzymanym za jakąś dawną
już, zbrojną przysługę — był markizem Corleone na Sycylii.
Parom Anglii nie wolno w zasadzie używać cudzoziemskich
tytułów; zdarzają się jednak wyjątki; tak więc na przykład
Henryk Arundel, baron Arundel de Wardour, był hrabią Świę-
tego Cesarstwa, jak również i lord Clifford, a lord Cowper był
tegoż cesarstwa księciem; książę Hamilton we Francji nosi
tytuł księcia de Chatellerault; Basil Feilding, hrabia Denbigh,
jest w Niemczech hrabią von Habsburg, von Lauffenburg i von
Rheinfelden. Książę Mariborough był księciem Mindelheim
w Szwabii, a książę Wellington — księciem Waterloo w Belgii.
Ten sam książę Wellington był również księciem hiszpańskim
de Ciudad-Rodrigo i hrabią portugalskim de Yimeira.

205

W Anglii istniały dawniej i dziś jeszcze istnieją ziemie szla-
checkie i ziemie nieszlacheckie. Ziemie należące do lorda Cian-
eharlie były wszystkie szlacheckie, bez wyjątku. Ziemie te,
zamki, miasta, bajlify, lenna, renty, alodia i włości przynależ-
ne do parostwa Clancharlie-Hunkerville były przejściowo wła-
snością księżniczki Jozjany, król oświadczył bowiem, że po
zaślubieniu jej lord Dawid Dirry-Moir zostanie baronem Cian-
charlie.

Prócz dziedzictwa Ciancharlie lady Jozjana miała również
i swój majątek osobisty. Posiadała rozległe dobra, pochodzące
częściowo z darowizny uczynionej przez Madame sans ąueue
dla księcia Yorku. Madame sans ąueue — czyli po prostu
Madame. Zwano tak Henriettę Angielską, księżnę Orleanu,
pierwszą damę Francji po królowej.

IV

Interesy lorda Dawida rozwijały się więc nader pomyślnie
za panowania Karola i Jakuba II. To samo działo się i później,
za panowania Wilhelma. Jakobinizm młodego lorda nie zapro-
wadził go za Jakubem na wygnanie. Choć nadal kochał swego
prawowitego króla, zdrowy rozsądek nakazał mu oddać swe
usługi uzurpatorowi. Był on zresztą oficerem znakomitym,
choć może nieco niezdyscyplinowanym. Z armii lądowej prze-
szedł teraz do floty i odznaczył się świetnie w tak zwanej
Białej Eskadrze. Zyskał też stopień ,,kapitana lekkiej fregaty".
Lord Dawid stał się z czasem nieporównanym galantem, ze-
psucie jego cechowała wytworność niedościgniona, był trochę
poetą, jak wówczas wszyscy, wiernym sługą państwa, wier-
nym sługą króla, brał udział we wszystkich zabawach i galach,
we wszystkich dworskich ceremoniach i uroczystościach,
i w bitwach, w potrzebie to służalczy, to wyniosły, ze wzro-
kiem raz krótkim, raz bystrym, zależnie od przedmiotu, na
który spoglądał właśnie, chętnie uczciwy, gdzie należy uniżo-
ny, gdzie należy arogancki, serdeczność \ szczerość pierwszego

206

odruchu potrafił szybko skrywać pod obojętną maską, znako-
micie zaobserwować umiał każdą najlżejszą zmianę w uspo-
sobieniu królewskim, był lekkomyślny, beztroski wobec ostrza
szpady i gotów każdej chwili ryzykować życie na jeden znak
jego królewskiej mości, służalczo a odważnie, był zdolny do
każdego wybryku, niezdolny do żadnej niegrzeczności, był
dwornym i wytrawnym znawcą etykiety, dumnie przyklękał
przed majestatem podczas wielkich uroczystości na dworze,
był mężny i wesoły, z wierzchu — dworzanin, spodem — ry-
cerz średniowieczny, pełen młodości pomimo swoich czterdzie-
stu pięciu lat.

Lord Dawid śpiewał również francuskie piosenki, wytworne
a zabawne, które tak bardzo podobały się Karolowi II.

Lubił też piękną wymowę, kwiecisty styl. Głęboko podzi-
wiał słynne pomniki gadulstwa — Mowy pogrzebowe
Bossueta.

Spadek po matce przynosił mu jakie takie zaopatrzenie, oko-
ło dziesięciu tysięcy funtów, czyli dwadzieścia pięć tysięcy
franków renty. Radził sobie zaciągając długi. Lord Dawid nie-
doścignionym był w rozrzutności, w zbytku, w wynajdywaniu
coraz to innych modnych szaleństw. Kiedy go zaczynano na-
śladować — zmieniał sposób ubierania się natychmiast. Do
konnej jazdy używał wygodnych butów z krowiej skóry,
z ostrogami. Takich kapeluszy nie miał nikt w Anglii, stroił się
w koronki niespotykanej piękności, a żaboty nosił jedyne
w świecie.

III
KSIĘŻNICZKA JOZJANA

^
W roku 1705 lady Jozjana miała już dwadzieścia trzy lata,

a lord Dawid czterdzieści cztery, małżeństwo ich nie zostało
jednak jeszcze zawarte z przyczyn najprostszych w świecie.

'207

Czyżby czuli "nienawiść do siebie? Nie, bynajmniej. Ale nie
śpieszy się nam zazwyczaj do tego, co jak wiemy, i tak nam
się nie wymknie. Jozjana chciała być wolna, lord Dawid chciał
być młody. Chciał związać się jak najpóźniej, wydawało mu
się, że przedłuży tym sposobem swoją młodość. W owej epoce
wytwornej zalotności wielu było takich zapóżnionych mło-
dzieńców; gdy fircyk siwiał, przychodziła mu w sukurs peru-
ka, później puder. Lord Karol Gerrard, baron Gerrard des
Gerrards de Bromley, w pięćdziesiątym piątym roku życia na-
pełniał, cały Londyn rozgłosem swych miłosnych przygód.
Ładna i młoda księżna Buckingham, hrabina Coventry, po-
pełniała' prawdziwe szaleństwa z miłości do pięknego sześć-
dziesięciosiedmiolatka, Tomasza Bellasyse, wicehrabi Falcom-
berg. Powtarzano słynne wiersze siedemdziesięcioletniego
Corneille'a do dwudziestoletniej kobiety: ,,Markizo, gdyby
moje lica ..." I kobiety również miewały jesienie pełne bla-
sku. Przykładem Ninon i Marion. Usiłowano naśladować te

wzory.

Jozjanę i Dawida łączyła zalotność z lekka osobliwa. Nie

kochali się, ale podobali się sobie. Krążyli dokoła siebie i to.
im wystarczało. I po cóż było się śpieszyć z ostatecznym za-
kończeniem? Czytywane wówczas romanse zachęcały kochan-
ków i narzeczonych do przebywania przez takie okresy próby;

było to nawet bardzo w modzie. Zresztą Jozjana, choć wie-
działa o swym nieprawym pochodzeniu, czuła się przecież
księżniczką krwi i traktowała lorda Dawida nieco z góry, choć
łaskawie. Podobał się jej bardzo. Dawid był piękny, ale to sta-
nowiło już tylko drobny dodatek. Znajdywała, że jest wy-
tworny.

A wytv;o" ość — to wszystko. Kaliban, elegancki i wspa-
niały, pozostawiłby hen w tyle ubogiego Ariela. Lord Dawid
był piękny — tym lepiej; uroda u mężczyzn chadza zwykle
w parze ze zniewieściałością; lecz on nie był zniewieściały.
Zakładał się, boksował, robił długi. Jozjana z uznaniem pa-
trzyła na jego konie, psy, kochanki, na przegrane w grze.

208

A lord Dawid znajdował się pod urokiem księżniczki Jozjany,
dziewicy bez skazy i bez skrupułów, dumnej, niedostępnej
i śmiałej. Pisywał do niej sonety, które Jozjana czytywała
czasami. W sonetach tych stwierdzał, że posiąść Jozjanę to
wznieść się aż do gwiazd, co nie przeszkadzało zresztą, że
z roku na rok odkładał chwilę tego wniebowstąpienia. Anty-
szambrował u drzwi do serca Jozjany i taki stan najbardziej
odpowiadał im obojgu. U dworu podziwiano to zwłóczenie ze
ślubem jako przejaw najlepszego smaku. Lady Jozjana ma-
wiała nieraz: „Jakież to przykre, że muszę poślubić w końcu
lorda Dawida. A tak bym pragnęła się w nim zakochać".

Jozjana cała była ciałem tylko, tylko wspaniałością. Wysoka,
nawet nieco zbyt wysoka. Włosy jej miały odcień, który na-
zwać by można purpurowopłowym. Była tęga, świeża, silnie
zbudowana, biała i różowa, niezwykle śmiała i dowcipna. Oczy
jej mówiły aż nazbyt wiele. Nie miała dotąd kochanka, ale
nie była też niewinna. Otoczyła się nieprzebytym murem py-
chy. Mężczyźni? Cóż za pomysł! Co najwyżej bóg mógłby być
jej godnym; albo potwór. Jeżeli istotą cnoty jest niedostęp-
ność, Jozjana była jej posągiem prawdziwym, samą cnotą, bez
odrobiny niewinności. Przygód miłosnych nie miewała, z po-
gardy; nie obraziłaby się jednak wcale, gdyby ją o to posą-
dzano, byleby były one niezwykłe, niecodzienne, na miarę ta-
kiej właśnie jak ona osoby. Mało ją obchodziła reputacja,
dbała tylko o rozgłos. Wydawać się łatwą, a być niedostępną
— oto arcydzieło. Jozjana — był to tylko majestat i zmysły.
Uroda jej bardziej przytłaczała, miażdżyła, niż czarować mo-
gła. Deptała po sercach. Była cała ziemska tylko. Gdyby jej
ktoś powiedział, że w piersiach ma duszę, zdziwiłaby się nie
mniej, niż gdyby dostrzeżono u jej ramion skrzydła. Rozpra-
wiała o filozofii Locke'a. Maniery miała nienaganne. Podej-
rzewano, że umie po arabsku.

Cielesność i kobiecość — to dwie różne rzeczy. Kobieta
zawsze ma jakąś stronę słabą, litość na przykład, która tak
łatwo przeradza się w miłość. Jozjana nie miała słabych stron.

14 — Człowiek śmiechu

209

A jednak nie była nieczuła. Antyczne porównanie ciała z mar-
murem jest najbardziej fałszywe. O pięknie ciała stanowi to
właśnie, że nie jest ono marmurem; ciało pulsuje, drży, ru-
mieni się i krwawi; jędrne jest, lecz nie twarde, nie zimne,
choć białe; ciało czuje dreszcze, podlega niemocy: ciało jest
życiem, marmur — śmiercią. Na pewnym stopniu urody ciało
ma nieomal że prawo do nagości; spowija je bowiem zasłona
z blasku; ten, co by ujrzał nagą Jozjanę, widziałby ją poprzez
świetlistą mgłę. Chętnie ukazałaby się tak satyrowi lub eunu-
chowi. Zachcianki jej były na miarę greckiej mitologii. Z na-
gości swej uczynić komuś mękę, wymykać się Tantalowi — oto
gra, która by mogła ją zabawić. Król uczynił ją księżniczką,
Jowisz — nereidą. Postać jej promieniowała niepokojącym,
podwójnym blaskiem. Ten, co ją podziwiał, stawał się równo-
cześnie i poganinem, i lokajem. Nieprawe łoże i ocean dały jej
życie. Wydawać by się mogło, że wyłoniła się z piany. Fala
morska rziuciła ją na królewski dwór. Było w niej coś z morza,
coś z przypadku, coś z kasztelanki i coś z burzy. Wykształcona,
oczytana. Namiętności nie miały do niej przystępu, a zgłębiła
je wszystkie aż do dna. Do urzeczywistnień czuła i wstręt,
i pociąg. Jeżeliby przebiła się sztyletem, to już po wszystkim,
jak Lukrecja. Dziewica ta poznała w wyobraźni wszelką roz-
pustę, wszystkie występki. W tej rzeczywistej Dianie kryła się
potencjalna Astarte. Dumna ze swego wysokiego rodu, była
prowokująca, a niedostępna. Kto wie jednak, czy dnia pewne-
go nie zapragnie sama stworzyć sobie okazji do upadku. Za-
mieszkiwała na jasnym obłoku chwały, nieraz jednak korciło
ją, by zejść z niego czy też spaść nawet. Ciekawiło ją, jak to
będzie. Była nieco za ciężka, by żyć na obłoku. Przyjemnie
jest spadać. Książęca swoboda daje przywileje, upoważnia do
próby, osoba rodu książęcego bawi się tylko tam, gdzie
mieszczka gubi się bezpowrotnie. Jozjana urodzeniem swym,
pięknością, świetnością, ironią była prawie królową. Kiedyś
zachwycił ją na chwilę Ludwik de Bouffiers, który kruszył
w palcach podkowy. Jakże żałowała, że Herkulesa nie było już

210

na świecie! Życie jej upływało w jakimś dziwnym trochę ocze-
kiwaniu na ideał lubieżny, a wyniosły.

Moralność Joejany przywodziła na myśl zdanie z listu do
Pisonów: Desinit in piscem:

„Piękne popiersie kobiece przedłuża się kształtem hydry",
Była to pierś szlachetna, olśniewająco piękna, poruszana
harmonijnie uderzeniami królewskiego serca, spojrzenie żywe
i jasne, oblicze wyniosłe i czyste, lecz — kto wie? — spodem,
w głębi, w ledwie dostrzegalnej mętnej przezroczy krył się
może jakiś dalszy ciąg, jakieś przedłużenie niezwykłe, po-
krętne, potworne, smocze. Wyniosła cnota w głębinach marze-
nia przeradzała się w rozpustę.

II

A z tym wszystkim — afektowana wykwintnisia.
Tak nakazywała moda.

Przypomnijmy sobie choćby Elżbietę.

Elżbieta stworzyła typ kobiecy, który obowiązywał w Anglii
przez cały wiek szesnasty, siedemnasty, a nawet i osiemnasty.
Elżbieta była więcej niż Angielką, bo anglikanką. Stąd głęboki
szacunek Kościoła episkopalnego dla tej królowej, szacunek,
który żywił dla niej również i Kościół katolicki, 'z lekką do-
mieszką ekskomuniki co prawda. Anatema rzucona na Elżbie-
tę 2mienia się w ustach Sykstusa V w madrygał. Un grań cer-
vello di principessa — tak powiada. Maria Stuart, bardziej
zajęta swoją kobiecością niż religią, nie okazywała siostrze swej,
Elżbiecie, tak wielkiego szacunku. Pisała do niej jak królowa
do królowej, jak kokietka do świętoszki: „Wasza niechęć do
małżeństwa stąd się bierze, że nie chcecie utracić swobody
w dobieraniu sobie kochanków". Maria Stuart trzymała w rę-
ku wachlarz, Elżbieta — topór. Partia nierówna. Rywalizo-
wały też ze sobą na terenie literatury. Maria Stuart układała
francuskie wiersze, Elżbieta tłumaczyła Horacego, Elżbieta,

14'

21.1

brzydka, kazała uznać się za piękność, lubiła czterowiersz
i akrostych, wymagała, by klucze miast wręczali jej mali
chłopcy, piękni jak amorki, zaciskała wargi na sposób włoski
i powłóczyła oczami na sposób hiszpański, miała w swojej
szatni trzy tysiące toalet i ubiorów, wśród nich kilka kostiu-
mów Minerwy i Amfitryty, ceniła sobie szerokie bary Irland-
czyków, poduszeczki podtrzymujące krynolinę naszywać ka-
zała cekinami, niezwykle kochała róże, klęła, wymyślała,
tupała, rozdawała kuksańce swoim dworskim pannom, posyłała
w diabły Dudleya, biła kanclerza Burleigha, a ten płakał, sta-
ry głupiec, pluła na Mathewa, szarpała za kołnierz Hattona,
policzkowała Essexa, wypinała się na Bassompierre'a i była

dziewicą.

To samo, co ona wobec Bas'sompierre'a, uczyniła' niegdyś

królowa Saba wobec króla Salomona 1. Czegóż więc wymagać
więcej, można się przecież powołać na przykład z Pisma świę-
tego. Wszystko, co biblijne, może być też i anglikańskie. A ów
precedens biblijny idzie jeszcze dalej, rodzi się bowiem dziec-
ko zwane Ebnehaquem albo Melilechet, czyli „Syn mędrca".
I cóż zarzucić można takim obyczajom? Cynizm wart tyleż

co i hipokryzja.

Dzisiaj Anglia ma swego Loyolę imieniem Wesley i na

wspomnienie swojej przeszłości spuszcza oczy. I wstydzi się

jej, i jest z niej dumna.

Obyczajom tym towarzyszył powszechna wśród kobiet,

a szczególnie wśród pięknych kobiet, pociąg do ułomności
i brzydoty. I cóż po urodzie, jeżeli się nie ma swojego potwor-
ka? Cóż po koronie, jeżeli nie ma qu,asimodo, co by mówił kró-
lowej po imieniu? Maria Stuart miała ,,słabość" do błazna,
Ri7Z,ia. Maria Teresa hiszpańska traktowała „dość poufale"
pewnego Murzyna. Stąd też zapewne i nazwa „czarna ksieni".
W alkowach wielkiego stulecia garb mile bywał widziany;

przykładem marszałek Luxemburg.

l Regina Saba córom rege crura denv.da.vit. Schicklardus in Proaem-
Tarich. Jersici F. 65.

212

A wcześniej jeszcze Kondeusz, „ten mały mężczyzna, taki
ładny".

Nawet i słynna piękności bywały nieraz nie całkiem po-
prawnie ukształtowane. Nikomu nie wydawało się to niesto-
sowne. Anna Boleyn miała jedną pierś większą nieco, sześć
palców u ręki i krzywe zęby. La Valliere była koślawa. A mi-
mo to i Henryk VIII, i Ludwik XIV szaleli z miłości.

Równie częste bywały też i moralne zboczenia spotykane
u wszystkich prawie dam z wyższych sfer. W Agnieszce mie-
szkała Meluzyna. W dzień kobieta, wampirem stawała się
w nocy. Całowały te panie świeżo ścięte głowy skazańców, za-
tknięte na żelazny pal. Małgorzata de Valois, prababka tych
afektowanych wykwintniś, miała poprzyszywan.e do paska
u halki pudełeczka z białej blachy, zamknięte na kłódki. W pu-
dełeczkach tych znajdowały się serca jej umarłych kochan-
ków. A Henryk IV skrył się pod suknię nałożoną na tę oso-
bliwą krynolinę.

W XVIII wieku księżna de Berry, córka regenta, to najdo-
skonalszy typ z tego gatunku, królewski, a rozpustny.

Piękne panie znały również łacinę. Od XVI wieku liczy się
to jako jeszcze jeden urok kobiety. Jane Grey była osobą tak
wykwintną, że znała nawet język hebrajski.

Księżniczka Jozjana zabawiała się więc łaciną. Co więcej —
rzecz to również bardzo wytworna — była katoliczką. W ta-
jemnicy, powiedzmy to od razu, i bardziej na modłę Karola II,
swego wuja, niż na modłę Jakuba II, swego ojca. Jakub przez
katolicyzm utracił królestwo, Jozjana zaś nie czuła najmniej-
szej chęci, by narażać swoje parostwo dla religii. Dlatego też
była katoliczką w ścisłym gronie subtelnych umysłów tylko;

na zewnątrz zaś wyznawała protestantyzm. Dla gminu.

Taki sposób pojmowania religii ma same tylko zalety; ko-
rzystasz ze wszystkich dobrodziejstw związanych z oficjalnym
Kościołem episkopalnym, a później umierasz, jak Grotius,

213

„w zapachu katolicyzmu" i spotyka cię ten zaszczyt jeszcze, że .

ojciec Petau odprawia mszę za twoją duszę.

Jozjana, choć tęga i zdrowa, była najdoskonalszą wykwintni-

sią, nie wolno nam o tym zapominać.

Nieraz, kiedy mówiła, senne, zmysłowe przeciąganie końca

'zdania naśladowało jakby kocie ruchy stąpającej wśród dżun-
gli pantery.

Ze stanowiska wykwintnej afektacji cały rodzaj ludzki wy-
daje się godny pogardy, pozbawiony wszelkiej wartości. Oso-
ba wykwintna nie przynależy do zbiorowiska zwykłych ludzi,

byłby to dla nich zaszczyt zbyt wielki.

Trzeba utrzymywać ludzi w należytym dystansie.     , .

A skoro nie można zamieszkać na Olimpie, należy zamiesz-
kać w pałacu de Rambouillet.

Junona staje się Araminte. Niewyżyta pretensja do boskości
przeradza się w minoderię. Impertynencja zastępuje pioruny,
świątynia zacieśnia się do buduaru. Jeżeli nie można być bo-
ginią, trzeba stać się bóstwem chociaż.

Tkwi w tym wszystkim zresztą pewna doaa pedanterii, tak

miłej na ogół kobietom.

Kokietka i pedant — to para sąsiadów. Łączy ich ta sama

.próżność.

Subtelność wywodzi się ze zmysłowości. Łakomstwo udaje
delikatność. W grymasie niesmaku do twarzy jest pożądaniu.

A prócz tego cała słabość kobieca czuje się chroniona przez
tę kazuistykę galanterii, która wykwintnym damom zastępuje
skrupuły moralne. Jest to niby przestrzeń obronna, otoczona
fosą. Wykwintnisia na wszystko krzywi się z niesmakiem. A to

chroni.

Zgodzę się, zapewne, lecz tymczasem gardzę.
Jozjana miała wewnętrzne swoje życie, intensywne, niepo-
kojące. Czuła w sobie tak wielką skłonność do rozpusty, że
udawała największą skromnisię. Duma, co każe nam postępo-
wać tak, by jak najstaranniej ukryć nasze wady, stwarza po-

214

zory innych wad, przeciwnych tym właściwym, przyrodzonym.
Z nadmiaru wysiłku, by zachować czystość, rodziła się w Joz-
janie pruderia. Stała gotowość do obrony zdradza ukrytą tę-
sknotę za atakiem. Nadmierna drażliwość zdradza niedostatek
surowości.

Obwarowała się prowokacyjnie wyjątkowością stanu swego

i urodzenia, a w cichości ducha obmyślała, być może, jakiś
nieoczekiwany wypad.

Był to pierwszy brzask osiemnastego stulecia. W Anglii dzia-
ło się podobnie jak za regencji we Francji. Walpole wart był
Dubois. Mariborough bił się przeciwko swemu byłemu królo-
wi, Jakubowi II, któremu, jak powiadano, sprzedał był swoją
siostrę, Churchill. Bolingbroke olśniewał, wschodziła gwiazda
Richelieu. Rozwiązłości obyczajów dogadza pewne pomiesza-
nie stanów; bratanie dokonywało się na terenie rozpusty. Póź-
niej dokonywać się będzie ono na terenie idei. Zamiłowanie
do obcowania z hołotą to arystokratyczna przygrywka, której
dokończy później rewolucja. Blisko już było do Jelyotte'a le-
żącego publicznie, w biały dzień, w łóżku markizy d'Epinay.
A zresztą i wiek szesnasty — obyczaje powtarzają się bowiem

jak echo — oglądał szlafmycę Smetona na poduszce Anny
Boleyn.

Jeżeli kobieta to tyle eo ułomność, występek — jak to
stwierdził sobór, nie pamiętam już nawet który — nigdy jesz-
cze nie była ona tak bardzo kobietą jak właśnie w owym cza-
sie. Nigdy jeszcze maskując kruchość swą urokiem, a słabość
— wszechwładzą, nie korzystała z większej swobody i bezkar-
ności. Z owocu zakazanego uczynić owoc dozwolony — to upa-
dek Ewy. Ale z owocu dozwolonego uczynić owoc zakazany —
to jej triumf prawdziwy. I to właśnie udaje się wówczas ko-
biecie. W osiemnastym wieku kobieta zatrzaskuje swoje drzwi
przed nosem męża. Zamyka się w raju z szatanem; Adam zo-
staje za progiem.

215

III

Wszystkie instynkty Jozjany skłamały ją do tego, by oddać
się rozwiezie, nie legalnie. Stosunek rozwiązły ma w sobie coś
z literatury, to przypomnienie Menalque'a i Amaryllis, to spra-
wa naukowa nieledwie.

Jeżeli pominiemy naturalny pociąg brzydoty do brzydoty —

panna de Scudery nie z innych też powodów zapewne uległa

Pelissonowi.

Swoboda dziewcząt i posłuszeństwo mężatek — taki jest
stary angielski obyczaj. Jozjana odkładała też, jak tylko mo-
gła, chwilę poddania się mężowskiej władzy. Kiedyś, niewąt-
pliwie, będzie musiała zostać żoną lorda Dawida, taka była
bowiem wola króla. Cóż za szkoda jednakże! Jozjana to kusiła,
to odpychała swego przyszłego męża. Istniała między nimi mil-
cząca umowa: ani nie zrywali ze sobą, ani też nie łączyli się
ostatecznie. Wymykali się sobie nawzajem. Ten sposób kocha-
nia się — krok naprzód, dwa kroki w tył — wyrażają również
ówczesne tańce, menuet i gawot. W małżeństwie nikomu nie
jest do twarzy, kolorowe wstążki więdną, małżeństwo postarza.
Ślub — to rozwiązanie rozpaczliwie jasne i proste. Kobieta
przekazana w ręce męża przez notariusza — jakież to pła-
skie! Małżeństwo, brutalne i pospolite, stwarza sytuacje osta-
teczne, przekreśla swobodę, zabija wolny wybór, niczym gra-
matyka ma swoją składnię, w miejscu natchnienia pojawia się
ortografia, miłość staje się dyktandem, ucieka gdzieś tajemni-
czość życia, małżeństwo sprawia, że pewne sprawy jego stają
się jasme, systematyczne i konieczne, widok kobiety w nocnym
stroju odziera z obłoku niezwykłości, umniejsza prawa obu
stron, przez zbytnie przechylenie jednej szali zakłóca uroczą
równowagę płci silnej i płci wszechwładnej, równowagę siły
i urody, stwarza tu — pana, tam — służącą, a poza małżeń-
stwem istnieje przecież niewolnik i władczyni. Uprozaicznić
łóżko tak dalece, że staje się ono przyzwoite — czyż można

216

wyobrazić sobie coś bardziej pospolitego? Jakiż sens może mieć
miłość, co nie jest grzechem?

Lord Dawid dojrzewał. Czterdzieści lat — to uderzenie ze-
gara. On jednak nie dostrzegał tego. I rzeczywiście ciągle wy-
glądał na lat najwyżej trzydzieści. Uważał, że o wiele cieka-
wiej jest pożądać Jozjany niż ją posiąść. Posiadał inne, miał
wiele kobiet. A Jozjana miała swoje sny.

Sny bywają groźniejsze.

Księżniczka Jozjana miała jedno oko niebieskie, a drugie
czarne. Osobliwość taka zdarza się zresztą dość często. Źrenice
jej uczynione były z miłości i z nienawiści, ze szczęścia i z roz-
paczy. Dzień i noc połączyły się w jej spojrzeniu.

Pragnęła jednego tylko — żeby okazać się zdolną do rzeczy
niemożliwych.

Powiedzdała dnia pewnego do Swifta:

— Czyż wy sądzicie, że naprawdę istnieje wasza wzgarda?

Wy — to rodzaj ludzki.

Była ona papistką tylko z naskórka. Katolicyzm jej nie prze-
i    kraczał dozy wymaganej przez elegancję. Dzisiaj nazywa się
j.   to puseizmem. Nosiła ciężkie suknie z aksamitu, atłasu i mo-
|   ry, szerokie, niekiedy aż na piętnaście łokci, haftowane sre-
brem i złotem, zdobne u paska w kokardy naszywane drogimi
kamieniami i perłami. Do przesady lubiła naszywki. Wkładała
czasem kaftan z lamowanego sukna, taki sam, jaki noszą ba-
kałarze. Jeździła konno na męskim siodle, choć siodło damskie
'   zostało wprowadzone w użycie w Anglii już w wieku czterna-
stym, przez Annę, małżonkę Ryszarda II. Obmywała twarz,
'   ręce, szyję i ramiona cukrem rozpuszczonym w białku, na
•sposób kastylijski. Jeżeli ktoś odezwał się dowcipnie w jej

obecności — śmiała się po pewnej chwili z nieporównanym
wdziękiem.

Nie była zła. Była raczej dobra.

217

IV

MAGISTER ELEGANTIAKUM

Jozjana nudziła się niewątpliwie.

Lord Dawid Dirry-Moir zajmował w życiu wesołego Londy-
nu zupełnie kluczowe stanowisko. Wielbiła go nobility i gentry.

Zanotujmy tutaj jego pierwsze prawo do sławy: ośmielił się
nosić swoje własne włosy. Rozpoczynał się wówczas właśnie
bunt przeciwko peruce. Jak w roku 1824 Eugeniusz Deveria
pierwszy odważył się zapuścić brodę — tak w roku 1702 Price
Devereux pierwszy ośmielił się ukazać publicznie we włas-
nych włosach, ułożonych dla niepoznaki niezwykle kunsztow-
nie. Ryzykować własne włosy było to prawie że ryzykować
własną głowę. Spotkało się to z powszechnym oburzeniem.
a przecież Price Devereux był wicehrabią Hereford i parem
^Anglii. Został znieważony i rzeczywiście postępek jego wart
był tego. Wśród zamieszania zjawił się nagle lord Dawid — i on
również we własnych, rodzonych włosach, bez peruki. Zjawiska
tego rodzaju są niewątpliwą zapowiedzią końca społecznego po-
rządku. Lord Dawid spotkał się a oburzeniem, które wyrażone
zostało jeszcze żywiej niż poprzednio wobec wicehrabiego He-
reforda. Trzymał się dzielnie jednakże. Price Devereux był
pierwszym, Dawid Dirry-Moir — drugim. Niekiedy trudniej
jest być drugim niż pierwszym. Wymaga to, być może, mniej
pomysłowości, za to na pewno więcej odwagi. Pierwszy, upojo-
ny nowością swojego pomysłu, nie zna jeszcze niebezpieczeń-
stwa; drugi — widzi dokładnie przepaść i rzuca się w nią jed-
nakże. Dawid Dirry-Moir rzucił się w przepaść nienoszenia już
więcej peruki. Później nieco zaczęto ich naśladować, za przy-
kładem tych dwu rewolucjonistów zdobyto się na odwagę no-
szenia własnych włosów na głowie, pojawił się puder jako śro-
dek łagodzący.

Skoro poruszamy już tę tak ważną dla historii sprawę, zazna-
czyć wypada, że rzeczywista palma pierwszeństwa w wydaniu

218

wojny peruce należy się pewnej królowej. Krystyna Szwedzka,
co tak lubiła używać męskiego stroju, ukazała się publicznie
w roku 1680 w swoich własnych, kasztanowatych włosach,
upudrowanych tylko i ułożonych nieco. Miała ona również
i „kilka włosków na brodzie", jak pisze Misson.

Również i papież ze swej strony bullą z marca 1694 roku po-
derwał nieco autorytet peruki przez zdjęcie jej z głów bisku-
pów i księży. Nakazał ludziom Kościoła zapuszczanie włosów.

Lord Dawid nie nakładał więc peruki i nosił buty z, krowiej
skóry.

Dzięki tym wielkim czynom stał się on przedmiotem po-
wszechnego podziwu. Rej wodził we wszystkich klubach, powo-
ływano go na sędziego przy każdej walce na pięści. Na sędzie-
go, czyli na arbitra.

Ułożył on sam osobiście niejedną ustawę niejednego z towa-
rzystw high life'u. Zakładał wykwintne kluby, z których jeden,
„Lady Guinea", istniał jeszcze w Pali Mali w roku 1772. Do
„Lady Guinea" należała cała modna młodzież arystokratycz-
na. Najniższą stawką w grze był tutaj rulon pięćdziesięciu gwi-
nei. Nie zdarzało się, by na stoliku było ich mniej niż dwadzieś-
cia tysięcy. Przy każdym z grających stał gerydon, na którym
stawiano filiżankę z herbatą i miseczkę z pozłacanego drzewa
do wkładania monety. Gracze, niczym chłopcy kredensowi przy
czyszczeniu noży, nakładali zarękawki skórzane, które miały
chronić ich koronki u mankietów, i również skórzane plastro-
ny dla ochrony krez,. Na głowach zaś, dla osłony oczu przed ja-
skrawym światłem lamp i dla utrzymania w porządku fryzury,
nosili słomkowe kapelusze o szerokich rondach, przystrojone
kwiatami. Aby zaś skryć podniecenie, przy jeu de ąuinze
szczególnie, każdy z graczy miał maskę na twarzy. A na ramio-
na zarzucali kurtki podszewką do góry. To przyciąga szczęście.

Lord Dawid należał do Beefsteak Ciub, do Surly Ciub, do
Split-farthing Ciub, do Klubu Mruków, Klubu Ciułaczy i Klubu
Opieczętowanego Węzła, do Sealed Knot, klubu rojalistów i do

219

klubu Martinus Scribbierus, założonego przez Swifta na miejsce-
dawnego klubu Rota, stworzonego jeszcze przez Miltona.

Choć sam piękny, należał do Klubu Brzydkich, do klubu.
wielbicieli szpetoty. Członkowie jego zobowiązani byli poje-
dynkować się nie dla pięknej kobiety bynajmniej, lecz dla
brzydkiego mężczyzny. Ściany sali klubowej przybrane były
portretami Theresita, Tribouleta, Dunsa, Hudibrasa, Scarrona
— słynnych z brzydoty; na kominku stały trzy popiersia:

w środku Ezop, po bokach Cocles, ślepy na lewe oko, i Camoens,
ślepy na oko prawe — dwa ślepe profile umieszczone naprze-
ciwko siebie, odwrócone do sali oszpeconą stroną twarzy. Kiedy
dnia pewnego piękna pani Vis,art dostała ospy — w Klubie-
Brzydkich wzniesiono toast na jej cześć. Klub ten prosperował"

jeszcze w początkach osiemnastego wieku. Mirabeau otrzymał"
jego dyplom honorowy.

Po restauracji monarchii, po wstąpieniu na tron Karola II,
kluby rewolucyjne zostały zamknięte. Zrównano z ziemią ta-
wernę przy niewielkiej uliczce blisko Moorfields, gdzie mieścił
się Calfs Head Ciub, Klub Cielęcej Głowy, zwany tak dlatego,
ponieważ trzydziestego stycznia 1649 roku, w dniu ścięcia Ka-
rola I, pito tam z czaszki cielęcia czerwone wina za zdrowie-
CromweUa.

Na miejsce klubów republikańskich pojawiły się kluby mo-
narchistyczne.

Zabawiano się tutaj nader przystojnie.

W She romps Ciub na przykład przyjął się następujący oby-
czaj: zatrzymywano na ulicy jakąś przechodzącą przypadkowo
kobietę, jakąś mieszczkę, możliwie nieszpetną i niestarą, wcią-
gano ją siłą do klubu i tam musiała ona chodzić na rękach, z no-
gami w górze, z twarzą zakrytą przez opadłe suknie. Jeżeli zaś
opierała się, przynaglano ją smagając z lekka szpicrutą po nie
zakrytych już częściach ciała. Działo się tak więc z jej własnej
tylko winy. Poganiacze tego swoistego maneżu nosili nazwę
,,skoczków".

220

Istniał również Klub Gorących Błyskawic, zwany metafo-
rycznie Merry-danses, Klub Wesołych Tańców. Murzyni i bia-
•łe dziewczęta tańczyli tam taniec peruwiański zwany moza-
mala, czyli dziewczyna ladaco. Na zakończenie ostatniej figury
tancerka siada na kupie otrębów i wstaje zostawiając ślad swych

pośladków odciśnięty w tym miękkim materiale. A zebrani
'wspominają werset z Lukrecjusza:

Tuns Venus in sylvis jungebat corpora amantum.
Był też i HellŁre Ciub, Klub Płomieni, gdzie zabawiano się
bezbożnością. Odbywały się tam istne pojedynki na święto-
kradztwa. Członkowie klubu przelicytowywali się w bluźnier-

stwach, jakby każdy z nich pragnął zdobyć dla siebie piekło za
wszelką cenę.                                             i'

Był także Klub Uderzeń Głową, -zwany tak od tego, że za-
dawano tam ludziom ciosy głową. Upatrywano sobie tragarza
o co szerszych barach i co tępszej twarzy. Częstowano go
dzbanem porteru, w raźcie potrzeby przymuszano do wypicia,
byleby tylko pozwolił zadać sobie cios głową w piersi cztero-
krotnie. Czyniono w związku z tym zakłady. Raz Walijczyk
pewien, nazwiskiem Gogangerdd, chłop jak tur, wyzionął du-
cha po trzecim takim uderzeniu. Rzecz stała się głośna. Zarzą-
<izono śledztwo i biegli powołani w tym celu wydali następu-
jące orzeczenie: „Zmarł wskutek wzdęcia serca, wywołanego

nadużyciem trunku". W samej rzeczy, Gogangerdd wypił był.
dzban porteru.

Był też i Fun Ciub. Fun, podobnie jak cant czy humour —
to słowa nie do przetłumaczenia. Fun tak się ma do żartu, Jałt
pieprz do soli. Wtargnąć do cudzego domu, stłuc tam cenne
lustro, pociąć szpadą rodzirm.e portrety, otruć psa, zamknąć
kota w ptaszami — oto co się nazywa zrobić komuś fun.
Rozpuścić fałszywą wieść o czyjejś śmierci i przyodziać tym
sposobem w żałobę całą rodzinę — to również fun. Nie inaczej
też jak przez fun wykrojono w obrazie Holbeina w Hampton-
-Court kwadratową dziurę. Jakże dumny byłby miłośnik fu-
nu, gdyby on to obtłukł ramiona Wenus z Milo! Za panowa-

221

nią Jakuba II pewien młody lord, pan milionowy, rozweselił
cały Londyn i uznany został „królem funu" dlatego, iż pod-
palił w nocy chatę. Nieszczęśni jej mieszkańcy uratowali się
w samych tylko koszulach. Członkowie Fun klubu, pochodzą-
cy z. najznakomitszej arystokracji, wypuszczali się na ulice
Londynu późną nocą, kiedy zwykli mieszkańcy miasta już spa-
li, i wyrywali z zawiasów okiennice, przecinali rury u pomp,
przedziurawiali zbiorniki wody, zrywali szyldy, niszczyli ogro-
dy warzywne, gasili latarnie, przepiłowywali belki podstem-
plowujące domy i wybijali szyby w oknach. Grasowali naj-
częściej w najuboższych dzielnicach.  Wszystkie te bolesne
psikusy robili nędzarzom bogacze. Mowy więc nawet być nie
mogło o jakiejkolwiek skardze, o jakiejkolwiek odpowiedzial-
ności. A zresztą była to przecież tylko wesoła zabawa. Oby-
czaje te po dziś dzień nie zanikły jeszcze całkowicie. Czy to
w samej Anglii, czy też na ziemiach znajdujących się pod je)
władaniem, na Guernsey na przykład, zdarza się co pewien
czas, że dom twój zostaje uszkodzony nieco, że ktoś połamie
deski w płocie, wyrwie kołatkę przy drzwiach itd. Gdyby czy-
nili tak nędzarze, zesłano by ich na galery. Ale to tylko bawi
się wesoło złota młodzież.

Najdystyngowańszemu z klubów tego rodzaju przewodni-
czył cesarz z półksiężycem na czole, zwany Wielkim Moho-
ckiem. Mohock — to najwyższy stopień funu. Robić krzywdę
dla krzywdy — taki był oto program Mohock Cłub, taki był
jego szczytny cel. Imano się tam wszelkich sposobów, byleby
tylko wypełnić to zadanie. Członkowie składali przysięgę, że
będą szkodzić i krzywdzić, jak się tylko da. Obowiązkiem ich
było szkodzić za wszelką cenę, komukolwiek, jakkolwiek i kie-
dykolwiek. Każdy, kto przynależał do Mohock Cłub, odzna-
czać się musiał jakimś talentem. Ten więc był „metrem tań-
ca", czyli że zmuszał do podskoków prostych chamów kłując ich
końcem szpady w łydki. Inni potrafili znowu ,,wywoływać po-
ty": sześciu, ośmiu czasami szlachciców, z gołymi rapiera-
mi w ręku, otaczało kręgiem pierwszego lepszego przechodnia;

222

otoczony musiał z natury rzeczy stać do któregoś z nich ty-
, łem; otrzymywał więc za to zasłużoną karę — pchnięcie
ostrzem rapiera w krzyż; skoro zaś odwrócił się, nowe dźgnię-
cie w krzyż dawało mu do poznania, że znów stoi za nim ktoś
szlachetnie urodzony — i tak kłuł go każdy po kolei. Kiedy
wreszcie nieszczęsny człek zamknięty w kręgu szpad dość się
już nakrwawił, naskakał i natańczył, rozkazywano lokajom
wychłostać go, aby nauczył się grzeczności na przyszłość. Jesz-
cze inni „polowali na lwa", czyli zatrzymywali wśród weso-
łych śmiechów kogokolwiek, co właśnie szedł ulicą, miażdżyli
mu nos jednym uderzeniem pięści, w oczy zaś wciskali mu
duże palce. Jeżeli oczy wypłynęły — płacono za to.

Takie to były rozrywki bogatego i próżniaczego Londynu
w pooziątkach wieku osiemnastego. Próżniacy Paryża też za-
bawiali się, choć inaczej nieco. Pan de Charolais strzelał do
mieszczan stojących na progu swoich domów. Jak świat świ-
tem, młodzież zawsze musiała mieć rozrywKi.

Lord Dawid Dirry-Moir wnosił do wszystkich tych Instytu-
cji poświęconych zabawie pomysłowość swą i szeroki, wielko-
pański gest. Jak każdy inny, radośnie podkładał ogień pod
drewnianą i słomianą chatę i osmalał z lekka tych, co w niej
mieszkali, ale odbudowywał im za to dom a kamienia. Przy-
musił był razu pewnego do tańca na rękach w She romps
Cłub dwie kobiety. Jedna z nich była panną — wyposażył ją;

druga była mężatką — obdarował jej męża korzystnym urzę-
dem.

Jemu to zawdzięczano wprowadzenie' wybitnych udoskona-
leń do walki kogutów. Prawdziwą rozkoszą było patrzeć, jak
lord Dawid przysposabia koguta do potyczki. Walczące koguty
chwytają się za pióra niczym ludzie za czupryny. Lord Dawid
golił też swego koguta jak mógł najstaranniej. Ścinał mu
nożycami wszystkie pióra na ogonie i na szyi, od czubka gło-
wy aż po plecy. „Zęby było ich mniej dla dzioba wroga" — ma-
wiał. Następnie rozkładał skrzydła i każde ich pióro, jedno po
drugim, zacinał starannie w szpic, tak że wyglądały niczym

223

najeżone strzały. „A to dla oczu wroga" — objaśniał z kolei.
Wreszcie oskrobywał nogi koguta scyzorykiem, wyostrzał mu
pazury, osadzał u pięty stalową ostrogę, ostrą i spiczastą, pluł
mu na głowę i na szyję, namaszczał go śliną, jak oliwą na-
maszcza się atletów, i wypuszczał do walki straszliwego ptaka
wołając: „Oto jak z koguta robi się orła, oto jak ptak po-
dwórzowy staje się dzikim górskim ptakiem".

Lord Dawid asystował również przy wszystkich walkach
na pięści, był on prawdziwą wyrocznią w tej dziedzinie.
Przy poważniejszych zapasach to on osobiście pilnował wbija-
nia palików i przeciągania sznurów, on wyznaczał, ile łokci
kwadratowych mieć będą szranki. Jeżeli był sekundantem,
towarzyszył krok w krok swojemu bokserowi trzymając w jed-
nej ręce butelkę, w drugiej — gąbkę i pokrzykując: „Strike
fair"l, podszeptywał mu, jakiego użyć chwytu, służył radą,
dopóki się bił, ocierał, kiedy zaczął krwawić, podnosił, kiedy
upadł, brał go na swoje własne kolana, wsuwał mu między
zęby szyjkę butelki, a wodą, nabraną przedtem w usta, pryskał
mu w oczy i w uszy, doprowadzając tym sposobem zemdlonego
do przytomności. Jeżeli był arbitrem, pilnował przestrzegania
przepisów, zabraniał towarzyszenia walczącym każdemu,
ktokolwiek by to był, prócz sekundantów, ogłaszał za po-
bitego pięściarza, co nie ustawił się dokładnie na wprost prze-
ciwnika, czuwał, by starcia nie trwały dłużej niż pół minuty,
nie dopuszczał do zwarcia, zabraniał uderzeń głową, nie po-
zwalał bić powalonego na ziemię wroga. Cała ta rozległa wiedza
nie czyniła go jednak bynajmniej pedantem, nie ujmowała mu
swobody i wytwomości w obyciu.

Kiedy on bywał sędzią — nie zdarzało się nigdy, by ogo-
rzali, krostowaci i obrośnięci zwolennicy jednego lub drugiego
zapaśnika pozwalali sobie na przeskakiwanie ogrodzenia, na
wtargnięcie na teren walki, przewrócenie kołków i zerwanie
sznurów po to, by wspomóc swego słabnącego wybrańca, by

l Bij mocno.

224

gwałtowną interwencją przechylić szalę zwycięstwa, by tym
sposobem wygrać zakład. Lord Dawid należał do tych nielicz-
nych arbitrów, na których nikt nie ośmieliłby się podnieść

ręki.

Nikt też nie potrafił tak zaprawiać do walki na pięści jak
'on. Bokser, którego trenować zechciał, mógł być pewny zwy-
cięstwa. Lord Dawid dobierał sobie Herkulesa o postaci potęż-
nej jak skała i wysokiej jak wieża i opiekował się nim niczym
rodzonym dzieckiem. Sprawić, by ów masyw ludzki potrafił
nie tylko bronić się, lecz również i atakować skutecznie —
oto zadanie, jakie stawiał sobie. Lord Dawid był w tym zakre-
sie niedościgniony. Adoptowanego przez siebie cyklopa nie
opuszczał ani na chwilę. Dbał o niego niczym niańka. Odmie-
rzał mu wino, odważał mięso, odliczał godziny snu. On to
właśnie ustanowił najracjonalniejszą dietę dla atletów, wzno-
wioną później przez Moreleya: rano — surowe jajko i szklan-'
ka sherry, w południe — na pół surowy udziec barani i herba-
ta, o czwartej — herbata z grzankami, wieczorem zaś lekkie
piwo i grzanki. Po tej kolacji sam osobiście rozbierał swojego
pupila, masował go i kładł do łóżka. Na ulicy nie tracił go
z ociziu ani na chwilę i odsuwał odeń wszelkie niebezpieczeń-
stwa — rozpędzone konie, koła pojazdów, pijanych żołnierzy
i ładne dziewczyny. Czuwał nad jego cnotą. Z macierzyńską
troskliwością wydoskonalał coraz bardziej umiejętności swego
wychowanka. Wtajemniczał go w sposoby wybijania zębów
jednym uderzeniem pięści, wyciskania oczu jednym ruchem
palca. Ta opieka, tak tkliwa, była zaiste rozczulająca.

Przygotowywał się on w ten sposób do życia politycznego,
w którym udział niechybnie wziąć będzie musiał w przyszło-
ści. Stać się skończonym dżentelmenem — zadanie to niełatwe
i żmudne.

Lord Dawid Dirry-Moir lubił nade wszystko przedstawienia
dawane przez trupy wędrownych komediantów, popisy kugla-
rzy i cyrkowych, tresowanych zwierząt, budy linoskoków,
klownów i . błaznów, farsy odgrywane pod gołym niebem,

15 — Człowiek Śmiechu                                                      29^

wszystkie takie jarmarczne cuda. Prawdziwy pan lubi obco-
wać z pospólstwem, dlatego też lord Dawid często odwiedzał
oberże i budy jarmarcznych sztukmistrzów Londynu i Pięciu
Portów. Nieraz też przychodziło mu przy tej okazji wziąć się
za bary z prostym majtkiem, ze zwykłym cieślą okrętowym.
Aby więc nie narażać powagi swojej w Białej Eskadrze, przy-
wdziewał na te wycieczki marynarską bluzę. Peruki, jak wie-
my, nie nosił, tym łatwiej więc było mu się przebrać, bowiem
nawet i za panowania Ludwika XIV lud zachował i nosił swo-
je własne włosy, jak lew nosi grzywę. Mógł więc lord Dawid
swobodnie zmieniać swoją postać. Prości ludzie, z którymi spo-
tykał się i kumał w ciżbie i zgiełku, mieli go w wielkim powa-
żaniu i nie wiedzieli wcale, że jest lordem. Zwano go Tom-Jim-
-Jack. Pod tym imieniem znany był i sławny wśród najciem-
niejszych mętów. Włócząc się po podejrzanych spelunkach ani
. na chwilę nie tracił gestu wielkiego pana. Potrafił też posłu-
żyć się pięścią w potrzebie. Lady Jazjana znała tę stronę jego
wytwornego życia i potrafiła też ocenić ją w sposób należyty,

V
KRÓLOWA ANNA

Patronowała tej parze narzeczonych Anna, królowa Anglii.
Królowa Anna była po prostu kobietą w najzwyklejszym te-
go słowa znaczeniu. Wesoła, życzliwa ludziom, wspaniałomyśl-
na — do pewnych granic. Żadna z jej zalet nie urastała do roz-
miarów cnoty, żadna z jej wad nie urastała do rozmiarów zła.
Tusza jej była niczym obrzęk, żart — przyciężki, a dobroć —
głupia. Była i uparta, i miękka zarazem. Jako żona — i wierna,
i niewierna — miewała wybrańców, którym oddawała serce,
i księcia małżonka, dla którego pilnie strzegła łoża. Jako chrześ-
cijanka była berety czka i bigotką równocześnie. Jedynym jej

226

wdziękiem była szyja, silna jak u posągu Niobe. Reszta postaci
niezbyt udała się naturze. Była zalotna dość niezręcznie, le-:z
z umiarem. Płeć miała białą i delikatną, lubiła ją też pokazy-
wać. Od niej to właśnie początek wzięła moda noszenia cias-
nych naszyjników z pereł. Czoło miała niskie, grube, zmysłowe
wargi, tłuste policzki, wyłupiaste oczy i krótki wzrok. Krótko-
wzroczność cechowała również i jej umysł. Z wyjątkiem rzad-
kich wybuchów dobrego humoru, równie prawie dotkliwych
co i wybuchy złości, znamionowała ją nieustanna a cicha mru-
kliwość, gderliwość, niechęć. Wyrywały jej się czasem słowa,
których sensu nie łatwo się było domyślić. Stanowiła dziwne
połączenie dobrej kobiety i złej diablicy. Lubiła rzeczy nieocze-
kiwane, cecha głęboko kobieca. Anna była przykładem odwie-
cznej, pierwotnej Ewy, w pierwotności swej ledwie że ociosa-
nym nieco. I taki to właśnie prymityw znalazł się przypadkiem
na tronie. Piła. Mąż jej był Duńczykiem z pochodzenia.

Sama będąc toryską, rządziła za pośrednictwem wigów. Po
kobiecemu, nieobliczalnie. Miewała ataki wściekłości, czego się
tknęła, wszystko psuła. Trudno wyobrazić sobie osobę bardziej
niezręczną w kierowaniu sprawami państwa. Korzystne sposo-
bności przelatywały jej przez palce. Prowadziła iście zwario-
waną politykę. Szczególną jej umiejętnością było wywoływa-
nie wielkich katastrof za pomocą drobnych przyczyn. Swoje
władcze kaprysy nazywała ,,rozgrywkami w pokera".

Z wyrazem głębokiego rozmarzenia wymawiała nagle takie
oto na przykład słowa: ,,Żaden par Anglii nie ma prawa znaj-
dować się w obecności króla z nakrytą głową, z wyjątkiem
jednego tylko Courcy, barona Kinsale, para Irlandii". Mawiała
również: ,,Byłoby to niesprawiedliwe, gdyby mój mąż nie został.
lordem-admirałem, skoro był nim mój ojciec". I uczyniła Jerze-
go Duńskiego wielkim admirałem Anglii, and of all Her Ma-
jesty's Plantations. Wydawać by się mogło, że wprost paruje
z niej nieustanne niezadowolenie, myśli swoich nie wypowiadała,

a raczej wypacała je na zewnątrz. Było w tej gęsi coś ze sfin-
ksa.

i s*

227

Nie była też wcale przeciwniczką funu, nieżyczliwego, dotkli-
wego żartu. Gdyby mogła, z radością uczyniłaby garbusem ,
Apollina pozostawiając .mu pr^y tym jego boskość. Dobroć jej
trzymała się tej zasady, by nikogo nie przywieść do rozpaczy,
a zanudzić wszystkich. Nieraz wyrażała się dość śmiało; krok
jeszcze — a klęłaby jak Elżbieta. Co pewien czas sięgała do
kieszeni, którą, niczym mężczyzna, miała zawsze w swoje]
spódnicy, wyjmowała niewielkie, okrągłe, srebrne pudełeczko,
na którym wytłoczony był jej portret z profilu pomiędzy dwie-
ma literami: Q. i A., otwierała je i nabrawszy na palec nieco
pomady czerwieniła sobie wargi. A przysposobiwszy tak usta,

TO-czynała się śmiać. Nade wszystko lubiła płaskie pierniczki

z Zelandii. Bardzo była też dumna ze swojej tuszy.

Choć purytanka właściwie, z przyjemnością jednakże chodzi-
łaby na widowiska. Zachciało jej się również akademii mu-
zycznej, na wzór Francji. W roku 1700 pewien Francuz, nazwi-
skiem Forteroche, chciał wybudować w Paryżu cyrk królewski
za cenę czterystu tysięcy liwrów; sprzeciwił się temu d'Argen-
son; ów Forteroche pojechał następnie do Anglii i podsunął
królowej Annie pomysł, który oczarował ją na czas pewien.
Chciał mianowicie wystawić w Londynie teatr wyposażony
w maszynerie, piękniejszy jeszcze od teatru króla Francji, bu-
dowla ta miała bowiem mieć aż cztery wewnętrzne kondygna-
cje. Królowa Anna jak Ludwik XIV lubiła, by galopem biegły
konie, kiedy jechała karetą. Zaprzęg królewski przebywał
drogę z Windsoru do Londynu w niespełna pięć kwadransów.

U

Za czasów Anny nie wolno było urządzać żadnych zebrań
bez zezwolenia dwu sędziów pokoju. Jeżeli kilkanaście osób
spotkało się po to tylko nawet, by zjeść nieco ostryg i napić się

porteru — natychmiast podejrzewano je o spisek.

Za panowania tego, stosunkowo łagodnego przecież, przy-
musowy werbunek do marynarki dokonywał się z niespotykaną
gwałtownością. Smutne to potwierdzenie faktu, że Anglik

228

o wiele bardziej jest poddanym niż obywatelem. Od całych
stuleci królowie Anglii .stosowali w tym względzie prawdziwą
tyranię, zadającą kłam wszystkim starym przywilejom, ku
głośnemu i triumfalnemu oburzeniu przede wszystkim Francji.
Owe francuskie triumfy w tej mierze umniejszał nieco fakt,
że jak w Anglii do marynarki, we Francji werbowano gwałtem
do wojska. W każdym większym francuskim mieście każdy
mężczyzna, byleby silny i zdrowy, mógł być w każdej chwili
porwany z ulicy przez werbowników i zaciągnięty do domu
zwanego „kotłem". Zamykano tam połapanych, wybierano
spośród nich zdolnych do służby wojskowej i przechodnie ci
sprzedawani byli przez werbowników oficerom. W roku 1695
w. samym Paryżu istniało aż trzydzieści takich kotłów.

Wydane przez królową Annę ustawy ograniczające wolność
Irlandii były okrutne.

Anna urodziła się w roku 1664, na dwa lata przed pożarem
Londynu, z czego astrologowie (bo istnieli oni wówczas jeszcze, '
świadectwem — narodziny Ludwika XIV, który przyszedł na
świat w obecności astrologa i natychmiast po urodzeniu został
owinięty w horoskop), wysnuli przepowiednię, że jako „star-
sza siostra ognia", zostanie ona królową. I została nią rzeczy-
wiście, dzięki astrologii i rewolucji roku 1688. Jej ojcem chrzest-
nym był Gilbert, arcybiskup Canterbury. W owym czasie nie
można już było w Anglii zostać chrzestną córką papieża. Anna
odczuwała to jako poniżenie. Zwykły prymas — to dość po-
śledni ojciec chrzestny. Musiał jej jednak wystarczyć. Cóż —
sama była sobie winna. Po co została protestantką?

Dania opłaciła jej dziewictwo, yirginitas empta, jak powia-
dają stare dokumenty, rentą dożywotnią sześciu tysięcy dwu-
stu pięćdziesięciu funtów szterlingów, jakie przynosiła prowin-
cja Wardinbourg i wyspa Fehmarn.

Anna, bez przekonania, z bezmyślności raczej, podtrzymy-
wała tradycję rządów Wilhelma. Za panowania tego, narodzo-
nego z rewolucji, zażywali Anglicy tyle swobody, ile tylko

229

zmieścić się jej mogło pomiędzy Wieżą Londyńską, do której
zamykano mówców, i pręgierzem, na który skazywano pisarzy.
Anna mówiła trochę po duńsku — dla prywatnych rozmów
z mężem, i trochę po francusku — dla prywatnych rozmów
z Bolingbroke'iem. Mieszanina była to nieprawdopodobna; lecz
język francuski był modny wówczas przede wszystkim na
królewskim dworze. Przejawić swój dowcip można było tylko
we francuskim powiedzonku. Anna osobiście doglądała bicia
monety, szczególnie miedzianej, niewiele wartej, za to najczęś-
ciej używanej przez lud. Dbała, by prezentować się na mie-
dziakach w jak największej okazałości. Za panowania jej wy-
bito aż sześć rodzajów farthingowych monet. Na miedziakach -
o wartości jednego, dwu i trzech farthingów nakazała wybijać
na odwrocie tron; na monetach czterofarthingowych zapragnę-
ła triumfalnego rydwanu, a na monetach sześciofarthingowych
— wyobrażenia bogini trzymającej w jednej ręce miecz,
a w drugiej gałązkę oliwną z napisem u dołu: Bello et Pace.
Ta córka Jakuba II, króla okrutnego a naiwnego, była po prostu

brutalna.

A równocześnie łagodna w głębi duszy. Sprzeczność to z po-
zoru tylko. Napad złości odmieniał ją. Przygrzej na ogniu cu-
kier, a zacznie się burzyć.

Anna była popularna wśród narodu. Anglia życzliwym okiem
widzi na swoim tronie kobiety. Dlaczego tak się dzieje? Fran-
cja ich u siebie nie znosi. To już jedna przyczyna. I jedyna na-
wet, być może. Dla dziej opisów angielskich Elżbieta to uoso-
bienie wielkości, Anna — wcielenie dobroci. Cóż, każdy ma
swoje przekonania i upodobania. Ale przyznać trzeba, że lek-
kością te kobiece rządy nie odznaczają się bynajmniej. Toporna
to wielkość i dobroć toporna. Anglia przywiązuje wielką wagę
do niepokalanej cnoty tych królowych, dlaczegóż więc mieli-
byśmy mieć odmienne zdanie w tym względzie? Dziewiczość
Elżbiety została tylko złagodzona nieco przez Essexa, małżeń-
stwo Anny — nieco zagmatwane przez Bolingbrocke'a.

230

Iii

Przypisywanie królom swoich własnych czynów — to głupi
obyczaj wszystkich narodów. Lud bije się. A dla kogo sława?
Dla króla. Lud płaci. Kto jest hojny? Król. I naród kocha go
za jego hojność i wspaniałość. Monarcha dostaje od nędzarzy
talara, a oddaje nędzarzom grosz. Jakże jest wspaniałomyślny!
Olbrzym-postument z uwielbieniem spogląda na Pigmeja,
co stoi na nim całym swoim ciężarem. Jakże ogromny jest ten
karzełek! Stoi na moich barkach! Bo karzeł bardzo łatwo może
stać się większy od olbrzyma, wystarczy, że wejdzie mu na
kark. Zdumiewające jest przy tym jedno — że olbrzym
godzi się na to; że sam podziwia wielkość karła — oto głupota
nie do wytłumaczenia. Oto naiwność ludu.

Pomnik konny, przysługujący królom, to najlepsze wyobra-
żenie monarchii. Koń — to lud. Bardzo wolno zmienia on swoją
postać. Osioł z początku, lwem się w końcu staje. A wówczas
zrzuca ze swego grzbietu jeźdźca — i oto mamy rok 1642
w Anglii i rok 1789 we Francji — niekiedy zaś pożera go na-
wet — i oto mamy w Anglii rok 1449 i we Francji rok 1793.

A że lew może potem na powrót przemienić się w osła —
dziwne to niewątpliwie, lecz prawdziwe. I można było oglądać
to zjawisko w Anglii: lud jej pozwolił ponownie objuczyć się
monarchią, queen Ann, królowa Anna, jakeśmy to już rzekli,
była popularna. Cóż uczyniła w tym celu? Nic. Nic — oto
i wszystko, czego się od angielskiego monarchy wymaga. I za to
nic otrzymuje on corocznie trzydzieści milionów. Anglia, która
za czasów Elżbiety miała tylko trzynaście wojennych okrętów,
a za czasów Jakuba I — trzydzieści sześć, w roku 1705 posia-
dała ich sto pięćdziesiąt. Anglicy utrzymywali trzy armie:

pięciotysięczną w Katalonii, dziesięciotysięczną w Portugalii
i pięćdziesięciotysięczną we Flandrii; prócz tego wypłacali je-
szcze corocznie czterdzieści milionów monarchom i dyploma-
tom Europy, dziewki publicznej, którą naród angielski zawsze
utrzymywał. Parlament uchwalił dożywotnią pożyczkę naro-
dową w wysokości trzydziestu czterech milionów; ludność

231

tłumnie cisnęła się do jej podpisywania. Anglia wysłała jedną
morską eskadrę do Indii Wschodnich, drugą, pod dowództwem
admirała Leake, na wybrzeża Hiszpanii, nie licząc odwodowej
floty złożonej z czterystu żagli, dowodzonej przez admirała
Showella. Anglia włączyła do swoich terytoriów Szkocję. Je-
steśmy właśnie po Hochstadt, a przed Ramillies, pierwsze z tych
zwycięstw pozwalało przewidywać drugie. W sidła zastawione
pod Hochstadt Anglicy złapali dwadzieścia siedem batalionów
i cztery pułki dragonów i ujęli sto mil ziemi Francji, która
cofnęła się w popłochu od Dunaju aż po Ren. Anglia wyciągała
rękę po Sardynię i Baleary. Triumfalnie przyprowadziła do
swoich portów dziesięć liniowych okrętów hiszpańskich i wiele
naładowanych złotem galionów. Ludwik XIV ustąpił już na
poły z zatoki i cieśniny Hudson, można było przewidywać, że
będzie musiał on również opuścić i Nową Szkocję, i Wyspę
Sw. Krzysztofa, i Nową Ziemię, że król Francji uszczęśliwiony
będzie ponad wszelką miarę, jeżeli Anglia pozwoli mu łowić
swobodnie sztokfisze u wybrzeży Bretońskiego Półwyspu.
Wkrótce też już zmusi go Anglia do upokarzającej konieczności
burzenia fortyfikacji Dunkierki własnymi rękami Francuzów.
Tymczasem zabrała ona Gibraltar i zabierała właśnie Barce-
lonę. Ileż olbrzymich dokonań. Jakże tu nie wielbić królowej
Anny, która zgodziła się łaskawie żyć w tych czasach?

Pod pewnymi względami panowanie Anny wydaje się od-
blaskiem panowania Ludwika XIV. Anna, współczesna mu
przez czas pewien na tym terenie spotkań, który zwykliśmy
nazywać historią, promieniuje podobnie jak i on. Jak i on ba-
wi się w wielkie panowanie, ma swoje pomniki, swój styl
w sztuce, swoje zwycięstwa, swoich wodzów, swoich pisarzy,
swoją szkatułę, z której wypłaca pensje zasłużonym, swoją
galerię arcydzieł odpowiednią do majestatu. I dwór jej — to
również świta, z wyglądu wspaniała, o swoistym układzie i po-
rządku. Wszystkich wielkich ludzi Wersalu — też już przecież
nie olbrzymów — odnajdujemy tutaj w zmniejszonym forma-
cie. Trudno o doskonalsze złudzenie optyczne; dodajmy jeszcze
God sowę the ąueen, które mogłoby być dziełem Lully'ego —

232     .

i oto mamy całość nie do odróżnienia prawie. Do kompletu nić
brakuje nikogo. Christophe Wren jest nienajgorszym Mansar-
dom, Somers wart jest Lamoignona. Anna ma też swojego Ra-
cine'a w osobie Drydena, swojego Boileau w osobie Pope'a,
swojego Colberta w osobie Godolphina, jej Louvois — to Pem-
broke, a jej Turenne — to Mariborough. Peruki tylko nieco
bardziej obfite, za to nieco mniejsze czoła. Wszystko razem
prezentuje się pompatycznie i uroczyście i Windsor w czasie
owym to coś na kształt drugiego Marły, tylko że rodzaju żeń-
skiego, i ojciec Tellier królowej Anny nosi imię Sarah Jen--
nings. Pierwsze zarysy ironii, która w pięćdziesiąt lat później
przerodzi się w filozofię, zaczynają już pojawiać się w litera-
turze i protestancki Tartufe zostaje zdemaskowany przez
Swifta, tak jak katolicki Tartufe pokazany został przez Mo- .
liera. Choć Anglia kłóci się w tej epoce z Francją, choć ją bije
— uczy się od niej jednakże i naśladuje ją pilnie; odblask
Francji pada na fasadę angielskiej monarchii. Wielka to strata,
że panowanie Anny trwało lat zaledwie dwanaście, Anglicy
chętnie bowiem mówiliby o „stuleciu Anny", jak we Francji
mówi się o stuleciu Ludwika XIV. Anna pojawia się w ro-
ku 1702, kiedy Ludwik XIV już gaśnie. Dziwne to niewątpliwie
zrządzenie historii, że wschód tej bladej gwiazdy odbywa się
równocześnie z zachodem gwiazdy purpurowej, że kiedy Fran-
cja ma swojego króla-Słońce, królowa-Księżyc pojawia się
w Anglii.

I jeszcze jeden szczegół, który warto zanotować. Choć pro-
wadzono z nim nieustanną wojnę, Ludwik XIV był głęboko
podziwiany przez Anglików. „Oto król, jakiego Francji potrze-
ba" — tak o nim mówili. Angielskie umiłowanie własnej wol-
ności występuje zawsze w połączeniu ze zgodą na poddaństwo
bliźniego. Owa życzliwość dla łańcucha skuwającego sąsiada
urasta czasami aż do entuzjazmu dla despoty zza miedzy.

Tak więc, ujmując rzeczy najogólniej, uczyniła Anna naród
swój „szczęśliwym", jak to powtarza aż trzykrotnie, z dwor-

233

nym naciskiem — na szóstej i dziewiątej stronie dedykacji i na
trzeciej stronie swej przedmowy — francuski tłumacz dzieła

Beeverella.

IV

Królowa Anna żywiła odrobinę niechęci dla księżniczki

Jozjany, z dwu mianowicie względów.

Po pierwsze — ponieważ wiedziała, że Jozjana jest ładna.
Po wtóre — ponieważ wiedziała, że ładny jest też i narze-
czony księżniczki Jozjany.

Dwa powody do zazdrości — to dla kobiety dość; królowe]

i jeden wystarczy.

Dodajmy jeszcze, że Jozjana była jej siostrą, co bardzo nie

dogadzało królowej.

Anna nie lubiła urody u kobiet. Uważała to za rzecz prze-
ciwną dobrym obyczajom.

Ona sama była brzydka.

Nie z własnego wyboru, to prawda.

Religijność jej wywodziła się po części z tej brzydoty właś-
nie.

Jozjana, piękna i wolnomyślna, najwyraźniej drażniła kró-
lową.

Ładna księżniczka nie jest siostrą mile widzianą dla brzyd-
kiej monarchini.

Istniał też i inny jeszcze powód do niechęci: „nieczyste"

urodzenie Jozjany.

Anna była córką Anny Hyde, zwykłej lady, legalnie i nie-
fortunnie poślubionej przez Jakuba II wtedy, kiedy był on je-
szcze księciem Yorku. Anna czuła się w połowie tylko królową,
w żyłach jej bowiem płynęła też i krew nieszlachetna, a Jo-
zjana nieprawowitym swoim urodzeniem podkreślała jeszcze
niedoskonałość, mniejszą zapewne, lecz rzeczywistą, pochodze-
nia królowej. Ta córka mezaliansu niechętnym okiem widziała
tak blisko siebie dziecię nieprawego łoża. Dostrzegała w jej lo-
sach pewne niemiłe dla siebie podobieństwo. Jozjana słusznie

mogłaby powiedzieć Annie: moja matka warta jest twojej. Na
dworze nie mówiono tego głośno, lecz myślano tak niewątpli-
wie. Rzecz niezbyt przyjemna dla jej królewskiej mości. I po
cóż ta Jozjana? Cóż za pomysł miała, żeby się urodzić? Po co?
Upokarzające bywają pewne pokrewieństwa.
Mimo to Anna okazywała Joz Janie życzliwość.

Kto wie? Może by ją nawet kochała, gdyby nie była ona jej
siostrą.

VI

BARKILPHEDRO

Znajomość postępowania innych ludzi bywa niekiedy uży-
teczna i mądrą jest rzeczą niejaka czujność w tym względzie.

Jozjana śledziła też nieco lorda Dawida. Czynił to na jej po-
lecenie człowiek, któremu ufała, a który zwał się Barkilphedro.

Lord Dawid obserwował nieznacznie Jozjanę z pomocą czło-
wieka, na którym polegał całkowicie, a który zwał się Bar-
kilphedro.

Królowa Anna zaś kazała donosić sobie potajemnie o wszyst-
kim, co się tyczyło księżniczki Jozjany, jej siostry z nieprawe-
go łoża, i lorda Dawida, jej przyszłego szwagra z lewej ręki,
używając do tego człowieka, na którego spuścić się mogła naj-
zupełniej, a który zwał się Barkilphedro.

Ów Barkilphedro grał więc na trzech klawiszach: Jozjana, ,
lord Dawid i królowa. Jeden mężczyzna między dwiema kobie-''
tami. Cóż za możliwości modulacji! Cóż za połączenie dusz!

Barkilphedro nie zawsze znajdował się w tak znakomitym
położeniu. Nie zawsze miał tę możność, by szeptać do trojga,
uszu równocześnie.

Był on dawnym domownikiem księcia Yorku. Próbował
swego czasu wejść do stanu duchownego, lecz mu się to nie
udało. Książę Yorku, książę angielski i rzymski, w duszy —
papista, na zewnątrz — anglikanin, miał w swoim otoczeniu

księży i katolickich, i protestanckich i bez trudu mógłby za-
opiekować się losami Barkilphedra włączając go w tę lub
w tamtą kościelną hierarchię; nie uważał go jednak ani za dość
dobrego katolika na to, by uczynić go jałmużnikiem, ani też za
dość dobrego protestanta na to, by uczynić go kapelanem. Tak
więc Barkilphedro spadł plackiem na ziemię z obu stołków
kościelnych, na których zasiąść usiłował.

Dla ludzi zbliżonych swą naturą do pełzających płazów nie
jest to zresztą tak bardzo niedogodna pozycja.

Niektóre bowiem drogi przebyć można tylko czołgając się na'

brzuchu.

Przez długi czas Barkilphedro był więc domownikiem księ-
cia, pełniąc służbę nie świetną wprawdzie, lecz bardzo pożyw-
ną. Wysługiwanie się — to już wiele, on jednak zapragnął
jeszcze i władzy. I byłby ją może zdobył, lecz właśnie Jakub II
stracił tron. Trzeba było wszystko zaczynać od nowa. Nie po-
trafił dojść do ładu z Wilhelmem III, człowiekiem ponurym,
który w rządach swych trzymał się zasad pruderii, nazywa-
nych przez siebie uczciwością. Barkilphedro po upadku opie-
kuna swego, Jakuba, nie od razu też poszedł z torbami. To coś,
co określić trudno, a co trwa mimo upadku władcy, zasila je-
szcze i podtrzymuje przez czas pewien pasożytów, co na nim
' żerowali. Na drzewie wyrwanym z korzeniem resztki soków
utrzymują przez kilka dni zieloność liści, po czym nagle liść
żółknie i usycha; taka jest też i dola dworaka.

Książę, choć odrzucony, pozbawiony tronu, trwa, nie ginie
dzięki balsamowi, którego imię jest: prawowitość; inaczej rzecz
się ma z dworakiem, o ileż bardziej umarłym niż król. Król,
gdzieś daleko, staje się mumią; dworak tutaj, blisko, staje się
widmem. Cień cienia — postać to chuda przeraźliwie. Bar-
kilphedro coraz częściej bywał głodny. Postanowił wówczas

zostać literatem.

Wypędzano go jednakże nawet i z kuchni. Często nie wie-
dział nawet, gdzie będzie nocować. „Któż wyratuje mnie z tej
bezdomności?" — zapytywał nieraz. I walczył. Pomimo cierpli-
wości, z jaką znosił swoją niedolę, nie stał się nudny. Prócz te-

2.%

go zaś na podobieństwo termitów posiadał umiejętność drąże-
nia sobie przejść od dołu ku górze. Posługując się imieniem

Jakuba II, wspomnieniami, rozczulając swoją wiernością itd.
dotarł wreszcie do księżniczki Jozjany.

Jozjana polubiła tego człowieka. Wzruszyła ją i nędza je'70,
i dowcip. Przedstawiła go lordowi Dirry-Moir, dała mu u siebie
przytułek, uczyniła zeń swojego domownika, była dla niego
dobra i odzywała się doń nawet niekiedy... Barkilphedrowi
nie doskwierało już ani zimno, ani głód. Jozjana mówiła mu:

ty. Wśród wielkich dam panowała wówczas moda tykania li-
teratów, którzy zresztą nie mieli nic przeciwko temu. Markiza
de Mailley, leżąc w łóżku, przyjmowała raz wizytę Roya, któ-
rego nie widziała nigdy przedtem, i tak mu rzekła: ,,A więc to
ty napisałeś L'Annee Galante? Dzień dobry". Później nieco lite-
raci zaczęli nawzajem tykać wielkie damy. Aż nadszedł dzień,

kiedy Fabre d'Eglantine tak się oto odezwał do księżnej de
Rohan:

— Przecież pochodzisz z Chabotów?

Dla Barkilphedra tykanie to stanowiło sukces niewątpliwy.
Był nim zachwycony. Ubiegał się przecież o podobną poufa-
łość ze strony osoby wyżej postawionej od niego.

— Lady Jozjana mówi mi: ty. — powtarzał sobie. I zacierał
ręce.

Skorzystał też z tego, by umocnić nieco swoją pozycję. Po-
woli zadomowił się na stałe w prywatnych apartamentach Jo-
zjany, niewidoczny, nie zawadzający nikomu; księżniczce zda-
rzało się nieomal że koszulę zmieniać w jego obecności. Wszyst-
ko to jednak niepewne było, nietrwałe. Barkilphedro dążył też
do uzyskania jakiegoś stanowiska. Księżniczka — to dopiero

pół drogi. Czyż warto drążyć podziemny korytarz, jeżeli nie
zaprowadzi on nas aż do samej królowej?

Pewnego dnia Barkilphedro tak odezwał się do Jozjany:

— Czy nie zechciałaby wasza łaskawość uczynić mnie szczę-
śliwym? Leży to w jej mocy.

— A czegóż ty chcesz? — spytała Jozjana.

—Urzędu.

237

— Urzędu? Ty?

— Tak, pani.

— Cóż ci do głowy przyszło, by ubiegać się o urząd? Nie

nadajesz się przecież do niczego.

— Toteż dlatego właśnie.
Jozjana zaczęła się śmiać.

— A więc spośród tych wszystkich urzędów, na które się nie

nadajesz, który byś otrzymać pragnął?

— Chciałbym zostać otwieraczem butelek wyłowionych

w oceanie.
Jozjana śmiała się coraz głośniej.

— Cóż to jest? Kpisz sobie chyba.

— Nie, pani.

— Dla zabawy potraktuję cię poważnie — rzekła księżnicz-
ka. — Czym więc chciałbyś zostać? Powtórz.

—— Otwieraczem butelek wyłowionych w oceanie.

— Na dworze królewskim wszystko zdarzyć się może. Czyż-
by naprawdę istniał urząd podobny?

— Tak, pani.

— Dowiaduję się o nie znanych mi rzeczach. Mów dalej.

— Taki urząd istnieje.

— Przysięgnij na duszę, której nie posiadasz.

— Przysięgam.

— Nie wierzę ci wcale.

— Dzięki, o pani.

— A więc ty chciałbyś ... Powtórz raz jeszcze.

— Odkorkowywać wyłowione w morzach butelki.

— Nienazbyt to chyba męczące zajęcie. Niczym czesanie

konia ze spiżu.

— Jest to właśnie coś w tym rodzaju.

— Nic nie robić to rzeczywiście urząd, jakiego ci trzeba. Do

tego nadajesz się świetnie.

— Widzisz więc sama, pani, że mogę się jednak na coś przy-
dać.

— Znów błaznujesz. Powiadasz więc, że urząd taki istnieje?

Barkilphedro przybrał postawę pełną szacunku i powagi.
- 238

r

— Pani, masz dostojnego ojca, Jakuba II, i znakomitego
szwagra, Jerzego Duńskiego, księcia Cumberland. Ojciec wa-
szej łaskawości był, szwagier zaś — jest lordem-admirałem
Anglii.

— Takie tylko masz dla mnie nowiny? Wiem o tym równie
dobrze jak i ty.

— Jej łaskawość nie wie jednak o wszystkim. Przedmioty,
które się w morzu znajdują, dzielą się na trzy rodzaje: na ts,
co leżą na dnie, Lagon, te, co pływają po powierzchni wody,
Flotson, i te, które woda wyrzuca na brzegi: Jetson.

— No i cóż stąd?

— Wszystkie te trzy rodzaje przedmiotów, Lagon, Flotson
i Jetson, są własnością lorda-admirała.

— I cóż dalej?

— Nie pojmujesz pani jeszcze?

— Nie.

— Wszystko, co tylko znajduje się w morzu — i przedmioty
zatopione w wodzie, i pływające po jej powierzchni, i te wre-
szcie, które woda wyrzuca na brzeg — wszystko to stanowi
własność lorda-admirała Anglii.

—r- Wszystko. Dobrze. Co dalej?

— Z wyjątkiem jesiotra. Jesiotry należą do króla.

— A ja sądziłam, że wszystko to należy do Neptuna — rza-
kła Jozjana.

— Neptun to głupiec. Pozwolił się ograbić. Pozwolił się do
szczętu ograbić Anglikom.           •

— Rozumiem.

— Morska zdobycz; taka jest nazwa tych wszystkich znale-
zionych przedmiotów.

— Dobrze.

— Kopalnia to nie do wyczerpania. • Zawsze coś pływa po
wodzie, zawsze coś wyrzuca ona na brzeg. Prawdziwa kontry-
bucja. Morze płaci podatek Anglii.

— Bardzo słusznie. Ale kończże już raz wreszcie.

— Wasza łaskawość domyśla się zapewne, że morze tworzy
cały urząd tym sposobem.

239

— Gdzie?

— W admiralicji.

— Jaki znowu urząd?

— Urząd morskiej zdobyczy.

— I cóż z tego?

— Urząd ten rozpada się na trzy działy: Lagon, Flotson, Jet-

son. Każdym działem zawiaduje osobny urzędnik.

— I cóż dalej?

— Okręt znajdujący się na pełnym morzu chce przesłać na
ląd jakąś wiadomość — że płynie w tej chwili na takiej to właś-
nie szerokości, że napotkał potwora morskiego, że przepływa
koło jakichś brzegów, że znalazł się w niebezpieczeństwie, że
grozi mu zagłada itd. Kapitan bierze butelkę, wkłada do śród-'
ka papier, na którym napisał to, co miał do powiedzenia, pie-
czętuje otwór i wrzuca butelkę do morza. Jeżeli butelka pój-
dzie na dno, dostaje się pod opiekę urzędnika Lagon, jeżeli
pływa na powierzchni, urzędnik Flotson zająć się nią powinien,
a jeżeli fale wyrzucą ją na ląd, urzędnik Jetson ma do nisj

wyłączne prawo.

— A więc chciałbyś zostać urzędnikiem Jetson?

— Tak. Tak właśnie.

— I nazywasz to — zostać otwieraczem butelek wyłowio-
nych w oceanie?

— Urząd taki istnieje.

— Ale dlaczego pragniesz tego właśnie urzędu, a nie które-
goś z dwu poprzednich na przykład?

— Bo jest nie obsadzony w tej chwili.

— I na czymże on polega właściwie?

— Pani, w roku 1598 pewien rybak poławiający węgorze mor-
skie znalazł na łasze piaszczystej, zwanej Epidium Promonto-
rium, butelkę zalaną smołą. Zaniesiono ją królowej Elżbiecie.
Z pergaminu, który się w tej butelce znajdował, Anglia dowie-
działa się, że Holandia nic nie mówiąc nikomu zagarnęła nie-
znany kraj, nazwany „Nową Ziemią", że stało się to w czerwcu
roku 1596, że w kraju tym niedźwiedzie pożerają ludzi i że opis,

240

jak zachować się należy, by przetrwać tam zimę, pozostawiony
został na papierze schowanym do pudła po muszkietach, które
zawieszono w kominie drewnianej chaty wybudowanej na tej
wyspie przez Holendrów, którzy wszyscy później zmarli, a ko-
min ten — to beczka z wybitym dnem osadzona w dachu.

— Niewiele rozumiem z tej abrakadabry.

— Niech i tak będzie. Elżbieta zrozumiała. Jeden kraj więcej
dla Holandii — to jeden kraj mniej dla Anglii. Butelka, co
udzieliła tej wiadomości, zwróciła na siebie uwagę. I od tego
dnia wydane zostało zarządzenie, że każdy, kto by znalazł na
brzegu morza zalakowaną butelkę, winien odnieść ją admira-
łowi Anglii pod karą szubienicy. Admirał zaś wyznacza do
otwierania tych butelek osobnego oficera, który zdaje

sprawę jego królewskiej mości z tego, co w niej znalazł, jeżeli
zajdzie tego potrzeba, oczywiście.

— A czy takie butelki często pojawiają się w admiralicji?

— Bardzo rzadko. Ale to nieważne. Urząd istnieje. Przywią-
zane jest do niego mieszkanie w admiralicji.

— Ile płacą za próżnowanie w taki sposób?
:— Sto gwinei rocznie.

— I po to chcesz mnie trudzić?

— Za to można żyć.

— Nędznie.

— Jak przystało takim jak ja.

— Sto gwinei — cóż to jest? Nic prawie.

— To, co możni wydają w minutę, nam starcza na rok. Oto
przewaga ubogich.

— Będziesz miał ten urząd.

W tydzień później dzięki dobrej woli Jozjany i stosunkom
lorda Dawida Dirry-Moir Barkilphedro stał się urzędnikiem
admiralicji. Nareszcie był uratowany, ustalony, nareszcie miał

oto trwały grunt pod stopami, dach nad głową i sto gwinei
rocznie.

16 - Człowiek śmiechu

241

VII
BARKILPHEDRO ROŚNIE

Okazanie swej niewdzięczności — to rzecz zawsze najpil-
niejsza.

Barkilphedro nie omieszkał też tego uczynić.

Po otrzymaniu tylu dobrodziejstw od Jozjany władało nim
jedno tylko pragnienie: żeby się na niej za to zemścić.

Dodajmy tutaj, że Jozjana była piękna, wysoka, młoda, bo-
gata, potężna, sławna, a Barkilphedro brzydki, mały, stary,
biedny, zależny od innych i nie znany nikomu. Musiał więc
zemścić się za to wszystko.

I jakże mógłby przebaczyć tyle blasku ktoś, kto uczyniony
jest cały z czarnej nocy?

Barkilphedro był Irlandczykiem, co wyrzekł się Irlandii;

niedobry to gatunek człowieka.

Za Barkilphedrem przemawiało jedno tylko: miał on bardzo
duży brzuch.

Duży brzuch uchodzi za oznakę dobroci. Tutaj jednakże był
to tylko jeszcze jeden sposób maskowania się. Barkilphedro był
bowiem człowiekiem bardzo złym.

Ile miał lat? Był bez wieku. Lat miał tyle, ile wymagały oko-
liczności. Stary był i zmarszczkami, i siwizną, a młody żywo-
ścią umysłu. Był i ciężki, i żwawy; niczym hipopotam-małpa.
Rojalista, zapewne; republikanin, kto wie? Katolik, być może;

protestant, niewątpliwie. Prawdopodobnie stronnik Stuarta;

bezsporny stronnik Brunswicka. Być „za" staje się siłą pod
tym warunkiem dopiero, że jest się równocześnie „przeciw".
Barkilphedro stosował też tę mądrą zasadę.

Urząd „odkorkowywacza wyłowionych w oceanie butelek"
nie był wcale tak śmieszny, jakby się to mogło wydawać ze
słów Barkilphedra. Reklamacje Garcia Ferrandeza — które
dzisiaj nazwalibyśmy deklamacjami — w jego Przewodniku
morskim przeciwko rabowaniu statków osiadłych na mieliżnie,

242

co nazywało się „prawem do rozbitych okrętów", przeciwko
lupiestwu resztek ocalałych z katastrofy przez mieszkańców
wybrzeży wywołały w Anglii wielkie poruszenie, skutkiem
czego sytuacja rozbitków poprawiła się o tyle, że mienie ich,

przedtem rozkradane przez chłopów, teraz było konfiskowane
przez lorda-admirała.

Wszystkie szczątki wyrzucone przez morze na angielski
brzeg, towary, kadłuby statków, paki, skrzynie itd., należały do
lorda-admirała; szczególniejsze zainteresowanie admiralicji
wzbudzały jednak wszelkie pływające naczynia, kryjące w so-
bie przesłane tym sposobem wiadomości, i one to stanowiły
o doniosłości urzędu, o który ubiegał się Barkilphedro. Kata-
strofy morskie to jedna z większych trosk Wielkiej Brytanii.
Żegluga jest jej życiem, rozbijanie się statków jest więc jej
zgryzotą. Nieustanny niepokój wieje od morza na Anglię. Nie-
wielkie naczynie szklane, które ginący statek rzuca w fale,
kryje w sobie wiadomość ostatnią, ze wszech miar cenną i waż-
ną. Wiadomość o statku, wiadomość o załodze, wiadomość
o miejscu, chwili i rodzaju katastrofy, o wiatrach, co rozbiły
okręt, o prądach, które pływającą butelkę doniosły do brzegu.
Urząd, który otrzymał Barkilphedro, zniesiony został sto lat
temu, swego czasu był on jednak rzeczywiście potrzebny
i ważny. Ostatnim, co go piastował, był niejaki William Hussey
z Doddington w Lincoln. Człowiek, który pełnił te funkcje, był
czymś w rodzaju referenta zdającego sprawę o znalezionych
w morzu przedmiotach. Przynoszono mu wszystkie naczynia,
zamknięte i zalakowane, wszystkie butelki, dzbanki, flasze; on
tylko miał prawo je otworzyć, on pierwszy poznawał tajemnicę
ich zawartości; on klasyfikował je i etykietował w swojej kan-
celarii. Nie pominięto tutaj zresztą pewnych ostrożności. Na-
czynia te odpieczętowywane były i otwierane zawsze w obec-
ności dwu innych jeszcze urzędników admiralicji zaprzysiężo-
nych i zobowiązanych do zachowania tajemnicy, którzy razem
z piastującym urząd Jetson sygnowali protokół otwarcia. Lecz
ponieważ przysięgli ci zobowiązani byli do milczenia, Bar-

16*

16'

243

kilphedro miał niejaką swobodę działania; w pewnych grani-
cach w jego mocy było czy to zataić jakiś fakt, czy też wydo-
być go na światło dzienne.

Te kruche przedmioty, wyrzucane przez fale na brzeg, nie
były wcale ani tak rzadkie, ani tak nic nie znaczące, jak to Bar-
kilphedro powiedział Jozjanie. Czasami przypływały do lądu
dość szybko; czasami po latach dopiero. Zależało to od wiatrów
i prądów. Obyczaj puszczania z prądem butelki teraz zaginął
już prawie, jak i obyczaj zawieszania wotów na ołtarzu; lecz
w owych czasach, kiedy religijność była jeszcze powszechna, ci,
co mieli umrzeć za chwilę, często tą drogą właśnie przekazy-
wali Bogu i ludziom swoje ostatnie pożegnanie i takie listy
z dalekich mórz często pojawiały się w admiralicji. Pergamin
przechowany w zaniku Audłyene (według starej pisowni),
opatrzony adnotacjami hrabiego Suffolk, wielkiego skarbnika
Anglii za panowania Jakuba I, stwierdza, że w samym tylko
roku 1615 pięćdziesiąt dwie butle, flaszki i flaszeczki, zalane
smołą i zawierające wiadomości o zaginionych okrętach, przy-
niesione zostały do admiralicji, co odnotowano w kancelarii
lorda-admirała.

Dworskie urzędy są jak kropla oliwy, rozszerzają się zawsze.
Tak to. odźwierny zostaje kanclerzem, a stajenny —konsta-
blem. Specjalny oficer, pełniący funkcję upragnioną i otrzy-
maną przez Barkilphedra, bywał zazwyczaj mężem zaufa-
nia. Tak postanowiła niegdyś Elżbieta. A na dworze królewskim
zaufanie znaczy tyle co intryga, intryga zaś tyle co wzrastanie
wpływu. Urzędnik taki stawał się swego rodzaju osobistością.
Bywał zawsze piśmienny i jako taki szedł tuż po dwóch po-
mocnikach wielkiego jałmużnika. Miał dostęp do królewskiego
pałacu, przez tylne drzwi co prawda, humilis introitus, lecz za
to do samej sypialni króla. Gdyż było to we zwyczaju, że jeśli
sprawa była tego warta, informował on osobiście jego królew-
ską mość o swoich znaleziskach, nieraz bardzo ciekawych,
w butelkach tych znajdowały się bowiem i testamenty spisy-
wane w obliczu niechybnej śmierci, i ostatnie pożegnania prze-

244

syłane na ojczysty brzeg, i wiadomości o popełnionych na
morzu przeniewierstwach i zbrodniach, i legaty dla korony,
itd. Kancelaria urzędnika Jetson była więc w stałej łączności
z dworem i co czas pewien zdawał on sprawę jego królewskiej
mości z wieści wydobywanych z tych smutnych, zza grobu
przybywających naczyń. Była to niby tajna kancelaria oceanu.

Kiedy Tamfeid de Coley z Berkshire, ówczesny oficer Jetson,
zjawiał się przed obliczem Elżbiety przynosząc jej jeden z tych
dokumentów wyrzuconych przez morze na ląd, królowa ta,
która chętnie mówiła po łacinie, pytała: Quid mihi scribit Nep-
tunus? Co mi pisze Neptun?

Przejście zostało wydrążone. Termit dokonał swego. Bar-
kilphedro miał dostęp do królowej.
A tego właśnie pragnął.
Dla zrobienia kariery i majątku?
Nie.

Dla zniszczenia świetnego losu innych.
Większe to szczęście.
Szkodzić to w rozkoszy brodzić.

Nosić w sobie żądzę szkodzenia, nieokreśloną, lecz nieubła-
ganą, i nie tracić jej z widoku nigdy, ani na chwilę — cnota to

dana nie każdemu. Barkilphedro wyposażony został przez na-
turę w taką właśnie stałość.

Myśl, wola tego człowieka posiadała dar zacinania się niczym
szczęka buldoga.

Czuł, że jest nieubłagany, i czerpał z tego skryte, ponure za-
dowolenie. Byleby tylko miał jakąś zdobycz w zębach, byleby

miał w duszy pewność, że komuś szkodzi, nic mu już do szczę-
ścia nie brakło.

Rad szczękał i dygotał w nadziei, że innemu też będzie
zimno.

Być złym — to wielkie bogactwo. Niejeden, o którym sądzą,
że jest ubogi, i który jest nim w istocie, ma skarby prawdzi-
we w swej złośliwości, skarby, których by na nic nie zamienił.
Zrobić złośliwego figla — czyli dobrego figla — to więcej niż
pieniądze. Złośliwego dla tego, co go doświadcza, dobrego dla

245

tego, co go płata. Katesby, wspólnik Guy Fawkesa w papistow-
skim spisku prochowym, mówił: „Dałbym chętnie milion szter-
lingów, byleby tylko zobaczyć, jak parlament wylatuje w po-
wietrze".

Kim był właściwie Barkilphedro? Powodowało nim uczucie
najlichsze i najstraszliwsze zarazem. Był on zawistny.

Zawiść to uczucie, które można dobrze ulokować na królew-
skim dworze.

Na dworze .aż roi się od impertynentów, leniuchów, bogatych
próżniaków łaknących intrygi, od poszukiwaczy igły w kopie
siana, od wyszydzonych szyderców i błyskotliwych głupców,
którzy spragnieni są rozmów z zawistnikiem.

Jakże orzeźwiająco działa złośliwa plotka!

Człowiek zawistny — to świetny materiał na szpiega.

Pomiędzy namiętnością naturalną, jaką jest zawiść, a funk-
cją społeczną, jaką jest szpiegowanie, istnieje silne powinowac-
two. Szpieg poluje dla innych, jak pies; zawistnik poluje dla
siebie, jak kot.

Człowiek zawistny jest cały uformowany z okrucieństwa.

Barkilphedro miał też i inne przymioty: był dyskretny, sku-
piony, rzeczowy. Wszystko skrywał w sobie, a złość przeżerała
go coraz'głębiej. Bezgraniczna podłość łączy się zawsze z bez-
graniczną próżnością. Ci, których bawił, lubili go, inni — nie-
nawidzili; on jednak sądził, że ci, co go nienawidzą, gardzą
nim, że ci, co go lubią, kpią sobie z niego tylko. Trzymał się
jednak w karbach. Wszystkie te urazy wrzały bezdźwięcznie
w głębinach jego wrogiej rezygnacji. I oburzał się — jak gdy-
by hultaje w ogóle mieli do tego prawo. Milczał, choć miotała
nim furia. Potrafił przełknąć wszystko. Miewał napady głu-
chych, wewnętrznych gniewów, przystępy tajonej wściekłości,
która tliła się w nim skrytym, ciemnym płomykiem, niedo-
strzegalnym dla niczyich oczu; gwałtownik ten nawet dym
dobywający się z płonącego w nim ognia połknąć potrafił. A na
powierzchni cały był uśmiechem — uczynny, usłużny, miły,
uprzejmy, życzliwy. Kłaniał się każdemu, gdziekolwiek kogo

246

spotkał. Za lada powiewem wiatru zginał się do samej zie-
mi. Trzcina w miejscu stosu pacierzowego — źródło to iluż
korzyści.

Istoty podobne, jadowite a skryte, napotyka się wcale nie tak
rzadko, jakby się to wydawać mogło. Żyjemy otoczeni zewsząd
złowrogimi spadzistościami. Po co istnieją szkodnicy? Bolesne
pytanie. Marzyciel stawia je sobie zawsze, a myśliciel nigdy
odpowiedzieć na nie nie potrafi. I stąd też się bierze smutek
w spojrzeniu filozofów, utkwionym w górę ciemności, którą

' jest przeznaczenie, górę, z której wierzchołka olbrzymie widmo
zła rzuca na ziemię pełne garście węży.

Barkilphedro miał opasłe ciało i chudą twarz. Tłusty tułów
i kościste oblicze. Paznokcie jego pożłobione były i krótkie,
palce sękate, na końcach spłaszczone, włos gruby, sztywny.
duża odległość przedzielała skronie, a czoło miał zbrodniarza.
szerokie a niskie. Wąskie oczka ukrywały swój nikczemny wy-
raz pod krzaczastymi brwiami. Nos długi, spiczasty, garbaty
i gruby sięgał mu prawie aż po linię ust. Barkilphedro, gdyby
go tylko ubrać w stosowny strój, podobny byłby do Domicjana.
Twarz jego, zjełczało-żółta, była jakby wyrobiona z lepkiego
ciasta, nieruchome policzki wydawały się jak z żywicy i po-
przecinane były mnóstwem obrzydliwych zmarszczek i bruzd.
Szczękę miał potężną, ciężki podbródek i szelmowskie uszy.
Kiedy milczał, kiedy twarz jego nieruchomiała, górna warga.
oglądana z profilu, wyciągała się w trójkąt i podnosiła ukazu-
jąc dwa zęby- Zdawało się, że te zęby patrzą na człowieka.
Bo zęby potrafią patrzeć, jak spojrzenie potrafi gryźć.

Cierpliwość, umiarkowanie, wstrzemięźliwość, skromność,
powściągliwość, uprzejmość, poszanowanie, słodycz, grzecz-
ność, poprzestawanie na małym i czystość obyczajów — oto

komplet właściwości cechujących Barkilphedra. Znieważał te
wszystkie cnoty tym samym już, że je posiadał.

Nie upłynęło wiele czasu, a już Barkilphedro na dobre zado-
mowił się na dworze.

247

VIII
INFERI

Na dworze królewskim można się urządzić w dwojaki spo-
sób: albo na obłoku, i wtedy jest się dostojnym, albo też w bło-
cie, i wtedy jest się wszechpotężnym.

W pierwszym wypadku należy się do Olimpu. W drugim —

do garderoby.

Ten, co jest na Olimpie, ma w swym ręku tylko pioruny;

ten, co jest w garderobie — ma policję tajną.

W garderobie mieszczą się wszystkie narzędzia panowania,
stamtąd też nieraz nadchodzi i kara, gdyż garderoba jest zdra-
dziecka. Tam to skonał Heliogabal. Nosiła ona wówczas nazwę
latryny.

Zazwyczaj jednak dzieją się w garderobie wydarzenia mniej
tragiczne. Tutaj to właśnie Alberoni podziwiał Vendóme'a.
Osoby krwi królewskiej chętnie udzielają tutaj posłuchania.
Służy im ona za tron, Ludwik XIV przyjmuje tu księżnę bur-
gundzką, Filip V zasiada obok królowej. I ksiądz również ma
tu dostęp. Garderoba bywa niekiedy filią konfesjonału.

Dlatego też w dolnych kręgach dworu rodzą się kariery. I to
nienajmniejsze wcale.

Jeżeli chciałeś zostać wielkim za Ludwika XI, powinieneś
był stać się Piotrem de Rohan, marszałkiem Francji; jeżeli
chciałeś mieć wpływy, powinieneś był stać się Olivierem de
Daim, golibrodą. Jeżeli za czasów Marii Medycejskiej chciałeś
zostać sławnym, trzeba było zostać Sillery, kanclerzem; jeżeli
chciałeś być osobą naprawdę ważną, trzeba było zostać Han-
non, panną służącą królowej. Jeżeli chciałeś być słynnym za
Ludwika XV, trzeba było zostać Choiseulem, ministrem; jeżeli
chciałeś, by się ciebie obawiano, trzeba było zostać Lebelem,
pokojowcem. A za Ludwika XIV — Bontemps, co ściele łoże
królowi, o ileż więcej może niż Louvois, co mu organizuje ar-
mię, niż Turenne, co odnosi dla niego zwycięstwa. Odejmijmy
od osoby Richelieu ojca Józefa — i oto Richelieu nie istnieje

248

prawie. Zabraliśmy mu całą jego tajemnicę. Czerwona eminen-
cja jest wspaniała, szara eminencja — straszliwa. Być roba-
kiem — jakaż w tym siła! Wszyscy Narvaez i 0'Donnell razem
wzięci mniej uczynić są w stanie niż jedna siostra Patrocinio.

A warunkiem tej potęgi jest samounicestwienie. Jeżeli chcesz
być potężnym — bądź nieznanym, skromnym. Bądź niczym.
Odpoczywający wąż, zwinięty w kółko, przedstawia sobą zara-
zem i zero, i nieskończoność.

Taka to właśnie gadzia kariera stała się udziałem Barkil-
phedra.

Wśliznął się tam, gdzie chciał.

Płaskie robactwo przedostaje się wszędzie. Ludwik XIV miał
pluskwy w swoim łożu, a w polityce swojej — jezuitów.
Niemożliwe kombinacje nie istnieją.

Świat ten przypomina wahadło, którego ruchy łączyłyby dwa
przeciwległe a ciążące ku sobie bieguny: Franciszek I potrze-
buje Tribouleta, Ludwik XV potrzebuje Lebela. Pomiędzy naj-
wyższymi wierzchołkami i najniższymi dołami istnieje głębokie
powinowactwo.

Kieruje ten, co jest na dole. Zrozumieć przyczynę nie trud-
no. Ten, co jest na dole, trzyma w swoim ręku wszystkie nici.
Nie ma dogodniejszego stanowiska.
Jest się okiem i ma się ucho.
Jest się okiem rządu.
Ma się ucho króla.

A kiedy ma się dla siebie ucho króla, można dowolnie prze-
suwać zasuwkę, na którą zamknięta jest królewska świadomość,
można do tej świadomości wkładać wszystko, co się tylko ze-
chce. Świadomość królewska jest dla ciebie niby szafą. Niby
workiem, jeżeli jesteś śmieciarzem. Królewskie uszy nie należą
do królów; i dlatego też biedacy ci w gruncie rzeczy nie mogą
być za nic prawie odpowiedzialni. Kto nie jest panem swoich

myśli, nie jest też i panem swoich czynów. Król to stworzenie
posłuszne.

Komu?

249

Jakiemukolwiek złemu duchowi, co brzęczy mu do ucha. Po-
sępnej musze otchłani.

Brzęk ten rozkazuje. Panowanie — to dyktando.

Władca przemawia głosem donośnym, władza szepce cicho.

Prawdziwymi historykami są też ci, co potrafią odróżnić ten
cichy szept każdego panowania i usłyszeć, co podpowiada on
donośnemu głosowi.

IX

NIENAWIŚĆ JEST RÓWNIE SILNA JAK MIŁOŚĆ

Królowa Anna miała kilka takich cichych głosów w swoim
otoczeniu. Barkilphedro był jednym z nich.

Prócz królowej zaś urabiał on również niedostrzegalnie i la-
dy Jozjanę, i lorda Dawida. Wspominaliśmy już, że szeptał
w troje na raz uszu. Miał więc do swojej dyspozycji o jedno
ucho więcej niż Dangeau. Dangeau szeptał do dwojga uszu
tylko wtedy, kiedy wsunął swą głowę pomiędzy Ludwika XIV,
zakochanego w szwagierce swojej, Henrietcie, i Henriettę, za-
kochaną w szwagrze swym, Ludwiku XIV, kiedy był po-
wiernikiem Ludwika, o czym nie wiedziała Henrietta, i powier-
nikiem Henrietty, o czym nie wiedział Ludwik, kiedy
umieścił się w samym środku miłości tych swoich dwu ku-
kiełek i sam stawiał pytania, i sam dawał odpowiedzi.

Barkilphedro był taki uśmiechnięty, taki zgodny, tak zupei-
nie niezdolny, by za kimkolwiek się ująć, tak do nikogo na dnie
duszy nie przywiązany, taki szpetny, taki zły, że osoba krwi
królewskiej już po krótkim czasie obejść się wprost bez niego
nie mogła. Raz spróbowawszy pochlebstw Barkilphedra Anna
mieć już nie chciała innego pochlebcy. Pochlebiał jej tak, jak
niegdyś pochlebiano Ludwikowi Wielkiemu — kłując dotkli-
wie innych. ,,Skoro król jest nieukiem, należy drwić z uczo-
nych" — mawiała pani de Montchevreuil.

250

A szczyt mistrzostwa — to zatruwanie niekiedy tych ukłuć

jadem. Neron lubi przyglądać się pracy Locusty.

•

Do królewskich pałaców przedostać się można bez trudu. Te
kolonie koralowych polipów mają swoje wewnętrzne przejścia,
które szybko odnajdują, przetrząsają, a nawet i wydrążają
w miarę potrzeby gryzonie zwane dworzanami. By wejść tam,
byle pozór wystarczy. Barkilphedro pod pozorem swego stano-
wiska dostał się też przed oblicze królowej Anny i szybko stał
się dla niej tym, czym niegdyś był dla Jozjany: nieodzownym
pokojowym zwierzęciem. Słówko, na które raz się odważył,
pozwoliło mu przejrzeć królową; odtąd wiedział już, czym jest
naprawdę dobroć jej królewskiej mości. Królowa bardzo lubiła
swojego lorda-stewarda, WJliama Cavendisch, księcia Devon-
shire, który był wielkim głupcem. Lord ów, co posiadał wszyst-
kie stopnie naukowe Oksfordu, a nie znał nawet ortografii,
popełnił dnia pewnego wielką lekkomyślność: umarł. Umrzeć

— to na dworze postępek bardzo nierozsądny, wówczas nikt już
się bowiem nie krępuje z wypowiadaniem swojego zdania o ta-
kiej osobie. Królowa rozpaczała po śmierci lorda-stewarda
w obecności Barkilphedra, aż wreszcie wśród westchnień rze-
kła tak: „Cóż za szkoda, że tyle cnót obsługiwała głowa tak
słaba".

— Dieu yeuille avoir son"dne! — szepnął półgłosem, po
francusku, Barkilphedro.

Królowa uśmiechnęła się. Barkilphedro zapamiętał sobie ten
uśmiech.

Wywnioskował z niego: podobam się, kiedy gryzę.

Spuścił więc z uwięzi swoją złośliwość.

Od tego dnia ciekawość jego i drwina docierać zaczęły wszę-
dzie. Pozwalano mu na to, gdyż się go bano. Kto rozśmiesza
królów, w innych wzbudza strach.

Silny był potęgą błazna.

Co dzień gdzieś pod ziemią posuwał się naprzód o kilka kro-
ków. Stał się potrzebny. Niektórzy możni zaszczycali go zau-

251

faniem swoim tak dalece, że powierzali mu nawet różne niena-
zbyt czyste sprawy do załatwienia.

Dwór — to machina poruszana trybami. Barkilphedro stał
się ich motorem. Czy zauważyliście może, jak niewielkie kółko
porusza nieraz cały mechanizm?

Jozjana, która — jak już wspominaliśmy — korzystała ze
szpiegowskich talentów Barkilphedra, ufała mu tak dalece, że
powierzyła mu bez wahania tajemny klucz od swoich pokoi. Za
pomocą tego klucza mógł wejść do niej o każdej godzinie. Takie
dopuszczenie obcej osoby do wszelkich tajników swego pry-
watnego życia zdarzało się w wieku siedemnastym bardzo czę-
sto. Nazywano to: dać komuś klucz. Jozjana rozdała dwa takie
klucze zaufania; jeden miał lord Dawid, drugi — Barkilphedro.

A zresztą wpadanie znienacka do sypialni nie było. w oby-
czajach tamtych wieków niczym zadziwiającym. Często też
zdarzały się nieoczekiwane wypadki. La Ferte na przykład,
odsuwając gwałtownie firankę u łoża panny Lafont, znalazła
tam Sainsona, czarnego muszkietera, itd. itd.

Barkilphedro celował w podobnych, przypadkowych niby to
odkryciach, które wydają osoby wysoko postawione w ręce
skromnych sług. Krętymi ścieżkami, cicho a umiejętnie, poruszał
się wśród mroków. Jako szpieg doskonały, łączył bezlitosność
kata z cierpliwością mikroskopowego badacza. Został urodzony
na dworaka. Każdy dworak jest lunatykiem. Snuje się po omac-
ku wśród nocy, której na imię wszechpotęga. A w ręku ma ślepą
latarnię. Oświetla sobie miejsce, które obejrzeć pragnie, sam
pozostaje w cieniu. Z latarnią tą szuka on nie człowieka, lecz
zwierzyny. A znajduje króla.

Królowie nie lubią mieć w swoim otoczeniu ludzi zbyt zadu-
fanych we własnej wielkości. Podoba im się ironia skierowana
swym ostrzem przeciwko każdemu, byleby tylko nie przeciwko
ich osobie. Wielką umiejętnością Barkilphedra było, iż potrafił
on zawsze pokazać małość lordów i książąt, wyolbrzymiając
tym sposobem osobę jej królewskiej mości.

252

Tajemny kluczyk, znajdujący się w posiadaniu Barkilphedra,
był podwójny, z ^każdego końca inny. Otworzyć nim można
było drzwi do prywatnych pokoi Jozjany w obu jej ulubionych
rezydencjach, w Hunkerville-House w Londynie i w Corleone-

-lodge w Windsorze. Obydwa te pałace należały do dziedzic-
twa Ciancharlie. Hunkerville-House przytykał do Oidgate.
Oidgate — to rogatka Londynu od strony Harwick. Stoi tam
pomnik Karola H z aniołem nad głową, z wyrzeźbionymi u stóp
lwem i jednorożcem. Wschodni wiatr przynosił do Hunkerville-
-House dźwięk dzwonów z kościoła Marylebone. Corleone-

-lodge był to pałac florencki z cegły i kamienia, z kolumnami
z marmuru, wybudowany w Windsorze, u wylotu drewnianego
mostu. Pałac ten miał jeden z najpiękniejszych dziedzińców
w Anglii.

W pałacu tym, położonym tuż obok królewskiego zamku, Jo-
zjana znajdowała się pod bokiem królowej. Lubiła tutaj prze-
bywać jednakże.

Wpływ Barkilphedra na królową był od zewnątrz prawie że
niedostrzegalny. Moc jego skryła się w korzenie jak gdyby.
Jakże trudno jest wyrwać takie dworskie chwasty; rozrastają
się pod ziemią bardzo silnie, a na powierzchni nie ma za co
uchwycić. Niesposób prawie wyplenić Roquelaure'a, Tribou-
leta czy Brummela.

Królowa Anna co dzień bardziej lubiła Barkilphedra.
Sarah Jennings stała się sławna; Barkilphedro pozostał nie-
znany; względy, jakimi się cieszył, przepadły w ludzkiej pa- ,
mięci. Imię jego nie przeszło do historii. Nie wszystkie krety
wpadają do pułapki.

Barkilphedro, dawny kandydat na księdza, uczył się był nie-
gdyś wszystkiego po trochu; o wszystko się otarł, a nic mu
z tego nie pozostało. Można stać się ofiarą omnis res scibilis.
Posiadanie beczki Danaid pod czaszką — to dramat całej rasy
mędrców, którą można by określić jako jałową. Barkilphedro.
wiele wkładał do swojej mózgownicy, ona jednakże niezmien-
nie pozostawała pusta.

253

Umysł, tak jak i natura, nie znosi próżni. Natura wypełnia
próżnię miłością; umysł wypełnia ją często nienawiścią. Niena-
wiść — to zawsze coś.

Zdarza się nienawiść dla nienawiści. Sztuka dla sztuki spo-
tykana jest w naturze o wiele częściej, niżby śmy to przypuścić

skłonni byli.

Człowiek nienawidzi. Musi przecież czymś się zająć w końcu.

Bezinteresowna nienawiść — potężne to słowa. A więc nie-
nawiść, która sama sobie jest zapłatą.

Niedźwiedź potrafi żyć ssąc własną łapę.

Nie w nieskończoność jednakże. Łapę taką trzeba odżywić.
Trzeba pod nią podsunąć cokolwiek.

Nieokreślona, niewyraźna nienawiść —; słodkie to uczucie
i wystarcza na pewien czas; w końcu trzeba jednak znaleźć je]
jakiś przedmiot. Niechęć rozproszona na wsze stworzenie wy-
czerpuje jak każda samotnicza rozkosz. Nienawiść pozbawiona
przedmiotu podobna jest do strzału bez celu. A przecież serce,
w które trafić i które przebić należy, jest niewątpliwie stawką

w tej grze.

Niesposób nienawidzić z samej zasady tylko. Potrzebna jest
tutaj j-akaś przyprawa, jakiś mężczyzna czy też kobieta, ktoś,
kogo można zniszczyć.

Urozmaicić tę grę, dostarczyć celu, podniecić nienawiść przez
jej umiejscowienie, zabawić myśliwca widokiem żywej zdoby-
czy, roztoczyć przed czatującym urzekające widoki krwi, co
popłynie, dymiąca i ciepła, podniecać ptasznika tak bezużytecz-
nie uskrzydloną łatwowiernością skowronka, być zwierzęciem,
które ochrania się po to, żeby je później zabić — przysługa to
nie lada jaka, i słodka, i straszna, a wyświadczana zawsze nie-
świadomie. Barkilphedrowi wyświadczała ją Jozjana.

Myśl — to pocisk. Od pierwszego dnia Barkilphedro celować
zaczął w Jozjanę złymi zamysłami, które hodował w duchu. Za-
mysł jest podobny do sztucera. Barkilphedro czuwał w pogoto-
wiu, skierowując przeciwko księżniczce całą swoją skrywaną
złość. Dziwi was to może? A cóż uczynił ptak myśliwemu, który

254

do niego strzela? Strzela, bo go chce zjeść, powiadacie. Barkil-
phedro miał te same zamiary.

Nie podobna było ugodzić Jozjanę w serce, trudno jest dosię-
gnąć strzałą i zranić zagadkę; ale można było zranić ją w gło-
wę, można było zranić jej pychę.

Sądziła, że jest to jej siła, a była to właśnie jej słabość.
Barkilphedro zrozumiał to szybko.

Gdyby Jozjana mogła przejrzeć na wskroś mroki duszy Bar-
kilphedra, gdyby mogła zobaczyć, co kryje się pod maską jego
słodkiego uśmiechu — to, choć można i dumna, zadrżałaby ze
zgrozy. Lecz na szczęście dla spokoju jej nocy nie domyślała się
nawet, kim był rzeczywiście ten człowiek.

Niesposób przewidzieć, skąd wytryśnie nagle niespodzianka.
Głębokie, podziemne korytarze życia nie są bezpieczne. Mała
nienawiść nie istnieje. Nienawiść jest zawsze olbrzymia. W naj-
mniejszej nawet istocie zachowuje ona ogrom swojej postaci,
zawsze jest potworna. Każda nienawiść jest całą nienawiścią
świata. Słoń znienawidzony przez mrówkę również byłby nara-
żony na niebezpieczeństwo.

Barkilphedro, zanim uderzył, czuł radosny przedsmak złego
uczynku, który zamierzał popełnić. Nie wiedział jeszcze, jaką
krzywdę zrobi Jozjanie. Ale postanowił, że jakąś zrobi jej na
pewno. Decyzja taka — to już wiele.

Całkowite zniszczenie Jozjany byłoby szczęściem zbyt wiel-
kim, nieosiągalnym. Nie marzył też nawet o nim. Chciał tylko
upokorzyć ją, poniżyć, przywieść do rozpaczy, chciał, by te
wspaniałe oczy zaczerwieniły się od płaczu. I liczył, że to mu
się uda. Nie na darmo przecież natura uczyniła go wytrwałym,
pracowitym, wiernym cudzej udręce, nie na darmo uczyniła go
ona człowiekiem, którego pozbyć się nie ma sposobu. Nie wąt-
pił, że zdoła znaleźć w końcu szczelinę w złotym pancerzu Jo-
zjany, że uda mu się zranić do krwi tę mieszkankę Olimpu.
I jakąż to korzyść przynieść miał mu ten czyn? Korzyść olbrzy-
mią. Za dobro wypłaciłby się złem.

255

Kim jest człowiek zawistny? Jest on niewdzięcznikiem. Nie-
nawidzi światła, co oświeca go i grzeje. Zoil nienawidził tak

Homera.
Poddać Jozjanę temu, co dzisiaj nazwano by wiwisekcją,

mieć ją drgającą całą na swym anatomicznym stole, krajać ją
na żywo, do woli, jakkolwiek, ciąć z lubością, kiedy ona wyć
będzie z bólu — oto cudne marzenie Barkilphedra.

Aby tylko ten cel osiągnąć, gotów był nawet i pocierpieć
trochę. Można czasem uszczypnąć się samemu własnymi klesz-
czami. Nóż, składając się, obetnie nieraz palec. Trudno. Zgo-
dziłby się bez wahania na każdą udrękę, byleby go tylko spot-
kała przy okazji tortur zadawanych Joz Janie. Oprawca, co
przypala gorącym żelazem, ma poparzone ręce, a nie zwraca
na to nawet uwagi. Ponieważ inny bardziej cierpi, on sam nie
czuje własnego bólu, bo ból ten łagodzi widok wijącej się

w męce ofiary.

Szkodzić, szkodzić za wszelką cenę — i niech się dzieje, co

chce!

Praca nad budowaniem cudzego nieszczęścia łączy się za-
wsze z milczącym przyjęciem odpowiedzialności. Ten, co gotuje
niebezpieczeństwo dla drugiego, sam się na nie naraża, sam
może wpaść w każdej chwili w sidła pozastawiane misternie
przez siebie samego. Wzgląd ten nie powstrzyma bynajmniej
człowieka naprawdę złego. Odczuwa on tyleż radości, ile ofiara
jego cierpi mąk. Cierpienia jej łaskoczą go mile; człowiek zły
tylko w straszliwy sposób radować się potrafi. Kwitnie on
wśród cudzej udręki. Książę Alba grzał sobie dłonie przy ogniu
stosów Inkwizycji. Ogień — to ból, blask jego — to przyjem-
ność. Dreszcz przejmuje na myśl o podobnych porównaniach.
Niezgłębione są ciemne przepaście ludzkiej duszy. Supplice
exquis — wyborna męczarnia — określenie to znaleźć można
u Bodina', ma ono, być może, straszliwe potrójne znaczenie.
Mieści się w nim i wyszukanie w zadawanych torturach, i mę-
ka dręczonego, i rozkosz dręczyciela. Czym jest ambicja? Czym

l Księga IV, str. 196.

256

jest łaknienie?—potrzeba zaspokojenia pychy, potrzeba zaspo-
kojenia głodu? Jest to chęć poświęcenia kogoś dla czyjegoś
zadowolenia. Smutne to bardzo, lecz i nadzieja bywa przewrot-
na. Jeżeli komuś życzymy czegokolwiek, to zawsze źle. Dlacze-
go nie życzymy ludziom dobrze? Czyżby śliskie pochyłości na-
szej woli leżały po stronie zła? Najcięższy trud sprawiedliwego
to nieustanne usuwanie ze swej duszy niechęci, tak niełatwej
do wyczerpania. Prawie wszystkie nasze pożądania, obejrzane
z bliska, kryją w sobie coś, do czego niesposób się przyznać.
Dla doskonałego złoczyńcy istnieje bowiem ten ohydny rodzaj
doskonałości — „Tym gorzej" dla innych znaczy tyle, co ,,Tym
lepiej" dla mnie. O mroki, o pieczary ludzkich dusz!

Jozjana czuła się ze wszech miar bezpieczna. Oślepiała ją py-
cha zrodzona z pogardy dla wszystkiego. Zdumiewająca bywa
zdolność kobiet do odczuwania wzgardy. Pogarda nieświadoma,
bezwiedna i pełna ufności — oto Jozjana. Barkilphedro był
w jej pojęciu czymś na kształt przedmiotu. Zdziwiłaby się
szczerze, gdyby jej ktoś powiedział, że Barkilphedro jest istotą
ludzką.

Chodziła, poruszała się, śmiała nie dostrzegając obecności
tego człowieka, a on przypatrywał się jej z ukosa.

Milczący, skupiony, czatował na sposobność.

A im dłużej czekał, tym silniej krzepło w nim pragnienie, by
za wszelką cenę zmącić rozpaczą życie tej kobiety.

Czyhał, nieubłagany.

Był zresztą w pełni usprawiedliwiony we własnych oczach.
Nie należy mniemać, jakoby hultaje nie mieli dla siebie sza-
cunku. Zdają oni sprawę ze swych zamiarów i czynów sami
przed sobą w wyniosłych, dumnych monologach. Jak to! Ta
Jozjana dała mu jałmużnę! Niczym żebrakowi rzuciła mu kilka
nędznych groszy ze swego przeogromnego bogactwa. Przykuła
go, przygwoździła do idiotycznego urzędu! Bo przecież to, że
on, Barkilphedro, duchowny prawie, człowiek obdarzony zdol-
nościami tak różnorodnymi, tak głębokimi, osobistość tak uczo-
na, on, którego wielebnym co najmniej zwać by należało, gdyby
sprawiedliwie nagradzano cnotę — trudnił się spisywaniem

17 — Człowiek Śmiechu

257

w rejestr skorup zdatnych już chyba tylko do zeskrobywania
Wrzodów Hioba, że marnował żywot w ciasnej kancelarii na
odpieczętowywaniu z największą powagą głupich butelek obro-
słych wszelakim morskim plugastwem i na rozszyfrowywaniu'
spleśniałych pergaminów, zbutwiałych gryzmołów, rozpadłych
na strzępy testamentów, głupstw zamazanych, nieczytelnych —
działo się z winy Jozjanyl A ta marna istota pozwalała sobie

jeszcze mówić mu: tyl

I miałbyż się nie zemścić za to wszystko?

•I miałbyż puścić jej to płazem?
Q, za pozwoleniem'. Nie byłoby już chyba -sprawiedliwości

na ziemi.

X

\

OGIEŃ, KRÓRY DOJRZEĆ BY MOŻNA BYŁO, GDYBY CZŁOWIEK
BYŁ ISTOTĄ PRZEZROCZYSTĄ

Co! Ta kobieta, to dziwadło, ta marzycielka rozpustna, dzie-
wica, dopóki się okazja do grzechu nie zdarzy, ten kawał ciała,
nie dostarczony jeszcze do rąk właściciela, to uosobienie bez-
czelności w książęcej mitrze, ta dumna Diana, której nie posiadł
jeszcze nikt, żaden pierwszy lepszy — nikt — podobno — niech
i tak będzie — zapewne z braku sposobności — ten nieprawy
pomiot łotra-króla, co nie miał dość rozumu w głowie, by za-
chować swój tron, ta (księżniczka z przypadku, wielka dama
pozująca na boginię, co byłaby zwykłą dziewką publiczną,
gdyby nie ma]ątek, ta przebrana lady, złodziejka, co skradła
" fortunę banity, ta żebraczka pełna pychy — była aż tak bez-
wstydna, że kiedy dnia pewnego on, Barkilphedro, znalazł się
bez dachu nad głową i nie miał co do ust włożyć, posadziła go
u swego stołu na szarym końcu i pozwoliła mu przytulić się
w jakimś zakamarku swojego obrzydliwego pałacu — gdzie?
ach, to już wszystko jedno, czy na strychu czy w piwnicy —
nieco lepiej niż służba, gorzej nieco niż koniel Wykorzystała

258

rozpaczliwe położenie jego, Barkilphedra, by oddać mu co prę-
dzej podstępną przysługę, by — jak zwykle bogacze ubogich—•
upokorzyć go, uzależnić od siebie, niczym jamnika wziętego na
smycz! A ileż to ją kosztowało wyświadczenie tej przysługi?
Przysługa tyle jest warta, ile kosztuje tego, co ją świadczy.
. Małoż to miała pustych, zbytecznych pokoi w swoim pałacu!
Przyszła z pomocą Barkilphedrowi! Ogromny to z jej strony wy-
siłek! Czyż zjadła przez to choć o jedną łyżkę mniej żółwiowej
zupy? Czyż wyrzekła się czegokolwiek z nadmiaru swego nie-
nawistnego dobrobytu? Nie! Do nadmiaru tego, do tego zbytku
dorzuciła jeszcze jedną próżność, jeszcze jeden luksus, przystro-
iła się w dobry uczynek niczym w pierścionek, wspomogła
uczonego, otoczyła opieką pisarza! Mogła teraz uważać się za
jego protektorkę, mogła przybierać pozy osoby, co rozrzuca
dobrodziejstwa na lewo i prawo, co karmi i poi ubogich litera-
tów. Cóż za szczęście miał ten nędzarz, że udało mu się napot-
kać mnie! Jakże wielką jestem dobrodziejką i przyjaciółką
sztuk pięknych! I to wszystko za jaką cenę? Za to, że postawić
kazała tapczanik w ciemnej komórce na poddaszu. A ta posada
w admiralicji, co to ją Barkilphedro otrzymał z łaski Jozjany!
Cudowne zajęcie! Jozjana uczyniła Barkilphedra tym, czym
był on w tej chwili. Tak, to ona zrobiła go tym właśnie, czyli
niczym. A nawet mniej jeszcze niż niczym. Zajęcie to ośmie-
szało go, obezwładniało, ciążyło mu, nie pozwalało być sobą.
Cóż był winien Jozjanie? Wdzięczność, jaką garbus czuje dla
matki, co go urodziła kaleką. Oto i oni — ci uprzywilejowani,
syci ludzie, ci parweniusze, ci wybrańcy podłej macochy-
-fortuny! A człowiek pełen zdolności i talentów, a Barkilphe-
dro, musi stać pokornie w sieni, czapkować lokajom, wdrapywać
się wieczorami na wysokie poddasze, musi być uprzejmy, nad-
skakujący, przymilny, pokorny. Uśmiech wyrażający pochleb-
stwa i szacunek ani na chwilę nie ma prawa zejść mu z twarzy.
I jakże tu nie zgrzytać zębami w skrytości ducha! A ona tym-
czasem w perły stroi swoją szyję i przybiera pozy miłośnicy
wobec tego swojego głupkowatego lorda Dawida Dirry-MoirS
Łajdaczka!

n-                               '                    259

Nie dopuszczaj nigdy, by ci ktokolwiek wyświadczył przysłu-
gę. Bo wykorzystywany będziesz bez końca. Nie pozwól się ni-
gdy złapać na gorącym uczynku ostatecznego wyczerpania. Bo
ktoś ci pomoże. Barkilphedro nie miał nawet na kawałek chleba
— i to już starczyło owej kobiecie za pretekst, by go nakarmić.
I od tej chwili stał się jej domownikiem, jej sługą. Jedno osłabię- .
nie żołądka — i oto jesteś uwiązany łańcuchem na całe swoje ży-
cie. Zostać zobligowanym — to tyle, co stać się wyzyskiwanym.
Szczęśliwi, możni korzystają z chwili, w której wyciągasz rękę,
by położyć ci grosz na dłoni, korzystają z momentu poniżenia
twego i nędzy, by uczynić z ciebie niewolnika, i to niewolnika
najgorszego rodzaju, niewolnika wdzięczności, niewolnika, któ-
ry musi kochać. Cóż za nikczemność! Cóż za niedelikatność!
Jakaż niespodzianka dla naszej dumyl I nie ma na to rady,
jesteś oto skazany, skazany na całe życie i nie wolno
ci wątpić nawet, że ten mężczyzna jest dobry, że ta
kobieta jest piękna, i musisz tkwić na swojej podrzędne]
pozycji, schlebiać, chwalić, podziwiać, kadzić, płaszczyć się,
nieustannie zginać kolano w przyklęku i słodzić każde swoje
słowo — wtedy, kiedy drąży cię złość, kiedy przeżuwasz naj-
wścieklejsze okrzyki, kiedy kotłuje się w tobie oburzenie i wię-
cej jest w twojej duszy goryczy niż- piany w oceanie.

W taki to właśnie sposób czyni możny biedaka swoim nie-
wolnikiem.

Dobry uczynek, którego dokonano na twojej osobie, oblepia

cię, grzężniesz w nim już na zawsze.

Na jałmużnę nie ma ratunku. Wdzięczność to paraliż. Dobro-
dziejstwo okleja się dookoła ciebie wstrętnie a dokładnie, unie-
możliwiając ci jakiekolwiek swobodniejsze poruszenie. Obrzy-
dliwe istoty bogate i syte, których litość sroży się nad tobą,
wiedzą o tym dobrze. Stało się! Oto należysz już do nich. Kupili
cię. Za ile? Za kość odebraną psu i tobie daną. Rzucili ci tę
kość, uderzyli cię nią po głowie. Zostałeś tyleż wspomożony, co
ukamienowany. Ale to wszystko jedno. Obgryzłeś ją, niepraw-
' dąż? Dano ci również schronienie w psiej budzie. A więc dzię-
kuj! Dziękuj przez całe życie! Ubóstwiaj swoich panów! Klękaj

260

przed nimi nieustannie. Przyjęcie dobrodziejstwa to wyrażenie
milczącej zgody na własne wieczyste poniżenie. Możni wyma-
gają, byś miał siebie za nicość, ich — za bogów. Im bardziej
się ty poniżasz, tym bardziej oni wywyższeni zostają. Prostuje
ich twój zgięty kark. W głosie ich dźwięczy słodka, a raniąca
pogarda. Wydarzenia ich życia rodzinnego — chrzciny, śluby,
ciąże, narodziny — wszystko to musi cię obchodzić, wszystkim
. tym przejmować się powinieneś. Rodzi się im szczeniak, dobrze,
ty układasz sonet. Po to jesteś poetą, by się płaszczyć! Czyż
nie powinny spadać z nieboskłonu przerażone gwiazdy! Jeszcze
krok dalej, a zaczniesz donaszać ich stare trzewiki.

— Cóż to ty trzymasz u siebie, moja droga? Jaki brzydki?
xCo to za człowiek?

— Ach, nie wiem, taki sobie gryzipiórek. Karmię go.
Tak ze sobą rozmawiają te gęsi. Nawet nie ściszając głosu.
Słyszysz i uśmiechasz się przymilnie, jak nakręcana zabawka.
Zresztą jeżeli zachorujesz, twoi. państwo, owszem, przyślą ci
lekarza. Nie swojego, o nie! I zapytają nawet o twoje zdrowie
przy okazji. Jesteś ulepiony z innej gliny, strome zbocze niedo-
stępności leży po ich stronie — są więc łaskawi. Są przystępni
ze swej niedostępnej wysokości. Wiedzą, że nie zrównasz się
z nimi w żaden sposób. Są grzeczni przez pogardę. Przy stole
, kiwają ci lekko głową. Niekiedy wiedzą nawet, jak należy pisać
twoje nazwisko. Są twymi protektorami i dają ci to odczuć
w ten sposób tylko, że całkiem bezwiednie depczą po wszyst-
kim, co jest w tobie delikatne i wrażliwe. Odnoszą się do ciebie
z dobrocią!

Czyż to nie ohyda?

Zaiste, należało ukarać Jozjanę jak najszybciej. Należało po-
uczyć ją, z kim ma do czynienia! Tak! panowie magnaci, ponie-
waż nie jesteście w stanie wszystkiego zjeść, ponieważ bogac-
two wasze doprowadziłoby was w końcu do niestrawności, gdyż
żołądki wasze są małe, takie same jak i nasze, ponieważ wresz-
cie lepiej jest rozdać resztki, niż je zmarnować — okruchy
z waszego stołu rzucacie wspaniałomyślnie ubogim! Tak! da-
jecie nam chleb, dajecie nam dach nad głowg, dajecie nam przy-

261

odziewek, dajecie nam pracę i posuwacie swoją śmiałość, swój
obłęd, okrucieństwo i głupotę aż tak daleko, by uwierzyć, że
jesteśmy wam winni wdzięczność za to'. Chleb ten — to chleb
służalstwa, dach nad głową — to lokajska izba, odzienie jest
liberią, a praca istnym pośmiewiskiem płatnym, to prawda,
lecz ogłupiającym. Sądzicie, że za schronienie i strawę zyskali-
ście sobie prawo, by wyciskać z nas wszystkie soki, wyobrażacie
sobie, że jesteśmy waszymi dłużnikami, liczycie na naszą
wdzięczność! A otóż my rozszarpiemy wam brzuchy'. Wyrwie-
my z ciebie bebechy, o, piękna pani, i będziemy cię pożerać na

żywo, i wygryziemy ci zębami serce z piersi!

Jozjana! Czyż to nie ohyda? I na czymże polegała jej za-
sługa? Jedyne dzieło, którego dokonała — to przyjście na,
świat jako widoczne świadectwo głupoty ojca i bezwstydu
matki. Raczyła istnieć, zgodziła się uprzejmie zostać przed-
miotem powszechnego zgorszenia i za to, z,a to płacono jej mi-
liony, za to posiadała ziemie,^ zamki, królikarnie, knieje pełne
zwierzyny, jeziora, lasy, Bóg jeden wie co jeszcze! I pisywano
do niej wiersze! A on, Barkilphedro, co uczył się i pracował
tak ciężko, on, co wtłoczył sobie przez oczy do mózgu tyle
grubych tomów, on, co zbutwiał cały wśród ksiąg i wiedzy, on.
co mądry był nieskończenie, co doskonale dowodziłby wojska-
mi, co mógłby pisywać tragedie nie ustępujące dziełom Otwaya
i Drydena, gdyby zechciał tylko, on, co powinien był zostać
cesarzem, tak przyciśnięty został koniecznością, że dopuścił, by
'ta nic niewarta istota nie pozwoliła mu umrzeć z głodu! Czyż
uzurpacja możnych, tych obrzydzenie wzbudzających wybrań-
ców przypadku, może posunąć się dalej? Udają wobec nas
wspaniałomyślność, hojność, wspomagają, uśmiechają się do
nas, do nas, co chętnie chłeptalibyśmy ich krew oblizując z lu-
bością wargi! Pierwsza lepsza dama u dworu ma odrażającą moc
stania się dobrodziejką, a człowiek naprawdę nieprzeciętny
może zostać skazany na zbieranie resztek upuszczonych przez
taką rękę! .Nie masz chyba straszliwszej niesprawiedliwościi
A czymże jest społeczeństwo, które stoi aż tak wyłącznie na
nierówności i wyzysku? Czy nie należałoby właściwie schwy-

262

cić tego wszystkiego za cztery rogi, potrząsnąć i wyrzucić aż
pod sufit, i obrus, i zastawioną ucztę, i orgię, i upojenie,
i pijaństwo, i biesiadników — i tych, co rozparli się łokciami
na stole, i tych, co warują pod stołem, na czterech łapkach,
i zuchwalców, co dają, i głupców, co przyjmują — plunąć tym
Bogu w nos, cisnąć w niebo ziemię całą! Na razie jednakże
. wpijemy pazury w Jozjanę.

Oto rozmyślania Barkilphedra, oto ryk jego duszy. Zawi-
stnicy zwykli bowiem rozgrzeszać się włączając powszechne,
społeczne zło w swoje osobiste urazy. Nienawiść, ta dzika na-
miętność, pożerała nieustannie tę okrutną duszę przybierając

• coraz to inny kształt. W rogach starych piętnastowiecznych
map widnieje przestrzeń nie mająca ani ustalonego kształtu,
ani nazwy, na której wypisano trzy słowa: Hic sunt leones.
Taki niezbadany zakątek znajduje się również i w człowieku.
Namiętności krążą tam i pomrukują groźnie, i można by po-
wiedzieć o tych ciemnych zakamarkach ludzkiej duszy: tutaj

żyją lwy.

Czy jednakże podobne spiętrzenie drapieżnych 'rozumowań
było całkowicie niedorzeczne? Czy sądy te były zupełnie po-
zbawione słuszności? Nie, przyznać to trzeba!

Przerażenie budzi myśl, że sądy, do których jesteśmy zdolni,
to nie to samo co sprawiedliwość. Sąd jest względny. Sprawie-
dliwość — absolutna. Zastanówcie się sami, na czym polega

-różnica pomiędzy sędzią a sprawiedliwym.

Ludzie źli bezwzględnie i świadomie znęcają się nad sumie-
niem, dławią je. Istnieje swoista gimnastyka fałszu. Sofista —
to fałszerz, co gwałci zdrowy rozsądek w razie potrzeby.
Pewien gatunek logiki, zwinnej, zręcznej, a bezlitosnej, pra-
cuje na rzecz zła i celuje w dławieniu wśród ciemności prawdy.
Szatan zadaje Bogu ponurego kuksańca.

Niejeden sofista, podziwiany przez głupców, taki tylko po-
siada tytuł do sławy, że udało mu się zręcznie „posiniaczyć"
sumienie człowieka.

Barkilphedro przewidywał poronienie swoich zamysłów.
Żałość brała na samą myśl o tym. Przedsiębrał pracę tak

263

ogromną, by w rezultacie — jak się tego obawiał przynajmniej
— dokonać tak niewiele złego. Był człowiekiem, co jak kwas
przeżerać potrafi, miał stalową wolę, nienawiść jego twarda
była jak diament, płomienna ciekawość pożądała katastrofy. ''
I miałbyż niczego nie spalić, nie ściąć niczyjej głowy, niczego
nie zniszczyć'. Być tym, czym on był, niszczącą siłą, żarłoczną
nienawiścią, podgryzaczem szczęścia innych, zostać stworzo-
nym (bo istnieje przecież jakiś stwórca, którykolwiek, Bóg czy
. diabeł!), zostać stworzonym Barkilphedrem w każdym calu —
po to, żeby, być może, wypłatać komuś tylko nieznacznego
figlal Czyż to możliwe! On, Barkilphedro, miałbyż chybić! On,
sprężyna zdolna do wyrzucania skalnych głazów, miałbyż na- "
piąć się do ostatnich granic po to tylko, by nabić guza na
czole strojnej lali! Katapulta pstrykająca szczutka! Wysiłek
Syzyfa dający wynik równy pracy mrówki! Miałbyż wypocić
całą swą nienawiść — i nie uzyskać tym sposobem nic prawie?
Nie ma chyba większego upokorzenia dla mechanizmu, co
zdolny byłby przecież zmiażdżyć świat cały! Puścić w ruch
wszystkie kółka, wszystkie śrubki, potajemnie, tłumiąc w ukry-
ciu zgiełk, który czyniły — nie mniejszy niż maszyna Marły
— po ,to tylko, być może, żeby uszczypnąć koniuszek różowego
paluszka! I miałże odwalać i przenosić głazy — kto wie? —
po to tylko, by płaska powierzchnia dworu pokryła się drob-
nymi zmarszczkami na chwilę? Bóg lubi rozrzutnie szafować
siłami. Nieraz porusza góry całe, by, w skutku, przesunąć nieco '

kopczyk kretowiska.
A ponadto — rzecz działa się na dworze, na tym niezwykłym,

cudacznym terenie, gdzie bardzo jest niebezpiecznie celować do
wroga — i chybić. Po pierwsze, demaskuje cię to wobec wroga
i rozdrażnia go, po drugie, co najważniejsza, nie podoba się to
władcy, panu. Królowie niechętnym okiem widzą niezręcz-
nych. Żadnych obrażeń, żadnych brzydkich ciosów kułakiem!
Uduś, wszystkich choćby, bylebyś tylko nikomu nie puścił
krwi z nosa. Ten, co zabija, jest zręczny, ten, co rani, jest nie-
zdarą. Królowie bardzo nie lubią, kiedy się uszkodzi ich do-
mownika. I mają pretensję do tego, co nadtłucze czy to porce-

264

łanową figurkę z ich kominka, czy też dworzanina z ich
orszaku. Na dworze ma być porządnie. Stłucz, lecz wstaw na ł.o
miejsce przedmiot nowy; wtedy nikt nie będzie miał do ciebie
żalu.

Taki stan rzeczy daje się zresztą znakomicie pogodzić
z upodobaniem do obmowy, do plotki, jakże miłej królom.
Obmawiaj, lecz nie czyń złego. A jeżeli już je czynisz — to
tylko w wielkim wymiarze.

Zasztyletuj, ale nie udrap. Chyba że szpilka jest zatruta. To
cię może usprawiedliwić, i Tak też właśnie uczynić pragnął
Barkilphedro.

Nienawidzący karzeł jest niczym buteleczka, w której za-
mknięto smoka Salomona. Buteleczka — mikroskopijna, smok

— olbrzymi. Ostatecznie skondensowana moc oczekująca po-
tężnej chwili oswobodzenia. Nuda, co się pociesza obmyślaniem
wybuchu. Zawartość większa jest od zawierającego ją naczy-
nia. Olbrzym utajony, niezwykłe to zaiste zjawisko! Robaczek,.
w którym kryje się hydra! Być taką straszliwą puszką z nie-
spodzianką, nosić w sobie lewiatana — to dla karła i tortura.
i rozkosz równocześnie.

Nic też nie byłoby w stanie odwieść Barkilphedra od powzię-
tego raz zamiaru. Czekał na swoją godzinę. Czy nadejdzie ona?
Wszystko jedno! On na nią czekał. U ludzi bardzo złych wcho-
dzi tu w grę również i miłość własna. Podkopać, podgryźć
pozycję na dworze o ileż wyższą od naszej, podminować ją-
ryzykując samemu bez przerwy, choć w ukryciu, w podziemiu

— rzecz to przecież porywająca! O tym zapominać nie wolno.
Pasjonująca to gra! Pokochać ją można jak epicki poemat,
który się tworzy. Być tak małym i porywać się na taką wiel-
kość — czyn to błyskotliwy! Pięknie jest być pchłą w sierści
lwa.

Dumne zwierzę czuje ukłucie i zużywa swą potężną złość
w walce z atomem. O ileż bardziej odpowiadałoby mu spotkanie
z tygrysem. I oto zmieniają się role: żądło owadu utkwiło
w ciele upokorzonego króla zwierząt, a pchła może powiedzieć
o sobie: płynie we mnie lwia krew.

265

A jednak wszystko to w połowie zaledwie zaspokoić mogło
pychę Barkilphedra. Marna to była pociecha. Półśrodek. Po-
drażnić — pewnie, że coś to warte; ale lepiej jest dręczyć.
Przykre myśli nieustannie prześladowały Earkilphedra: cóż
uda się mu osiągnąć? Zapewne nieznacznie tylko zadraśnie
naskórek Jozjany. Czegóż więcej mógłby spodziewać się on,
znaczący tak niewiele, w walce z nią, tak olśniewającą, tak nie-
dosiężną? Draśnięcie — jakże to mało dla tego, który pragnął-
by krwistej czerwieni żywego mięsa, wycia kobiety bardziej
niż nagiej, bo odartej nawet i z tej koszuli, jaką jest skóra!
Jakże ciężka jest niemoc wobec takich pragnień! Niestety! Nie
masz doskonałego szczęścia na tym świecie.

Zrezygnował. Sen jego marzył się mu w połowie tylko, nie
uda mu się przecież dokonać więcej. Ponury, dotkliwy figiel

— to przecież też coś znaczy.

Cóż to za człowiek, ten, co mści się za dobrodziejstwo! Bar-
kilphedro był z takich właśnie olbrzymów. Zazwyczaj nie-
wdzięczność przejawia się w niepamięci; u tego wybrańca zła
przejawiła się ona we wściekłości. Zwykły niewdzięcznik na-
pełniony jest popiołem. A Barkilphedro? On był pełen żaru.
Żaru obudowanego nienawiścią, złością, milczeniem, urazą,
żaru, co.czekał, by spalić w swym ogniu Jozjanę. Nigdy jeszcze
mężczyzna nie nienawidził kobiety tak silnie i tak bardzo bez
powodu. Straszliwa to -była nienawiść! Jozjana — oto jego noce
bezsenne, jego myśl nieustanna i jedyna, jego wściekłość, jego

- tęsknota!

Był w niej, być może, odrobinę zakochany.

XI

BARKILPHEDRO URZĄDZA ZASADZKĘ

Odnaleźć w Jozjanie miejsce najczulsze i tam ją uderzyć;

do tego to celu zmierzała niezłomna wola Barkilphedra dla
wszystkich przyczyn, o których mówiliśmy przed chwilą.

266

Lecz chcieć — to nie dosyć jeszcze;' trzeba móc.

Jak się do tego zabrać?

Oto sedno sprawy.

Pospolity łotrzyk starannie układa scenariusz łotrostwa,
które popełnić postanowił. Nie czuje si,ę on dość silnym, by
w locie schwytać przypadek, by czy to wykorzystać sprzyja-
jącą okoliczność, czy też zmusić ją siłą,' aby służyła. I stąd
przygotowawcze posunięcia, którymi rzeczywisty złoczyńca
gardzi. Rzeczywisty złoczyńca przygotowuje zawczasu swoją
własną złość jedynie; uzbraja się on wszechstronnie, gromadzi
środki działania odpowiednie na różne okazje i czeka na sto-
sowną chwilę, jak Barkilphedro. Wie on, że plan ułożony
z góry nie zawsze dobrze pasuje do wydarzeń. Nie tym spo-
sobem stać się można panem możliwości, nie tędy podporząd-
kowuje się ją swojej woli. Nie prowadzi się z losem przed-
wstępnych rokowań. Jutro nie jest nam posłuszne. Nie można
całkowicie ujarzmić przypadku.

Rzeczywisty złoczyńca czyha na przypadek, by natychmiast,
stanowczo) bez żadnych wstępów zażądać od niego współ-
pracy. Żadnych planów, szkiców, makiet, żadnych gotowych
butów, co nigdy pasować nie będą na stopy niespodzianki.
Skacze on prosto w ciemność. Zręczność, którą wyróżnia się
.rzeczywisty złoczyńca, zręczność, która podnosi łotrzyka do
godności demona, na tym polega, by każde sprzyjające zdarze-
nie wykorzystać natychmiast, bez zwłoki. Prawdziwy geniusz
gwałci los.

Prawdziwy zbrodniarz uderza, jak proca, pierwszym kamie-
niem, który mu wpadnie pod rękę.

Zdolni przestępcy liczą na niespodziewane — zdumionego
pomocnika w tylu zbrodniach.

' Schwytać przypadek, wskoczyć nań — oto jedyna poetyka,
której przestrzega tego rodzaju talent.

A tymczasem wybadać należy, z kim właściwie ma się do .
czynienia. Poznać teren.

Dla Barkilphedra terenem tym była królowa Anna.

Barkilphedro widywał królową.

267

Z tak bliska nieraz, iż wydawało się mu, że słyszy myśli

monarchini.

Niekiedy, to ważne, zdarzało mu się asystować przy rozmo-
wach obu sióstr. Mógł nawet wsunąć tu i tam własne słówko.
Korzystał z tego, by pomniejszyć się. Sposób na wzbudzenie

zaufania.

Tak więc dnia pewnego w Hampton-Court, w ogrodzie, trzy-
mając się w tyle za królową i księżniczką usłyszał, jak Anna,
usiłując niezgrabnie dostosować się do obowiązującej mody,

wygłasza taką oto sentencję:

— Zwierzęta szczęśliwsze są od ludzi. Nie grozi im pójście

do piekła.

— One są w nim — odrzekła Jozjana.

, Odpowiedz, podstawiająca filozofię na miejsce religii, nie'
znalazła uznania. A nuż uwaga ta była głęboka! Anna na

wszelki wypadek zgorszyła się nieco.

— Moja droga — rzekła do Jozjany —- mówimy o piekle jak

dwa głuptasy. Spytajmy Barkilphedra, jak to jest naprawdę.

On zapewne wie, czym jest piekło.

— Jako diabeł? — spytała Jozjana.

— Jako zwierzę — odrzekł Barkilphedro.

I skłonił się.

— Cóż, księżniczko — powiedziała królowa. — Ma on wię-
cej dowcipu niż my obie.

Dla człowieka pokroju Barkilphedra zbliżyć się do królowej

znaczy tyle, co ją opanować. Mógł powiedzieć: mam ją. Teraz
wynaleźć musiał tylko sposób, w jaki mógłby się nią posłu-
żyć dla osiągnięcia swoich celów.

Coraz to bardziej wzmacniała się jego pozycja na dworze.

Stał już na stanowisku. Żadna okazja wymknąć mu się nie
mogła. Niejeden raz sprawił, że królowa uśmiechnęła się zło-
śliwie. A więc wolno mu było zapolować.

Czy jednak niektóre rodzaje zwierzyny nie znajdowały się

pod specjalną ochroną? Czy w owym zezwoleniu mieściło się
prawo przetrącenia skrzydeł czy łap komuś, kto był prawie

rodzoną siostrą monarchini?

268

Oto pierwszy punkt do wyjaśnienia. Czy królowa kochała
swoją przyrodnią siostrę?

Jeden fałszywy krok mógłby wszystko zaprzepaścić.

Bar-

kilphedro obserwował.

Gracz ogląda swoje karty przed rozpoczęciem gry. Jakimi
atutami rozporządza? Barkilphedro zastanowił się najpierw, .
jaki też jest wiek obu kobiet. Jozjana miała dwadzieścia trzy
lata; Anna czterdzieści jeden. Układ pomyślny. Można go przy

grze wykorzystać.

Kiedy kobieta przestaje liczyć wiosny, a zaczyna liczyć zimy
— chwila to dla niej nieprzyjemna. Budzi się w niej głucha
uraza do czasu, który nosi w sobie. Młode, kwitnące urody, co
całe są zapachem dla innych, jej wydają się jak ciernie, czuje
tylko ukłucia tych róż. Czuje wówczas, jakby cała ta świeżość
jej została zabrana, jakby uroda zanikała w niej po to, by od-
rodzić się w innych, młodszych.

Wykorzystać tę niechęć tajoną, pogłębić zmarszczkę czter-
dziestoletniej kobiety, która jest królową — oto co wskazane
było dla Barkilphedra.

Zawiść umie rozniecać zazdrość, jak szczur umie wywabić
z ukrycia krokodyla.

Barkilphedro utkwił w Annie swój władczy wzrok.

Widział w niej wszystko, jak w stojącym stawie. Bagniska
są na swój sposób przezroczyste. W brudnej wodzie zobaczysz
występek; w mętnej zobaczysz głupotę na dnie. Anna była
taką mętną wodą tylko.

Embriony uczuć, poczwarki myśli poruszały się leniwie w jej
ciężkim mózgu.

Niewyraźne. Zarysowane zaledwie. A jednak rzeczywiste,
choć bezkształtne. Królowa coś myślała. Królowa coś mówiła.
Trudno było określić, co właściwie. Niewyraźne przeobrażenia,
dokonujące się w stojącej wodzie, stanowią niewdzięczny przed-
miot badań.

Królowa, nienazbyt jasno wyrażająca się zazwyczaj, mie-
wała chwile wybuchów niewyrozumowanych a gwałtownych.

269

Należało z tego skorzystać. Należało przychwycić taki moment

szczerości.    •

Jak życzyła królowa Jozjanie w głębi duszy? Dobrze czy źle";

Oto pytanie, które postawił sobie Barkilphedro.
v Po rozwiązaniu tego problemu będzie mógł posunąć się

dalej.

Przyszły mu z pomocą najrozmaitsze przypadki. A nade

wszystko wytrwałość w czatach.

Anna spowinowacona była przez męża z nową królową Prus,

małżonką monarchy, któremu służyło stu szambelanów, i po-
siadała portret jej, wykonany w emalii sposobem Turquet de
Mayerne. Otóż ta królowa pruska miała również młodszą

siostrę z nieprawego łoża, baronównę Drika.

Pewnego dnia, w obecności Barkilphedra, Anna rozpytywać

. zaczęła o tę baronównę ambasadora Prus.

— Mówią, że jest bogata.

— Bardzo bogata — odrzekł ambasador.

— Czy posiada pałace?

— Jeszcze wspanialsze niż'siostra ]'ej, królowa.

— A kogóż ma poślubić?               ,

— Hrabiego Gormo, wielkiego i możnego pana.

— Czy ładny?   •                •    '

— Czarujący.
' — A ona czy młoda?

— Młodziutka.

— A czy tak piękna jak królowa?

Ambasador odrzekł ściszonym głosem:

;— Piękniejsza.

— Cóż za zuchwalstwo' — mruknął Barkilphedro.

Królowa milczała chwilę i nagle zawołała:

— Te bękarty!

Barkilphedro zapamiętał sobie tę liczbę mnogą.

Innym razem, przy wyjściu z kaplicy, w której Barkilphedro

stał zazwyczaj nie opodal królowej, tuż za dwoma wikariuszami

wielkiego jałmużnika, lord Dawid Dirry-Moir wywołał wielkie

poruszenie wśród dam swoją piękną postawą i wyglądem. —
»

270

Jaki wytworny! — Jaki wykwintny! — Cóż za wzięcie! — Cóż
za uroda!                                  .

— Aż przykro tego słuchać! —szepnęła cicho królowa.

Barkilphedro usłyszał te słowa.

Wiedział już, czego się trzymać.

Mógł szkodzić księżniczce nie narażając się na niełaskę
królowej.

Pierwszy problem został rozwiązany.

Teraz pojawiał się następny.

Jak szkodzić księżniczce?

Jakież korzyści mógł czerpać dla osiągnięcia celu tak trud-
nego z nędznego urzędu, który piastował?

Żadnych, oczywiście.

XII

SZKOCJA, IRLANDIA I ANGLIA

Dorzućmy jeszcze jeden szczegół: Jozjana miała ,,prawo uży-
wania drzwiczek".

Pojąć to nie trudno, skoro się zważy, że była ona niezupełnie
wprawdzie, lecz zawsze siostrą królowej, a więc księżniczką
krwi królewskiej.

„Prawo używania drzwiczek". Cóż to było właściwie?

Wicehrabia de Saint-John — czyli Bolingbroke po prostu —
tak pisał do Tomasza Lennard, hrabiego Sussex: „Dwie rzeczy
czynią potężnym człowieka. W Anglii — prawo używania
drzwiczek; we Francji — prawo używania „dla".

A z tym „dla" we Francji tak było: kiedy król podróżował,
z nadejściem wieczoru, skoro zatrzymano się już na postój,
kwatermistrz dworu wyznaczał kwatery osobom towarzyszą-
cym jego królewskiej mości. Niektóre z nich posiadały ogrom-
ny przywilej. „Mają oni prawo używać «dla» — mówią Kroniki
Historyczne z roku 1694, strona szósta — a znaczy to, że kwa-
termistrz przy wyznaczaniu kwatery kładzie „dla" przed ich

271

nazwiskiem, na przykład: „Dla jaśnie oświeconego księcia de
Soubise". Przed nazwiskami innych osób, nie posiadających -
tego przywileju, kwatermistrz „dla" nie kładzie, pisze tylko
samo nazwisko: „Książę de Gesvres", „Książę de Mazarin" itp.
Owo „dla" na drzwiach kwatery wskazywało, że zatrzymał się
tutaj książę krwi albo też faworyt króla. A faworyt — to wię-
cej niż książę krwi. Król nadawał owo „dla" niczym order lub
parostwo.

„Prawo drzwiczek" w Anglii mniej może łaskotało próżność,
lecz odznaczało się za to większą konkretnością. Był to znak
rzeczywistego związku z osobą panującego. Ten, co z woli króla
czy też z racji stanu swego i urodzenia upoważniony był, by
bezpośrednio komunikować się z władcą, miał w ścianie sypialni
swojej zasuwane drzwi z dzwonkiem. Dzwonek dzwonił,
drzwiczki otwierały się, pojawiało się w nich pismo królewskie
na złotej tacce lub na aksamitnej poduszce i drzwiczki zasuwały
się z powrotem. Moment to przyjacielski, a uroczysty. Z poufa-
łością łączył tajemniczość. Drzwiczki nie służyły do żadnego
innego użytku. Dzwonek oznajmiał zawsze list króla. Poseł
pozostawał niewidzialny. Bywał nim zresztą po prostu kró-
lewski paź. Leicester miał ,,drzwiczki" za panowania Elżbiety,
Buckingham — za panowania Jakuba I. Za czasów Anny miała
je Jożjana, choć nienazbyt była miła sercu królowej. Posiadanie
przywileju drzwiczek było czymś na kształt bezpośredniej
łączności z rajem za pomocą pocztowej skrzynki, do której Bóg
wrzucałby co pewien czas liścik ręką niebiańskiego listonosza.
Nie istniało bardziej upragnione wyróżnienie. Przywilej ten
zniewalał w dwójnasób. Czynił jeszcze bardziej sługą. Na kró-
lewskim dworze tyle wywyższenia, co poniżenia. Nazwę tego
przywileju wymawiano wyłącznie po francusku; ów szczegół
etykiety angielskiej był prawdopodobnie jakimś dawnym,
płaskim, służalczym francuskim pomysłem.

Lady Jożjana, dziewiczy par, jak niegdyś dziewicza królowa
Elżbieta, prowadziła życie na stopie książęcej, to w mieście,
to na wsi, zależnie od pory roku. Otaczało ją coś na kształt
dworu, a dworzaninem jej był lord Dawid i kilku innych jesz-

272

cze. Lord Dawid i lady Jożjana do tej pory nie byli sobie za-
ślubieni, mogli więc pokazywać się publicznie razem nie na-
rażając się na śmieszność. A czynili to chętnie. Często na
wyścigach pojawiali się na trybunie obok siebie, często jeździli
wspólnie karetą na widowiska. Perspektywa małżeństwa do-
zwolonego, nakazanego ,nawet, ochładzała nieco ich stosunki,
w gruncie rzeczy mieli się jednak ku sobie. Łatwo jest prze-
kroczyć granicę poufałości dopuszczalnej pomiędzy parą narze-
czonych. Lecz nie czynili tego, gdyż wszystko, co łatwe, nie
jest w dobrym smaku.

Najpiękniejsze zapasy bokserskie odbywały się podówczas
w Lambeth. W parafii tej — choć klimat tam niezdrowy —
znajduje się pałac lorda arcybiskupa Canterbury, a w nim bo-
gata biblioteka, otwarta w pewnych godzinach dla wszystkich
cieszących się poważaniem obywateli. Pewnego razu, a było to
w zimie, odbyły się tam zapasy dwu zawodników na łące ogro-
dzonej i zamkniętej na klucz. Asystowała im Jozj.ana wprowa-
dzona przez lorda Dawida. Spytała: czy wolno wejść tam ko-
bietom? A Dawid odpowiedział: Sunt feminae magnates.
Tłumaczenie swobodne: nie byle mieszczce. Tłumaczenie do-
słowne: wielkie damy istnieją. Księżniczka może wejść wszę-
dzie. Dlatego też lady Jożjana oglądała walkę bokserów.

Zgodziła się tylko przywdziać strój męski, często zresztą
wówczas przez kobiety używany. Nie podróżowały one nigdy
inaczej. W koczu windsorskim, w którym mieści się sześć osób,
rzadko zdarzało się nie spotkać choćby jednej lub dwu kobiet
w męskim stroju. Znamię szlachetnego urodzenia.

Ponieważ lord Dawid znajdował się w towarzystwie kobiety,
nie mógł więc brać udziału w meczu. Przypatrywał się mu
tylko jako zwykły widz.

Lady Jożjana przyglądała się widowisku przez lornetkę, tym
i tylko tym sposobem zdradzając swoje pochodzenie, lornetki
bowiem używały zazwyczaj osoby wysokiego rodu.

Przewodniczył „szlachetnemu spotkaniu" lord Germaine,
pradziadek — rodzony czy też stryjeczny — lorda Germaine'a,
co to u schyłku osiemnastego stulecia był pułkownikiem, uszedł

l* — Człowiek śmiechu,

273

z pola bitwy, potem został ministrem wojny i umknął przed
muszkietami nieprzyjaciela po to tylko, by wpaść pod obstrzał
żartów Sheridana, pocisków o ileż groźniejszych. Liczni pano-
wie czynili zakłady; Harry Bellew de Carleton, który rościł
sobie prawa do wygasłego parostwa Bella-Aqua, zakładał się
z Henrykiem, lordem Hyde, członkiem parlamentu z miasta
Dunhivid, które nazywano również Launceston; wielmożny
Peregrinus Bertie, poseł z miasta Truro, z sir Tomaszem Cole-
peper, posłem z Maidstone; laird Lamyrbau, z marchii Lot-
hian, z Samuelem Trefusis, członkiem parlamentu z miasta
Penryn; sir Bartłomiej Gracedieu, poseł z miasta Saint-Yves,
z jaśnie wielmożnym Karolem Bodville, który nosi tytuł lorda
Robartes i jest custos rolutorum hrabstwa Kornwalii. I wielu

innych jeszcze.

Bokserzy — to Irlandczyk z Tipperary, zwany Phelem-ghe-
-madone od imienia góry położonej w jego rodzinnych stronach,
i Szkot nazwiskiem Heimsgail. Stawały więc do zawodów dwie
dumy narodowe. Irlandia i Szkocja zmierzyć się miały ze sobą
za chwilę. Erin miał walczyć na pięści z Gajothelem. Toteż
zakłady sięgały powyżej czterdziestu tysięcy gwinei, nie licząc
innych', nie pieniężnych stawek.

Zapaśnicy byli nadzy, na biodrach tylko mieli wąskie prze-
paski, a na nogach buty przewiązane w kostce, nabite gwoź-
dziami.

Heimsgail, Szkot, niewielki, zaledwie dziewiętnastoletni,
zdążył już jednak zdobyć szeroką bliznę na czole; na niego też
stawiano w większości zakładów. W ubiegłym miesiącu złamał
on żebro i wybił oczy bokserowi Sixmileswater; tym to właśnie
tłumaczyć należy powszechny entuzjazm. Zdobył on dla tych,
co na niego stawiali, dwanaście tysięcy funtów szterlingów.
I stracił kilka zębów przy tej okazji. Był on lekki i zwinny.
Wzrostu niewielkiej kobiety, krępy, przysadzisty, niskiej a za-
dzierzystej postaci, tak ulepiony ze swojej gliny, że ani jeden
jej kawałek nie został zmarnowany; każdy muskuł sh-iżył swo-
jemu celowi — walce na pięści. Tors jego był zwięzły, twardy,

274

błyszczący i brązowy jak 2e spiżu. Uśmiechał się szczerbą po
trzech brakujących zębach.

Przeciwnik jego był duży i rozłożysty, a więc słaby.

Był to mężczyzna czterdziestoletni. Miał sześć stóp wzrostu,
pierś hipopotama i łagodną twarz. Pokład okrętu pękał pod
ciosem jego pięści, nie umiał jej jednak użyć. Irlandczyk
Phelem-ghe-madone był nade wszystko powierzchnią, zjawia-
jącą się w boksie bardziej po to, by otrzymywać, niż po to, by
oddawać. Wyczuwało się jednak, że wytrzyma długo. Był niby
nie dopieczony rostbef, trudny do ugryzienia, niemożliwy do
przełknięcia. Był tym, co w gwarze miejscowej nazywano
„surowym mięsem", raw flesh. Zezował. Zdawał się najoczy-
wiściej na los przeznaczenia.

Dwu tych ludzi spędziło poprzednią noc na jednym posłaniu.
Z tej samej szklanki pili swoją porcję porta.

I jeden, i drugi miał swoich stronników, co dodawali mu otu-
chy i podżegali do walki, tęgich drabów, niebezpiecznych nie-
raz dla sędziów. W grupie popleczników Heimsgaila zauważyć
można było Johna Gromane, słynącego z tego, że wołu potra-
fił udźwignąć na plecach, i niejakiego Johna Bray, który pew-
nego razu podniósł na swoich barkach dziesięć korcy żyta
razem z młynarzem i uszedł przeszło dwieście kroków z tym
ciężarem. Phelem-ghe-madone'owi zaś przyprowadził lord
Hyde niejakiego Kiltera, z Chateau-Vert, który ciskał dwu-
dziestofuntowym głazem wyżej niż najwyższa wieża zamku.
Wszyscy oni trzej, Kilter, Bray i Gromane, byli rodem z Korn-
walii, co przynosi hrabstwu zaszczyt niemały.

Prócz nich znajdowali się tam i inni jeszcze podszczuwacze
— nieokrzesane, potężnie rozrośnięte draby o kabłąkowatych
nogach, wielkich, żylastych łapach i tępych facjatach, obszar-
pańcy, co nie znali strachu, wielokrotni przestępcy przeważnie.

Znajdowali się wśród nich nie lada jacy specjaliści od spi-
jania policjantów. W każdym zawodzie potrzebne są swoiste
talenty.

275

Łąka obrana na miejsce zapasów położona była za Nie-
dźwiedzim Ogrodem, gdzie urządzano niegdyś walki niedźwie-
dzi, byków i dogów, za ostatnimi budującymi się domostwami,
nie opodal ruiny kościoła klasztoru Matki Boskiej Over Ry,
zburzonego przez Henryka VIII. Wiał wiatr północny, ziemię
pokrył szron, padał drobny deszczyk i natychmiast ścinał się
w gołoledż. Wśród zgromadzonych dżentelmenów bez trudu
rozpoznać można było ojców rodziny: pootwierali parasole.

Po stronie Phelem-ghe-madone'a pułkownik Moncrief był
arbitrem, opiekunem — Kilter.

Po skronie Heimsgaila — arbiter wielmożny Pughe'Beąuma-
ris i lord Desertum z Kilcarry, opiekun.

Sprawdzono zegarki. Obaj bokserzy stali tymczasem nieru-
chomo w ogrodzeniu. Potem podeszli ku sobie i uścisnęli swe

dłonie.

Pbelem-ghe-madone rzekł do Heimsgaila:

— Chciałbym pójść sobie do domu.

Heimsgail zaś, człowiek uczciwy, odrzekł mu tak: — Sko-
ro wie'lcy panowie zadali sobie aż tyle fatygi, walka odbyć się

musi:         .

Bvli nadzy, było im zimno. Phelem-ghe-madone drżał.

Szczekał zębami.

Doktor Eleanór Sharp. siostrzeniec biskupa Yorku, krzyk-
nął ku nim: — Dalej, chłopcy! Bierzcie się za bary! Dla roz-
grzewki'.

Te miłe słowa zachęty rozmroziły ich.

Zaczęli się bić.
Nie bili się zacięcie. Żadnego nie ogarnęła furia. Trzy rundy

odbyły, się spokojnie. Wielebny doktor Gumdraith, jeden
z czterech członków Ali Soules Collegesl, krzyknął: •— Dać

im dżynu,!

ł Kolegium Wszystkich Dusz.

276

Lecz czterej sędziowie nie zgodzili się na złamanie przepi-
sów. Choć -rzeczywiście było zimno.
Padł okrzyk: — Do pierwszej krwi! — Żądano więc krwi.

Zapaśników ustawiono starannie naprzeciwko siebie.     •

Zmierzyli się wzrokiem, podeszli ku sobie, wyciągnęli ra-
miona, dotknęli się pięściami, cofnęli się. Nagle — niewielki
człowieczek Heimsgail skoczył.

Zaczęła się prawdziwa walka.

Phelem-ghe-madone otrzymał uderzenie w sam środek czo-
ła, pomiędzy brwi. Krew zalała mu całą twarz. Tłum wrzesz-
czał: — Heimsgail ulał wina!ł — Klaskano. Phelem-ghe-mado-
ne wymachiwał ramionami jak skrzydłami wiatrak, walił
pięściami, gdzie popadło.

— Oślepiony! Ale nie ślepy jeszcze — rzekł wielmożny Pe-
regrinus Berti.

Ze wszystkich stron zabrzmiały słowa zachęty: — Heimsgail!
Bung, his peepers! 2

Obydwaj zapaśnicy zostali rzeczywiście dobrani starannie
i choć pogoda nie sprzyjała, wiadomo już było, że mecz się uda,
Phelem-ghe-madone, olbrzym prawie, obezwładniony był
własną przewagą; ruszał się ciężko, powoli. Ramiona miał jak
maczugi, ciało jak bryłę. Mały biegał, uderzał, skakał, zgrzy-
tał, zwinnością podwajał siłę, walczył podstępnie, przebiegle.
Z jednej strony — ciosy pięścią prymitywne, dzikie, nieokrze-
sane, barbarzyńskie; z drugiej — cywilizacja. Hełmsgail wal-
czył tyleż nerwami, co muskularni, tyleż siłą. co złośliwością.
Phelem-ghe-madone był niby bezwładna miażdżąca machina,
sama zmiażdżona już nieco. Sztuka przeciwko naturze. Okrut-
nik przeciwko barbarzyńcy.

Nie było już wątpliwości. Barbarzyńca zostanie pobity. Ale
nie tak prędko. Gra tym ciekawsza.

Heimsgail has tapped his ciaret!
2 W oko go!

277

Mały przeciwko dużemu. Powodzenie sprzyjało małemu.
Kot pokonuje doga. Goliaci zwyciężeni zazwyczaj zostają przez

Dawidów.

Na walczących spadał grad okrzyków: — Brauo, Heimsgailt

Good! well done, highlander! Nów, Phelem!''

Przyjaciele Heimsgaila powtarzali dobroduszną zachętę: —

W oko go, w oko!

Heimsgail zrobił jeszcze lepiej. Schylił się nagle i wyprosto-
wał zwinnie niczym wąż, i uderzył Phelem-ghe-madone'a

w mostek. Olbrzym zachwiał się.

— Niedozwolone uderzenie! — krzyknął wicehrabia Bar-

nard.

Phelem-ghe-madone osunął się na kolana Kiltera mówiąc: —

Zaczynam się rozgrzewać.

Lord Desertum, po naradzie z resztą sędziów, ogłosił: — Pięć

minut przerwy.

Phelem-ghe-madone omdlewał. Kilter obtarł mu szmatą krew

z oczu i pot z ciała i podał do ust butelkę. Była to już jedenasta
runda. Phelem-ghe-madone, prócz rany na czole, miał żebra
zgniecione uderzeniem, brzuch obrzmiały od ciosów i zmiażdżo-
> ne ciemię. Heimsgail był nietknięty.
Wśród patrzących powstało zamieszanie.

— Niedozwolone uderzenie — powtarzał lord Barnard.

— Zakład nieważny — powiedział lord Lamyrbau.

— Wycofuję stawkę — wołał sir Tomasz Colepeper.

A wielmożny poseł z miasta Saint-Yves, sir Bartłomiej Gra-

cedieu, dorzucił:

— Proszę mi zwrócić moich pięćset gwinei i idę do domu.

— Przerwać mecz! — krzyczeli zgromadzeni widzowie.
Lecz Phelem-ghe-madone wstał chwiejąc się na nogach niby

pijany i rzekł:

— Bijmy się dalej, ale pod jednym warunkiem. Ja też będę

miał prawo do nieprzepisowego uderzenia.

Ze wszystkich stron rozległy się okrzyki: — Zgoda!

i Brawo, Heimsgail! Dobra! brawo, góral! Dalej, Phelem!

278

Heimsgail wzruszył ramionami.

Po upływie pięciu minut rozpoczęła się następna runda.

Walka ta dla Phelem-ghe-madone'a była powolnym kona-
niem, dla Heimsgaila — igraszką.

Oto co znaczy umiejętność: niewielki człowieczek znalazł
sposób, by wziąć w okowy olbrzyma; Heimsgail lewym ramie-
niem, wygiętym niby stalowy półksiężyc, objął nagle wielką
głowę Phelem-ghe-madone'a i trzymał ją pod pachą, na zgiętej
szyi, pochyloną ku dołowi, prawą zaś pięścią, uderzającą miaro-
wo niby młot we wbijany gwóźdź, tylko że z dołu ku górze i od
spodu, dogodnie miażdżył mu nos, brodę, oczy, usta. Kiedy
Phelem-ghe-madone, puszczony wreszcie, podniósł głowę, nie
miał już twarzy ...

To, co niegdyś było nosem, oczami, ustami, teraz wydawało
się jakąś czarną gąbką zmaczaną we krwi. Splunął. Zobaczono
na ziemi cztery zęby.

Potem upadł. Kilter schwycił go w ramiona.

Heimsgail był ledwie że tknięty. Miał kilka nic nie znaczą-
cych siniaków i zadrapanie na obojczyku.

Nikt już nie odczuwał zimna. Stawiano po szesnaście i ćwierć
na Heimsgaila przeciwko Phelem-ghe-madone'owi.

Harry de Carleton krzyczał:

— Nie ma już Phelem-ghe-madone'a! Stawiam na Heimsgaila
moje parostwo Beiia-Aqua i tytuł lorda- Bellew w zamian za
starą perukę arcybiskupa z Canterbury!

— Dawaj no mordę — rzekł Kilter do Phelem-ghe-madone'a
i zwilżywszy z flaszki szmatę, obmył go z krwi dżynem. Poka-
zały się znowu usta, Phelem-ghe-madone uniósł jedną powiekę.
Skronie miał zgniecione zapewne.

— Jeszcze jedna runda, przyjacielu — rzekł Kilter. — Za
honor twojego miasta.

Walijczycy i Irlandczycy rozumieją się nawzajem; lecz Phe-
lem-ghe-madone nie zrobił żadnego ruchu, który by mógł
wskazywać, że pozostała mu jeszcze choć odrobina świado-
mości.

279

Dźwignął się wreszcie. Kilter go podtrzymywał. Była to
dwudziesta piąta runda. Po sposobie, w jaki stanął na nogi ów
cyklop — bo oko miał już tylko jedno — poznano, że to ko-
niec, i nikt nie wątpił, że jest on już stracony. Pięść w rękawi-
cy podniósł powyżej brody, zaiste, przedśmiertna niezręczność.
Hełmsgail, zaledwie spocony, krzyknął: — Zakład, że zwycię-
żę! Tysiąc przeciw jednemu!

Hełmsgail podniósł pięść, uderzył i — o dziwo! — obydwa}

upadli. Usłyszano radosne pomrukiwanie.

To Phelem-ghe-madone dawał wyraz swemu zadowoleniu;

Kiedy Hełmsgail wymierzył mu straszliwy cios ,w czaszkę,

on wykorzystał postawę przeciwnika i zadał mu niedozwolone

uderzenie w pępek.

Hełmsgail charczał, powalony.                —
Zebrani spojrzeli na leżącego na ziemi Heimsgaila i orzekli:

dług został wyrównany.

Wszyscy klaskali w dłonie, ci nawet, co przegrywali.
Phelem-ghe-madone oddał cios za cios. Miał do tego

prawo.                                   -

Hełmsgaila wyniesiono na noszach. Przypuszczano powszech-
nie, że Już się nie wyliże. Lord Robartes wykrzykiwał: — Wy-
grałem tysiąc dwieście gwinei! — Phelem-ghe-madone był nie-
wątpliwym kaleką na resztę życia.

Przy wyjściu Jozjana wsparła się na ramieniu lorda Dawida,
co jest przyjęte między parą narzeczonych. Rzekła mu:

— To było bardzo piękne. Ale ...

— Ale co?

— Spodziewałam się, że rozproszy to moją nudę. Otóż nie.

Lord Dawid zatrzymał się, spojrzał na Jozjanę, zacisnął war-
gi, nadął policzki i pokręcił głową, co znaczyć miało: ej^
ostrożnie, i tak powiedział księżniczce:

— Jedno jest tytko lekarstwo na nudę.

—. Jakie?

— Gwynplaine.

A księżniczka spytała:

— Cóż to jest Gwynplaine?

K   s   i   ?   9   "       dr   u   g   a
GWYNPLAINE I DEA

W KTÓRYM POZNAJEMY Z OBLICZA TEGO,
KTÓREGO DOTYCHCZAS ZNALIŚMY Z CZYNÓW JEDYNIE

Natura hojnie obdarowała dobrodziejstwami swymi Gwyn-
plaine^. Dała mu usta, co rozwierały się od ucha do ucha,
uszy, c5 opadały aż na oczy, nos bezkształtny, co wydawał się
jakby stworzony na podpórkę pod chybotliwe błazeńskie oku-
lary, i twarz, na którą niesposób było patrzeć bez śmiechu.

Tak to więc natura zarzuciła wprost darami swymi Gwyn-
plaine^. Czy była to jednak tylko natura?
Czy nie dopomógł jej nikt? .

Para oczu na kształt okienek przebitych w ślepym murze,
w miejscu ust — szczelina, spłaszczona wypukłość zaopatrzona
w dwie dziurki-nozdrza i zgnieciona powierzchnia zamiast twa-
rzy, a w ogólnym wyniku śmiech, nic, tylko nieustanny śmiech.
Zaiste, sama przyroda nie produkuje podobnych arcydzieł. •
Czy jednak śmiech zawsze bywa synonimem radości?
Ktokolwiek po ochłonięciu ze śmiechu, jaki zawsze wzbudzić
musiało pojawianie się tego kuglarza — gdyż był on kugla-
rzem — przypatrzył się mu uważniej, dostrzegał na twarzy
jego ślad mistrzowskiej ręki artysty. Podobne oblicze zdarzyć
się może nie jako wynik przypadku, lecz jako wynik zamysłu.
Nie spotyka się w naturze tworów wykończonych tak wszech-
stronnie. Człowiek dla urody swojej nic uczynić nie może,

281

lecz dla szpetoty— wszystko. Z profilu Hotentota nie zrobisz
profilu Rzymianina, ale nos grecki bez trudu przekształcić
można w nos kałmucki. Wystarczy zwęzić nasadę i rozpłaszczyć
nozdrza. W średniowiecznej łacinie nie na darmo powstało sło-
wo denasare. Czyżby Gwynplaine, dzieckiem będąc, przedsta-
wiał sobą zjawisko tak godne uwagi, że czyjaś troskliwość aż
fl to zadbała, by przekształcić jego twarz? Cóż, jest to możliwe
po to choćby, by ciągnąć z niego zyski, by go za pieniądze po-
kazywać.

Według wszelkiego prawdopodobieństwa przemyślni prze-

rabiacze dzieci zajęli się niegdyś opracowaniem tego oblicza.
Niewątpliwie, tajemnicza wiedza, okultystyczna zapewne, wie-
dza, co tak się ma do chirurgii jak alchemia do chemii, rzeź-
biła, cyzelowała to ciało w jego pierwszych latach życia
i z premedytacją stworzyła taką właśnie twarz. Nauka ta,
biegła w cięciu, przykrawaniu, podwiązywaniu, rozkroiła te
usta, uczyniła obwisłymi wargi, obnażyła dziąsła, rozciągnęła
uszy, rozluźniła układ chrząstek, zakłóciła kształtność brwi
i policzków, poszerzyła muskuł jarzmowy, zatarła szwy i bliz-
ny i naciągnęła skórę na uszkodzone miejsca, zachowując bła-
zeński wygląd nadany tej twarzy. I tak to właśnie kunszt,
potężny i głęboki, stworzył maskę ową, Gwynplaine'a.
Takim jak on człowiek na świat nie przychodzi.
Jakkolwiekby zresztą było, Gwynplaine wykonany został
po mistrzowsku. Gwynplaine był podarunkiem ofiarowanym
przez opatrzność smutkowi człowieka. Przez jaką opatrzność?
•Czyżby istniała opatrzność szatańska, tak jak istnieje opatrz-
ność boska? Pytanie to pozostawimy bez odpowiedzi.

Gwynplaine był kuglarzem. Występował. Z nieporównanym
skutkiem. Samym swym ukazaniem się uzdrawiał wszelkie
urojone choroby. Powinni by unikać go ludzie dotknięci ża-
łobą, gdyż na jego widok śmiać się musieli, wbrew chęci, rzecz
jakże w ich położeniu nieprzyzwoita. Pewnego dnia Gwyn-
plaine rozśmieszył nawet kata. Kto ujrzał Gwynplaine'a, na-
tychmiast brał się za boki; kto usłyszał go, tarzał się po ziemi
ze śmiechu. Był on przeciwległym biegunem zmartwienia. Na

282

jednym krańcu znajdował się spleen — na drugim Gwyn-
plaine.                                                   '•

Szybko też na rynkach miejskich i jarmarcznych placach
zyskał sobie drogocenną sławę nieporównanego straszydła.

Gwynplaine pobudzał do śmiechu śmiejąc się. A jednak się
nie śmiał. Śmiała się jego twarz, nie myśl, nie świadomość.
Ten niezwykły rodzaj twarzy, ukształtowanej przez przypa-
dek czy też przez osobliwszą sztukę, śmiał się sam przez się.
Gwynplaine nie brał w tym udziału. Powierzchnia nic nie
miała wspólnego z wnętrzem. Nie on położył sobie śmiech ten
na czole, na policzkach, na brwiach, na ustach i nie mógł zdjąć
go ze swej twarzy. Śmiech spoczął na niej raz na zawsze. Był
to śmiech automatyczny, skamieniały i tym bardziej nikt
oprzeć mu się nie był w stanie. Nikt nie mógł się przed tym
grymasem uchronić.

Dwa rodzaje drgania warg udzielają się otoczeniu — śmiech
i ziewanie. Za zasługą tajemniczej operacji, której Gwynplaine
najprawdopodobniej poddany został w dzieciństwie, wszystkie
•części jego twarzy przyczyniały się do tego grymasu, cała jego
fizjonomia zmierzała do tego jedynego celu, jak wszystkie
szprychy koła dążą ku osi; wszystkie wzruszenia, jakich do-
znawał, jakiekolwiek by one były, potęgowały wyraz tej nie-
zwykłej twarzy śmiechu czy też' może raczej zaostrzały go.
Jeżeliby się zadziwił, jeżeliby cierpiał, jeżeliby wpadł w złość
czy też odczuł litość — wszystko to powiększyłoby tylko we-
sołość jego muskułów; gdyby płakał — śmiałby się; i cokolwiek
by Gwynplaine uczynił, czegokolwiek by chciał, o czymkol-
wiek by pomyślał, niechby tylko podniósł głowę, tłum — je-
żeli działo się to wśród tłumu — na widok podobnego zjawi-
ska natychmiast wybuchał gromkim śmiechem.

Wyobraźcie tylko sobie wesołą głowę meduzy.      -

Jakikolwiek by był stan ducha człowieka — wobec tego nie-
oczekiwanego zjawiska pierzchało wszystko i trzeba było
śmiać się.

Starożytna sztuka umieszczała niegdyś na frontonach greckich
teatrów wesołą maskę z brązu. Nazywano ją maską komicz-

283

na. Brąz' ów wydawał się śmiać i wzbudzał śmiech, a był za-
'dumany. Cała parodia przerastająca w obłęd, cała ironia
przerastająca w mądrość skupiły się i skojarzyły na tych li-
cach; suma trosk, zawodów, zniechęceń i smutków wyryta by^-
ła na tym obojętnym czole i układała się w posępną całość:

twarz wesołka; jeden kącik warg, ten, co położony jest po
stronie rodzaju ludzkiego, unosił się ku górze z wyrazem drwi-
ny, drugi, ten, co położony jest po stronie bogów, z wyrazem
blużnierstwa; przychodzili ludzie i porównywali z tym ideał-,
nym modelem sarkazmu tę odmianę ironii, którą każdy z nich
nosił w sobie; i tłum odnawiający się nieustannie wokół owe-
go utrwalonego śmiechu nie posiadał się wprost z radości
podziwiając grobowy bezruch szyderstwa. Ta posępna, martwa
maska antycznej komedii przytwierdzona do żywej ludzkiej
twarzy — oto jak określić można by chyba Gwynplaine'a.
Nosił on na swej szyi tę piekielną głowę nieubłaganej weso-
łości. Wieczny śmiech — cóż za ciężar dla ramion człowieka!

Wieczny śmiech. Trzeba się porozumieć i zrozumieć.
Absolut, wszechpotęga, jeżeli uwierzyć można manichej-
czykom, słabnie chwilami i sam Bóg nawet przestaje
• niekiedy działać na chwilę. Trzeba też ustalić, co zna-
czy: wola. Nie jest ona nigdy zupełnie bezsilna, nigdy. Wszel-
kie istnienie podobne jest do listu, którego treść zmieniona zo-
stała przez post scriptum. Otóż miał i Gwynplaine takie swoje
post scriptum: najsilniejszym natężeniem woli, przy najwię-
kszym skupieniu całej swojej uwagi, jeżeli żadne nie-
przewidziane wzruszenie nie zakłóciło napięcia jego wysił-
ku, udawało mu się zawiesić na chwilę wieczny śmiech
swojej twarzy i rzucić na nią coś na kształt zasłony tragiczne},
a wówczas nie śmieli się już patrzący nań ludzie, lecz dreszcz

ich przeszywał..

Wysiłku tego Gwynplaine nie robił nigdy prawie, dokonywał
się on bowiem kosztem i bólu, i nieznośnego wprost napięcia.
I najmniejsze zakłócenie uwagi, najdrobniejsza emocja wystar-
czały, by śmiech ów, przegnany na chwilę, nieubłaganie jak

284

przypływ morza powracał i znów pojawiał się na jego twarzy.
I tym stawał się wyrazistszy, im silniejsze było wzruszenie, któ-
rego doznał Gwynplaine.

Z tym jedynym .więc ograniczeniem— wiekuisty był śmiech
Gwynplaine'a.

Na widok Gwynplaine'a każdy wybuchał śmiechem. A kiedy
już uśmiał się do woli — szybko odwracał głowę. Lęk brał
przede wszystkim kobiety. Człowiek ten był przerażający.
Konwulsje wesołości podobne były do spłacania haraczu: ule-
gano im chętnie, radośnie nawet, lecz prawie że machinalnie.
Już po chwili jednak, kiedy pierwszy atak śmiechu osłabł nie-
co, żadna kobieta nie była w stanie znieść widoku Gwyn-
plaine^.

A tak, w sobie, słusznego był wzrostu, dobrze zbudowany,
nie ułomny wcale, zeszpecony jedynie na twarzy. Była to jesz-
cze jedna wskazówka, jeszcze jedno potwierdzenie przypusz-
czenia, że nie był Gwynplaine tworem natury, lecz dziełem
sztuki. Człowiek o tak pięknej postaci musiał mieć zapewne
i twarz równie piękną. Urodził się był najprawdopodobniej
takim samym dzieckiem jak i inne. Korpusu nie tknięto, po-
prawiono tylko twarz. Gwynplaine wykonany został T.' roz-
mysłem.

Tak się wydawało przynajmniej.

Zęby mu pozostawiono. Zęby potrzebne są do śmiechu. Za-
chowują się i w trupiej czaszce.

Operacja, której na nim dokonano, musiała być straszliwa.
Nie przypominał jej sobie, co nie dowodziło wcale, że je.j nie
był przeszedł. To chirurgiczne rzeźbienie mogło być przepro-
wadzone skutecznie jedynie na dziecku zupełnie małym, nie
rozumiejącym więc, co się z nim dzieje, ha dziecku, które
łatwo sądzić mogło, że rana — to tylko choroba. Ponadto, jak
pamiętamy, w czasach owych znane już były sposoby usypia-
nia pacjenta, sposoby usuwania bólu. Tylko że uważano je
wówczas za magię. Dziś nazywa się to znieczuleniem.

285

Tym, co go wyhodowali, zawdzięczał, prócz swoje] twarzy^
rówież i przymioty gimnastyka i atlety; stawy jego, wyrobio-
ne umiejętnie, zginające się w różnych kierunkach, przyspo-
sobione zostały do wypełniania obowiązków klowna. Poru-
szały się na wszystkie strony, niczym zawiasy u drzwi. Nie
zaniedbano niczego w przygotowaniu Gwynplaine'a do zawodu

linoskoka.

Włosy jego ufarbowane zostały raz na zawsze na kolor

ochry; sekret ten odkryty został ponownie za naszych dni.
Używają go dzisiaj piękne panie. To, co niegdyś oszpecało, dziś
uznane zostało za ozdobę. Gwynplaine miał więc żółte włosy.
Farba, żrąca zapewne, sprawiła, że stały się one wełniste
i szorstkie w dotknięciu. Zjeżone dziko, bardziej podobne do
grzywy niż do ludzkiej czupryny, przykrywały i ukrywały
potężną czaszkę — naczynie myśli. Operacja, co odjęła harmo-
nię twarzy i naruszyła jej porządek, wobec układu kości oka-
zała się bezsilna. Owal twarzy Gwynplaine'a potężny był,
zaskakujący. Za śmiechem tym taiła się dusza snująca swoje

marzenia, jak dusza każdego z nas.

Śmiech ten był zresztą dla Gwynplaine'a prawdziwym ta-
lentem. Nie miał nań wpływu, a czerpał z niego korzyści. Za

, pomocą tego śmiechu zarabiał na życie.

Gwynplaine — jak się już tego czytelnik domyślił zapewne

— był właśnie tym dzieckiem, co, porzucone pewnego zimo-
wego wieczoru na wybrzeżu Portlandu, przygarnięte zostało

do ubogiej budy na kółkach w Weymouth.

II
DEA

Dziecko stało się obecnie mężczyzną. Upłynęło lat piętnaście-
Był rok 1705. Gwynplaine miał już dwadzieścia pięć lat.
Ursus przygarnął był i wychował dwoje dzieci. Koczowali

razem, w gromadce.
286

Postarzeli się już obaj, i Ursus, i Homo. Ursus wyłysiał do
reszty. Wilk posiwiał. Długość życia wilków nie jest nam zna-
na tak dokładnie jak długość życia psów. Według Molina,
niektóre ich odmiany żyć mogą do osiemdziesięciu lat, a więc
na przykład mały wilk kupara, caviae vorus, i wilk cuchnący,.

canis nubilus, z Say.

Dziewczynka, znaleziona przy zwłokach umarłej kobiety,.
była to teraz dorosła, szesnastoletnia istota, blada, o ciemnych
włosach, szczupła, wątła, tak delikatna, że aż chwiejna, że aż
lęk brał, by się nie przełamała, i zadziwiająco, piękna, o oczach

świetlistych i ślepych.

Straszliwa noc zimowa, co obaliła niegdyś na śnieg żebracz-
•kę i jej dziecko, dokonała podwójnego dzieła. Zabiła matkę,

oślepiła córkę.

Ślepota poraziła na zawsze źrenice dziewczynki, co wyrosła
już na kobietę. W twarzy jej, poprzez którą światło nie prze-
nikało do wnętrza, kąciki warg, opuszczone smutnie, wyraża-
ły gorzki zawód. Oczy jej, jasne i duże, były tym dziwniejsze,
że zagasłe dla niej samej, błyszczały dla innych. Tajemnicze
zapalone pochodnie, co rzucały blaski tylko na zewnątrz. Pro-
mieniowała światłem ona, co nie miała go dla siebie. Jarzyły
się te oczy zniknione. Ta niewolnica ciemności rozjaśniała
mroki, wśród których istniała. Z głębiny nieuleczalnych cieni,
spoza czarnej ściany, ślepotą nazwanej, szedł od niej blask.
Nie widziała wokół siebie słońca, w niej zobaczyć mogłeś

duszę.

W jej umarłym spojrzeniu istniało jakieś trudno uchwytne,

niebiańskie zapatrzenie.
Była nocą, a wschodziła gwiazdą spośród beznadziejnych

mroków złączonych z nią na zawsze.

Ursus, rozkochany w łacińskich imionach, nazwał ją Deą.
Poradził się nawet po trosze w tym względzie wilka; rzekł mu
tak: — Ty przedstawiasz człowieka, ja przedstawiam zwierzę;

jesteśmy światem ziemskim; ta malutka przedstawiać będzie
świat nieziemski. Tak wielka słabość — to wszechpotęga.

287

Tym oto sposobem cały wszechświat, i ludzki, i zwierzęcy,
i boski, znajdzie się w naszej budzie. — Wilk nie miał żadnych

zastrzeżeń.

Tak więc znalezione dziecko nazwane zostało Deą.

Jeśli zaś o Gwynplaine'a chodzi, Ursus nie miał kłopotu
z wymyśleniem dla niego imienia. Tego samego jeszcze ranka,
kiedy stwierdził był zeszpecenie chłopca i ślepotę dziewczyn-
ki, zapytał: Jak się nazywasz, mały? — A malec mu odpowie-
dział; — Wołano na mnie Gwynplaine.

— Dobrze, niech ci będzie Gwynplaine — rzekł Ursus.
Dea towarzyszyła zwykle Gwynplaine'owi w jego publicz-
nych występach.

Gdyby można było w jakiś sposób streścić ludzką niedolę —

dokonałoby się to niewątpliwie w osobach Gwynplaine'a
i Dei. Wydawać by się mogło, że każde z nich urodzone zosta-
ło w innej przegrodzie grobu: Gwynplaine wśród zgrozy, Dea
wśród ciemności. Istnienia ich uczynione były każde z innego
rodzaju mroku, położone na dwu przeciwległych zboczach
przeogromnej nocy. Mroki te Dea miała w sobie, Gwynplaine
miał je na sobie. W Dei było coś z widma, w Gwynplaine*ie
coś ze zjawy. Los Dei był posępny, los Gwynplaine'a — gor-
szy jeszcze. Dla Gwynplaine'a, który widział, istniała możność,
jakże dotkliwa, możność niedostępna dla ślepej Dei: mógł on
porównywać siebie z innymi ludźmi. A w położeniu Gwyn",
plaine'a porównanie takie sprawić mogło tyle tylko, że prze-
stawał samego siebie rozumieć. Na pewno bowiem próbował
wyciągać jakieś wnioski. Puste spojrzenie, w którym nieobec-
ny jest świat — a taki był los Dei — to, zaiste, olbrzymie nifr-
szczęście, a jednak mniejsze od tego, które przypadło
w udziale Gwynplaine'owi: był on samemu sobie zagadką; czuł,
że brakuje mu czegoś, co było nim samym; widział cały
świat, a siebie nie mógł zobaczyć. Dea żyła pod zasłoną nocy

— Gwynplaine pod maską z własnej twarzy. Był on zamasko-
wany swoim własnym ciałem — rzecz nie do pojęcia. Jaką
była twarz jego — nie wiedział. Rozpierzchła się ona bezpo-

288

wrotnie. Pokryto go sztucznie wykonanym pozorem jego sa-
mego. To, co znikło — tym oto była jego twarz. Głowa jego
żyła, lica były martwe. Nie pamiętał nawet, czy je widział
kiedykolwiek. I dla Dei, i dla Gwynplaine'a ludzie, rodzaj
ludzki był rzeczywistością istniejącą tylko na zewnątrz nich:

znajdowali się oboje tak od niej daleko; ona była sama i on
był sam; odosobnienie Dei było grobowe, n-ie widziała nic;

odosobnienie Gwynplaine'a było złowrogie, widział wszystko.
Dla Dei świat cały sprowadzał się do tego, co poznać mogła
za pomocą słuchu i dotyku; rzeczywistość ograniczona była,
nietrwała, rwała się i gubiła co chwila; jedyną jej nieskoń-
czonością był mrok. Dla Gwynplaine'a życie — była to ciżba
tłocząca się przez nim i za nim. Dea była wygnanką z krainy
światła, Gwynplaine był banitą wypędzonym z krainy ludzi.
Dwa beznadziejne, rozpaczliwe istnienia. Znajdowali się na
samym dnie niedoli. I on, i ona. Kto tylko przyjrzał się im
uważnie, czuł, jak zaduma jego przekształca się w litość
niezmierną. Jak bardzo cierpieć musieli! Wyrok nieszczęścia
ciążył w widoczny sposób nad tymi dwoma ludzkimi stworze-
niami. Przeznaczenie nigdy chyba jeszcze i nikomu nie zamie-
niło losu w torturę, a życia w piekło v/ sposób tak doskonały,
co tym dwojgu właśnie, którzy nikomu nie uczynili nic złego.

A oni znajdowali się w raju.

Kochali się.

Gwynplaine uwielbiał Deę. Dea ubóstwiała Gwynplaine'a.
Mówiła mu: — Jesteś taki piękny!

III
„OCULOS NON HABET, ET VIDET"

Jedna tylko kobieta na ziemi widziała Gwynplame'a. Była
nią ta niewidoma.

Co uczynił był dla niej, wiedziała dobrze od Ursusa, które-
mu chłopiec opowiedział o swej niełatwej wędrówce z Port-

19 — Człowiek śmiechu

289

landu do Weymouth, o śmierci, co potęgowała jeszcze opusz-
czenie. Wiedziała, że kiedy niemowlęciem będąc jeszcze umie-
rała przy umarłej matce i ssała pierś trupa, istota ludzka,
niewiele większa od niej samej, odnalazła ją i wzięła na ręce, że
istota ta, odtrącona, sama jakby pogrzebana pod kamienną,
nieżyczliwą obojętnością wszechświata, usłyszała jej krzyk;

że kiedy wszystko wokół było głuche dla niego, on jeden nie
pozostał głuchy na jej wołanie; że dziecko to, samotne, słabe,
porzucone, nie mające dokąd pójść, co wlokło się przez pustkę
upadając ze znużenia, przyjęło z rąk nocy ciężar — drugie
dziecko; że on, co nie spodziewał się otrzymać niczego z tajem-
niczej ręki rozdającej dobra tego świata, którą przeznaczeniem
nazywają — sam przyjął na swe barki i cudzy jeszcze los; że
on — opuszczenie, rozpacz, lęk — stał się dla niej opatrznością;

że kiedy zamknęły się niebiosa, on otworzył swoje serce, że
zagubiony — uratował; że sam bez domu, bez dachu, stał się
schronieniem, że był dla niej piastunką i matką; że sam, sa-
miuteńki na świecie — na porzucenie odpowiedział przygar-
nięciem; że wśród ciemności dał z siebie ten przykład; że jakby
nie dosyć czując się znużonym, przyjął na siebie ciężar
i cudzej jeszcze nędzy; że na tej ziemi, gdzie, zdawałoby się,
nic już nie ma dla niego, on zdołał odkryć obowiązek; że tam,
gdzie każdy by się zawahał, on poszedł naprzód; że tam, gdzie
cofnąłby się każdy, on się zgodził; że wsunął swoją dłoń
w szczelinę grobowca i wydobył stamtąd ją, Deę, że sam pół-
nagi — zawinął ją w jedyny łachman, jaki miał, bo było je]
zimno; że zgłodniały — pomyślał o tym, żeby ją nakarmić i na-
poić; że dla tego dziecka to dziecko wyzwało do walki śmierć,
że mocowało się z nią w każdej jej postaci: zimy, śniegu, sa-
motności, strachu, zimna, głodu, pragnienia, huraganu; że dla
niej to, dla Dei, ten dziesięcioletni tytan stoczył bój z niezmie-
rzonym ogromem nocy. Wiedziała, że uczynił to wszystko
niegdyś, dzieckiem będąc jeszcze, i że teraz ów dorosły już
człowiek jest całą siłą jej, słabej, całym bogactwem jej, ubo-

290

giej, uzdrowieniem jej, chorej, wzrokiem jej, niewidome J,
Poprzez warstwy nieprzejrzystości, co zamykały ją i oddzie-
lały od świata, dostrzegała wyraźnie to poświęcenie, to zaparcie'
się siebie, tę odwagę. Bohaterstwo ma swój określony kształt
w świecie ducha. Dea dojrzała to i zrozumiała; w niewysłowio-
nym oderwaniu, w którym przebywa myśl nie oświecona przez
słońce, dostrzegała te tajemne zarysy cnoty. Otoczona przez
poruszające się ciemności — jedyne wrażenia, jakie odbierała
od istniejącego świata — w niespokojnym bezruchu istoty bez-
silnej, nieustannie obawiającej się jakiegoś niebezpieczeństwa,
w uczuciu bezbronności, bezradności, które jest treścią życia
istoty ociemniałej — wiedziała, że czuwa nad nią Gwynplaine,
Gwynplaine, co nie obojętnieje, nie odchodzi, nie znika, Gwyn-
plaine czuły, opiekuńczy, łagodny. Dea drżała, wdzięczna
i pewna, jej ukojony niepokój przeradzał się w upojenie i oczy-
ma, które wypełniała ciemność, wpatrywała się w jasne światło
tej dobroci, błyszczące w zenicie otchłani, wśród której żyła.

W świecie idealnym dobroć — to słońce, i Gwynplaine
olśniewał Deę.

Dla tłumu, który zbyt wiele posiada głów, ażeby myśleć,
i zbyt wiele oczu, ażeby patrzeć, dla ciżby, co sama powierzch-
nią będąc zatrzymuje się na powierzchni zjawisk, Gwynplaine
był klownem, kuglarzem, linoskokiem, hecarzem, czymś
nieco mniej i nieco więcej niż zwierzę. Ciżba znała tylko jego
twarz.

Dla Dei Gwynplaine był wybawcą, co podniósł ją z grobu
i wyniósł na świat, pocieszycielem, co umożliwiał jej życie,
oswobodzicielem, którego rękę czuła w swojej ręce wędrując
przez ten labirynt, jakim jest ślepota; Gwynplaine był jej bra-
tem, przyjacielem, przewodnikiem, podporą, bliźnim z wyso-
kości, małżonkiem uskrzydlonym i promienistym, i tam, gdzie
tłum widział poczwarę, ona widziała archanioła.

Bo niewidoma Dea widziała duszę.

19"

291

IV
DOBRANI KOCHANKOWIE

Ursus, mędrzec, rozumiał. Pochwalał oczarowanie Dei..

— Niewidoma widzi niewidzialne.               \

, Mówił:

— Sumienie jest widzeniem.

Spoglądał na Gwynplaine'a i pomrukiwał:

— Na poły potwór, na poły bóg.

Gwynplaine, ze swojej strony, był Deą upojony. Istnieje oko
niewidzialne, duch, i oko widzialne, źrenica. On oglądał ją .
okiem widzialnym. Dea doznawała olśnienia idealnego, Gwyn-
plaine doznawał rzeczywistego olśnienia. Gwynplaine nie był
brzydki, był on przerażający; i oto miał przed sobą swoje
własne przeciwieństwo. Ile on był potwornym, tyle czarującą
była Dea. On był ohydą, ona — wdziękiem. Była jak ze snu.
Wydawała się snem, co jakby stawał się ciałem. Cała jej osoba
_o eolskiej strukturze, jej postać wiotka i chwiejna jak trzcina,
ramiona — kto wie? — uskrzydlone może niewidocznie, deli-
katne zaokrąglenie kształtów, wskazujące płeć, lecz bardziej
duszy niż zmysłom, białość jej, prawie przezroczysta, szlachet-
na pogoda spojrzenia zamkniętego dla ziemskich spraw, święta
niewinność uśmiechu — doskonałością swoją aniołom była

bliska, a jednak kobieca.

Gwynplaine, jak się to już rzekło, porównywał siebie z inny-
mi, porównywał też i Deę.

Istnienie jego było wynikiem podwójnego, niezwykłego wy-
boru. Był to punkt przecinania się dwu promieni: jeden szedł
z dołu, drugi z góry, jeden był czarny, drugi biały. Ta sama
okruszyna dziobana być może równocześnie przez dwa dzioby

— zła i dobra. Jeden z nich kąsa, drugi — całuje. Gwynplaine
był taką okruszyną właśnie, atomem i dręczonym, i pieszczo-
nym zarazem. Gwynplaine był wytworem skoiarzenia fatal-
ności i opatrzności. I nieszczęście, i szczęście dotknęło go palcem
swoim. Dwa skrajnie różne przeznaczenia złożyły się na jego

292

dziwny los. Było nad nim i przekleństwo, i błogosławieństwo.
Był wybranym spośród potępionych. Kim był? Tego nie wie-
dział. Kiedy na siebie patrzył, oglądał obcą twarz. Lecz ta obca
twarz była straszna. Życie Gwynplaine'a było niczym życie po
ucięciu głowy, miał on bowiem oblicze, które nie było nim
samym. Oblicze przerażające, tak przerażające, że aż zabawne.
Przerażał do tego stopnia, że aż śmieszył. Piekielne błazeństwo.
Katastrofa ludzkiej twarzy roztrzaskanej w zwierzęcy masz-
karon. Nigdy jeszcze nie oglądano tak całkowitego zaniku
człowieczeństwa na licach człowieka, nigdy jeszcze parodia nie
była tak zupełna, nigdy jeszcze zarys tak straszliwego kształ-
tu nie szydził wśród koszmaru, nigdy jeszcze to wszystko, co
może odepchnąć kobietę, nie zostało połączone ohydnie)
w jednym mężczyźnie. Nieszczęśliwe serce, zamaskowane
" i spotwarzone przez tę twarz, wydawało się skazane na zawsze
na samotność pod tą cielesną powłoką, niby pod wiekiem
trumny. A otóż nie! Kiedy wypełniła się już do końca nie-
znana złość, z kolei hojnie szafować poczęła darami swymi nie-
widzialna dobroć. Upadłemu nędzarzowi, dźwigniętemu nagle
z poniżenia, do tego, co odpycha, dodała ona to, co przyciąga,
w rafie podwodnej umieściła magnes, z jej to zrządzenia ku
opuszczonemu od wszystkich pośpieszyła szybkim lotem
druga dusza, nakazała ona gołębicy pocieszyć tego porażonego
gromem, sprawiła, że. ułomność ubóstwianą się stała od pięk-
ności.

Aby zaś to wszystko stać się mogło, trzeba było, aby piękna
nie widziała potwora. Dla szczęścia nieodzowne było nie-
szczęście. Opatrzność uczyniła Deę niewidomą.

Gwynplaine odczuwał niejasno, że jest oto przedmiotem
odkupienia. Skąd prześladowanie? Nie wiedział. Skąd odku-
pienie? Nie wiedział tego również. Jasna aureola zabłysła nad
jego kalectwem; oto i wszystko, co wiedział. Kiedy Gwynplaine
wyrósł już był dostatecznie, aby zrozumieć, Ursus odczytał
mu i wyjaśnił ustęp z dzieła doktora Conquesta De denasatis

293

i rozdział z księgi Hugo Plagona ł rozpoczynający się od
słów: Nares habens mutiios. Starzec powstrzymał się jednak
przezornie od „hipotez", od wysnuwania jakichkolwiek przy-
puszczeń i wniosków w tym przedmiocie. Rozmaite domysły
powstać by tutaj mogły, gwałt  zadany dzieciństwu Gwyn-
plaine'a łatwo się dostrzec dawał; dla Gwynplaine'a jednakże
jedno tylko oczywiste było: wynik. Przeznaczeniem jego stało
się życie z piętnem na twarzy. Dlaczego został napiętnowany?
Brakło odpowiedzi. Otaczało go milczenie i samotność. Przy-
\ puszczenia, które dostosować by można do tej rzeczywistości
tragicznej, były nieokreślone, niejasne, nic tutaj pewne nie
było oprócz straszliwego faktu. I oto wśród tej klęski pojawiła
się Dea; stanęła nieziemskim zjawiskiem pomiędzy Gwyn-
'plaine'em a rozpaczą. Dostrzegał, wzruszony i ogrzany jak
» gdyby, słodycz tej czarującej dziewczyny, co pochyliła się nad
jego ohydą; rajskie zadziwienie roztkliwiło jego smoczą twarz;

uczyniony po to, by przerażać, doznał jednak tego cudownego
wyjątku, że podziwiało go i ubóstwiało idealne światło; on,

poczwara, czuł na sobie zapatrzenie gwiazdy.

Gwynplaine i Dea tworzyli stadło, uwielbiały się nawzajem

te dwa patetyczne serca. Gniazdo, a w nim dwoje ptasząt; oto
ich historia. Wkroczyli razem w powszechne prawo natury,
które nakazuje przyciągać się ku sobie, szukać się i odnaleźć.
Tak więc oto pomyliła się nienawiść. Prześladowcy Gwyn-
plaine^ — kimkolwiek by oni byli — tajemnicza zawziętość,
z jakiejkolwiek by pochodziła strony, chybiła swojego celu.
Postanowiła stworzyć rozpacz, a stworzyła wniebowzięcie. Już
w dzieciństwie zaręczony został z uzdrawiającą raną. Z woli
przeznaczenia miał on być utulony przez strapienie. Katowskie
obcęgi przemieniały się oto powoli w kobiecą dłoń. Gwynplaine
był przerażający, przerażający sztucznie, przerażający z ręki
człowieka. Spodziewano się, że odsunięty zostanie na zawsze,
od rodziny przede wszystkim, jeżeli posiadał był jakąkolwiek
rodzinę, a później od całej ludzkości; kiedy był jeszcze dziec-

1 Versio Gallica Will. Tyrii, ks. II, rozdz. XXIII.
294

kiem, uczyniono zeń ruinę, lecz ruinę tę, jak zawsze i wszyst-
kie, objęła w swoje posiadanie natura; i tę samotność ukoiła
natura, jak koi ona wszelką samotność; natura przychodzi z po-
mocą wszelkiemu opuszczeniu; tam, gdzie niczego nie staje,.
ona oddaje się cała; zieleni się i zakwita na każdym rumowi-
sku; ma ona bluszcz dla kamieni i miłość dla ludzi.
Jakże ogromna jest hojność nieokreślonego!

V
BŁĘKIT W CIEMNOŚCI

I tak żyło tych dwoje nieszczęśliwych, jedno dzięki drugie-
mu; Dea znalazła oparcie w Gwynplaine'ie, Gwynplaine został
•przygarnięty przez Deę.

Sierota miała sierotę. Kaleka — kalekę.

Poślubiły się nawzajem te dwa, wdowieństwa.

Od tych dwu niedoli biło niewymowne, przeogromne
dziękczynienie.

Komu?

Ciemnym bezmiarom.

Dosyć jest gdziekolwiek przed siebie wysłać podziękę. Dzięk-
czynienie jest bowiem skrzydlate i dolatuje tam, dokąd dole-
cieć powinno. Modlitwa zna swoją drogę lepiej niż sam czło-
wiek, który się modli.

Iluż to ludzi mniemało zanosić modły do Jowisza, a prośba
ich doszła do Jehowy! Iluż wierzących w amulety przez nie-
skończoność wysłuchanych bywa! Iluż ateuszy ani o tym wie,
że przez to samo już, że są dobrzy i że są smutni, modlą się do
Boga.

Gwynplaine i Dea byli wdzięczni.

Pokraczne kalectwo to wygnanie. Ślepota — tp przepaść. Wy-
gnanie zostało przygarnięte; ślepota znalazła schronienie
w swojej przepaści.

295

Gwynplaine widział oto w jasnym świetle dnia, jak schodzi
ku niemu zrządzeniem losu, podobnym do przedłużenia snu,
biały obłok piękności o kształcie kobiety, wizja promienna
a posiadająca bijące serce; i zjawisko to, chmurka nieledwie,
a jednak dziewczyna, brało go w swoje objęcia, i całowało go
to objawienie, i pragnęło go to żywe serce; Gwynplaine nie był
już potworem, bo ktoś go kochał; róża zapragnęła poślubić
larwę, odgadując w tej larwie boskiego motyla, Gwynplaine,
odrzucony przez wszystkich, stał się oto wybrańcem.

Szczęśliwy ten, co posiadł to, na czym mu najbardziej za-
leży. Gwynplaine otrzymał to właśnie, co mu było najpotrzeb-
niejsze. I to samo otrzymała Dea.

Zeszpecony kaleka podniesiony został ze swego poniżenia,
uszlachetniony jak gdyby, rozprostował się, rozpromienił
upojeniem, zachwyceniem i ufnością; a ku ociemniałej, zagu-.
bionej wśród mroków i trwogi, wyciągnęła się poprzez cienie

nocy pomocna dłoń.

Było to przeniknięciem dwu niedoli w krainę ideału. Jedna

rozpacz wchłonęła drugą rozpacz. Dwa wyłączenia z życia przy-
jęły się nawzajem. Dopełniły się sobą dwie luki. Związali się
przez to' właśnie, czego nie dostawało każdemu z nich dwojga.
Co jednemu niedostatkiem — to drugiemu bogactwem, co
jednemu nieszczęściem — to drugiemu skarbem się stało.
Gdyby Dea nie była niewidoma, czyż upodobałaby sobie Gwyn-
plaine^? Gdyby Gwynplaine nie był oszpecony — czyżby wy-
brał Deę? Zapewne ani ona nie chciałaby poczwary, ani też on
nie chciałby kaleki. Cóż za szczęście dla Dei, że Gwynplaine był
tak obrzydliwy! Cóż to za traf dla Gwynplaine'a, że Dea była
ślepa! Dla każdego z nich nie do pomyślenia wprost było zna-
lezienie jakiegokolwiek innego towarzysza losu. Zesłała ich
sobie opatrzność. Cóż leżało u dna ich miłości? To, że byli sobie
nawzajem tak bardzo potrzebni. Gwynplaine był ratunkiem
Dei, Dea — ratunkiem Gwynplaine'a. Dwa te smutne, biedne
' istnienia spotkały się ze sobą i zrosły, tych dwoje przepadłych
w otchłani połączyło się we wspólnym uścisku. Jakże silnym,
jakże rozpaczliwym, jakże niezwykle pięknym.

296

— I czymże byłbym bez niej!
Myślał Gwynplaine.

— I czymże byłabym bez niego!

Myślała Dea.

Dwa rodzaje wygnania stały się sobie ojczyzną, dwie nie-
odwracalne konieczności, stygmat Gwynplaine'a i ślepota Dei,
zdziałały, że połączyli się oboje we wspólnej radości. Wystar-
czali sobie zupełnie, nie widzieli poza sobą świata; każda roz-
mowa była im rozkoszą, każde zbliżenie się ku sobie — wnie-
bowzięciem; siłą wzajemnej intuicji osiągnęli jedność nawet
w marzeniu; we dwoje snuli ten sam wątek myśli. Kiedy
Gwynplaine nadchodził, Dei zdawało się, że słyszy kroki boga.
Tulili się do siebie w półmroku rozjaśnionym nikłym światłem
gwiazd, pełnym woni, blasków, dźwięków, świetlistych bu-
dowli i marzeń; należeli do siebie wzajemnie; zespoleni byli na
wieki w tej samej radości, w tym samym uniesieniu i nie było
na ziemi nic niezwyklejszego nad ów raj wybudowany przez
dwoje potępionych.

Byli niewypowiedzianie szczęśliwi.

Z piekła swego uczynili niebo; tak wielka jest twoja potęga,
o miłości!

Dea słyszała śmiech Gwynplaine'a. A Gwynplaine widział
uśmiech Dei.

Tak oto osiągnięta została idealna szczęśliwość, urzeczywi-
stniona doskonała radość istnienia, rozwiązana tajemnicza za-
gadka szczęścia. I przez kogo? Przez dwoje nędzarzy.

Dea była dla Gwynplaine'a blaskiem światła. Gwynplame był
dla Dei obecnością.

Obecność, głęboka tajemnica, co do godności bóstwa podnosi
niewidzialne i z której wynika druga tajemnica — ufność. To
jedno, co niezmienne jest, nienaruszalne  w każdej religii,
w każdej wierze. I co wystarcza. Nie widzisz okiem istoty nie-
zmierzonej a wszechobecnej; lecz czujesz, że jest.

Gwynplaine był religią Dei.

297

Niekiedy, nie władając już sobą z miłości, klękała przed nim,
niby piękna kapłanka w adoracji przed rozradowanym, a pocz-

warnym bóstwem pagody.

Wyobraźcie sobie tylko przepaść, a wśród tej przepaści oaz^
światła, a wśród tej oazy tych dwoje, odrzuconych przez życie.

olśnionych sobą nawzajem.

Jakże nieporównanie czystą była ich miłość. Dea nie wie-
działa, czym jest pocałunek, choć pragnęła go, być może, sama
nie zdając sobie z tego sprawy; gdyż ślepota, kobiety zwłaszcza.
ma swoje sny i choć drży przed każdym zbliżeniem się nie-
znanego, nie wszystkiemu jednak jest niechętna. Gwynplaine
często bywał zamyślony, wibrowała w nim i drżała młodość;

im większe czuł upojenie, tym bardziej był nieśmiały; mógłby
się ważyć na wszystko z tą towarzyszką swoich dziecinnych lat,
równie nieświadomą grzechu, co i światła, z tą niewidomą, co
widziała jedno tylko — swoje dla niego uwielbienie. Uważałby
jednak, że postępuje jak złodziej, że kradnie to, co by mu ona
dała; godził się więc, z radością nie pozbawioną pewnej melan-
cholii, na miłość podobną obcowaniu aniołów i świadomość
własnego zniekształcenia przeradzała się w nim w szlachetną,

dostojną skromność.

Tych dwoje szczęśliwych przebywało w nieziemskiej krainie.

Poślubieni byli sobie na odległość, na podobieństwo niebie- .,
skich ciał. Połączeni byli ze sobą jakby prądem biegnącym
przez błękitne przestworza, prądem, co w nieskończoności zwie
się przyciąganiem, na ziemi zaś — skłonnością ku sobie dwu

płci. Całowały się obie ich dusze.

Żyli zawsze razem. Nie znali się inaczej. Dzieciństwu Dei

towarzyszyły chłopięce lata Gwynplaine'a. Wzrastali jedno obok
drugiego. Długo sypiali razem na jednym posłaniu, buda nie
była bowiem zbyt obszerną sypialnią ... Oni na skrzyni, Ursus
na podłodze: oto jak się urządzili we troje. Aż wreszcie, dnia
pewnego, kiedy Dea była jeszcze dzieckiem, Gwynplaine po-
czuł się nagle młodzieńcem; u mężczyzny więc pojawiło się po
raz pierwszy uczucie wstydu. „Ja też będę spał na podłodze" —
tak rzekł Ursusowi. I, z nadejściem wieczora, położył się obok

298

•starca na niedźwiedziej skórze. Wówczas Dea zaczęła płakać.
Dopominała się powrotu swojego towarzysza snu. Lecz Gwyn-
plaine, w którym równocześnie z miłością obudził się niepokój,
wytrwał w swoim postanowieniu. Od owego dnia począwszy
sypiać zaczął z Ursusem na podłodze. Latem zaś spędzał pogo-
dne noce na dworze, razem z Homo. Dea miała już lat trzy-
naście, a jeszcze nie dawała za wygraną. Często wieczorem
prosiła: „Chodź tutaj, Gwynplaine, połóż się koło mnie; prędzej
zasnę". Leżący obok mężczyzna był jej tak niewinnie potrzebny
do spania. Nagość wtedy dopiero istnieć zaczyna, kiedy się ją
widzi. Dea nie znała nagości. Była w niej naiwna prostota
Arkadii czy Otaiti. Pierwotna bezpośredniość tej dziewczyny
wywoływała popłoch w uczuciach Gwynplaine'a. Zdarzało się
nieraz, że Dea — dorosła już prawie — siedząc na posłaniu
i czesząc swoje długie włosy, w opadającej z ramion koszuli
ukazującej w swym rozchyleniu zarys kształtów, jakże już
kobiecych, tego dziecka, co stawało się coraz bardziej Ewą,
przyzywała do siebie Gwynplaine'a. Gwynplaine rumienił się,
spuszczał oczy, sam nie wiedział, co począć na widok tej na-
gości tak niewinnej, jąkał się, odwracał głowę, drżał i odcho-
dził zmieszany; ów Dafnis posępnych mroków uciekał przed
tą Chloe cieni.

Tak oto wśród tragedii zakwitła sielanka.
Ursus mawiał im:

— Ubóstwiajcie się nawzajem, odwieczne bydlątka.

VI
URSUS NAUCZYCIELEM I URSUS OPIEKUNEM

Ursus dorzucał jeszcze:

— Zrobię ja im figla pewnego dnia. Wezmę i ich pożenię.
Starzec wykładał Gwynplaine'owi teorię miłości. Mówił
snu tak:

299

— Miłość, a wiesz ty, w jaki sposób zapala Pan Bóg ten
ogień? Kładzie na spodzie kobietę, potem diabła, a na diable —
mężczyznę. Jedna zapałka — czyli jedno spojrzenie — i wszy-'

stko płonie.

— Spojrzenie nie jest konieczne — odpowiadał Gwynplaine

myśląc o Dei.

A Ursus na to: .

— Tereferel A czy dusze potrzebują oczu, żeby się zobaczyć?

Niekiedy Ursus bywał w humorze krotochwilnym. Gwyn-
plaine tak nieprzytomnie zakochany w Dei, że chwilami stawał
się aż milczący i ponury, wystrzegał się ciekawych oczu

Ursusa. Pewnego dnia Ursus tak się odezwał do niego:

— No, no, nie wstydź się tak, chłopcze. Patrz, kogut się

swoich zalotów nie wstydzi.

— Ale orzeł kryje się ze swą miłością — odrzekł Gwyn-
plaine.

Niekiedy znowu Ursus pomrukiwał sam do siebie:

;— Nie od rzeczy bywa wsunąć czasami kij pomiędzy szprychy
kół u wozu, którym młodzi odjeżdżają na Cyterę. Za bardzo się
kochają.-Nic dobrego z tego nie wyniknie. Zaradźmy pożaro-
wi. Pomiarkujmy nieco te dwa serca.

I oto Ursus zabrał się do udzielania przestróg im obojgu.
Przemawiał do Gwynplaine'a, kiedy Dea spała, przemawiał do

Dei, kiedy ich Gwynplaine nie widział.

— Nie trzeba przywiązywać się nadmiernie do Gwynplaine'a,
Deo. Żyć tak wyłącznie innym człowiekiem — rzecz to nie-
bezpieczna. Egoizm jest zdrowym korzeniem szczęścia. Męż-
czyźni wymykają się kobietom. A Gwynplaine'owi może prze-
wrócić się w głowie. Ma takie powodzenie! Nie wyobrażasz

sobie nawet, jakie on ma powodzenie.

— Zbyt wielkie różnice niewiele bywają warte, Gwyn-
plaine'ie. Nadmierna szpetota z jednej strony i nadmierna
uroda z drugiej zmusza, by zastanowić się głęboko. Miarkuj
swoje zapędy, mój chłopcze. Nie rozpalaj się zbytnio do Dei.
Czyżbyś na serio uważał, że jesteś dla niej stworzony? Przyj-

300

rzyj się nieco swojej szpetocie i jej doskonałości. Zrozum, jak
wielka dzieli was różnica. Ona, Dea, ma wszystko. Cóż za bia-
łość płci, jakie włosy, usteczka jak poziomki! A nóżka! A rącz-
ka! Ramiona krągłe doskonale, twarzyczka — cud! Kiedy idzie

— to światło rozsiewa, a głos* j e j tak poważny, a tak zniewala-
jący! I przy tym wszystkim — kobieta, pomyśl sobie tylkol
Nie anioł, o, nie, nie jest taka głupia, żeby być aniołem! Dea •
to piękność skończona. Zastanów się nad tym wszystkim,

a ochłoniesz nieco.

W wyniku podobnych słów miłość pomiędzy Dea i Gwyn-
plaine'em rozpłomieniała się w dwójnasób, a Ursus dziwił się
niepomiernie niepowodzeniu swojej wymowy, podobny w tym
nieco do człowieka, który by mówił tak:

— To osobliwe, leję oliwę w ogień, a on nie gaśnie.
Czyż rzeczywiście chciał zagasić lub też choćby ochłodzić
nieco ich uczucie? O, nie! Tego nie chciał na pewno. Gdyby
słowa jego odniosły skutek, on pierwszy przestraszyłby się nie
na żarty. W gruncie rzeczy bowiem radowała go ta miłość, sam

grzał się w cieple jej płomieni.

Ale trzeba przecież podręczyć się trochę z tym, co daje nam
radość. Droczenie się takie zwykli nazywać ludzie mądrością..

Dla Gwynplaine'a i Dei Ursus był niemal i ojcem, i matką.
Pomrukując niechętnie, wychował ich; wykarmił, zrzędząc
nieustannie. Po przygarnięciu dzieci powiększył się znacznie
ciężar wózka i Ursusowi coraz częściej wypadało przyprzęgać
się do dyszla i ciągnąć razem z Homo swój wędrowny dom.

Lecz już po kilku latach, kiedy Gwynplaine podrósł, a Ursus
całkiem już się zestarzał, chłopiec zaczął z kolei ciągnąć starca.

A kiedy Gwynplaine dorastał, Ursus, przypatrując się jego"
zeszpeceniu, stawiał mu nieraz taki oto horoskop: — Twoja

•twarz — to majątek. Oddano ci nie lada przysługę.

Rodzina ta, złożona ze starca, dwojga dzieci i wilka, związy-
wała się ze sobą coraz silniej wśród nieustannej wędrówki.

Włóczęga nie przeszkadzała wychowaniu. — Wędrowne życie
rozwija — mawiał Ursus. Gwynplaine był zaiste po to stwo-
rzony, żeby się „po jarmarkach pokazywać". Ursus dbał

301

troskliwie o rozwijanie jego kuglarskich umiejętności, prócz
tego zaś starał się wpoić w linoskoka tyle wiedzy i tyle-
mądrości, ile tylko potrafił. Starzec, spoglądając na wprawia-
jącą w osłupienie twarz-maskę chłopca, pomrukiwał z cicha:

— Dobrze rozpoczęta robota. — Dlatego też i dbał o jak naj-
staranniejsze wykończenie tego dzieła, oddając z siebie cała
swoją wiedzę i mądrość ku jego tym większej ozdobie.

Często napominał Gwynplaine'a: — Zostań filozofem.
Mądrość opancerza. Ja, tak jak mnie widzisz tutaj, nigdy
jeszcze nie płakałem. A zawdzięczam to mądrości. Czy przy-
puszczasz może, że jeżelibym chciał zapłakać, to zabrakłoby mi

po temu okazji?

W monologach swoich, słyszanych jedynie przez wilka, tak

prawił: — Nauczyłem Gwynplaine'a Wszystkiego, w tym
i łaciny, a Deę — Niczego, w tym i muzyki. — Wykształcił ich
oboje w śpiewie. Sam biegle posługiwał się niewielkim fletem,
jakiego wówczas używano. Grywał na nim ładnie, grywał
również i na „żebraczej lutni", którą kronika Bertranda Du-
guesciin nazywa „instrumentem włóczęgów", a z której począ-
tek swój bierze symfonia. Granie to przywabiało niejednego.
Ursus pokazywał publiczności swoją lutnię i tłumaczył: — Na-
zywa się ona po łacinie organistrum.

Wyuczył on śpiewu Deę i Gwynplaine'a według metody
Orfeusza i Egida Binchois. Nieraz zdarzało się, że przerywał
swoją lekcję okrzykiem pełnym entuzjazmu: — O, Orfeuszu.
muzyku Grecji! O, Binchois, muzyku Pikardii!

Wychowanie to, tak wszechstronne, tak staranne, nie pochła-
niało jednakże obojga dzieci aż do tego stopnia, by stać się-
przeszkodą w ich wzajemnej miłości. Wzrastali, a serca ich
zespalały się ze sobą coraz bardziej na kształt dwu krzewin
posadzonych blisko, których gałęzie mieszają się ze sobą i spla-
tają tym ściślej, w im większe wyrastają drzewa.

— Mniejsza z tym — pomruki wał Ursus. — I tak ich po-
żenię. — I sam do siebie dorzucał:

— Nudzą mnie tą swoją miłością.

302

Przeszłość, ta niewielka jej cząstka, jaką posiadało każde
z nich, nie istniała ani dla Dei, ani dla Gwynplaine'a. Wie-
dzieli o niej to tylko, co im Ursus opowiedział. Nazywali go
,,ojcem".

Najwcześniejsze lata dzieciństwa utrwaliły się w pamięci
Gwynplaine'a niby pochód demonów nad jego kolebką. Wyda-
wało mu się, jakby został podeptany, stratowany przez jakieś
potworne stopy. Czy stało się to umyślnie, czy też przypad-
kowo? Nie wiedział. Jedyne, co przypominał sobie dokładnie,
szczegółowo — to tragiczny przebieg porzucenia go na brzegu
morza. Odnalezienie Dei było jedynym jasnym punkcikiem tej
ponurej nocy.

Wspomnienia Dei jeszcze mniej były określone. Wszystko się
w nich zatarło — była przecież taka mała. Matkę przypominała
sobie jako przedmiot zimny i martwy. Czy Dea oglądała kie-
dyś słońce? Być może. Nieraz starała się ze wszystkich sił
odszukać w pamięci te zagubione, rozproszone chwile. Słońce?
A co to było? Przypominała sobie mętnie coś bardzo jasnego,
coś bardzo ciepłego, coś, co zastąpione jej zostało przez Gwyn-
plaine'a.

Rozmawiali ze sobą półgłosem. Gruchanie dwojga młodych
jest to niewątpliwie jedna z najważniejszych czynności, jakie
dokonują się na tej ziemi. Dea mówiła do Gwynplaine'a: —
Światło wtedy jest, kiedy ty mówisz.

Razu pewnego Gwynplaine, dostrzegając poprzez muślinowy
rękaw ramię Dei, nie zdołał się opanować i musnął wargami tę
tkaninę przezroczystą. Usta potwora, pocałunek przeczysty.
Dea poczuła rozkosz niewysłowioną. Spłonęła rumieńcem. Po-
całunek poczwary rozjaśnił jutrzenką to piękne czoło, pełne
mroku. A Gwynplaine westchnął w pomieszaniu. Poprzez roz-
chyloną krezę jej sukni dostrzegał kształty białe, nieziemskie.
Nie potrafił oderwać spojrzenia.

Dea odsunęła rękawek i wyciągając ku niemu obnażone
ramię prosiła: — Jeszcze! — Gwynplaine uciekł.

Nazajutrz znowu, z lekką odmianą, powtórzyła się pieszczota.
303

Wniebowzięci, osuwali się oboje w słodką przepaść miłości.
Bóg, stary mędrzec, uśmiecha się dobrotliwie spoglądając ze
swej wysokości na podobne ludzkie sprawy.

VII

ŚLEPA NAUCZA JASNOWIDZENIA

Niekiedy Gwynplaine sam sobie robił wymówki. Wyrzucał
sam sobie swoje własne szczęście. Wydawało mu się, że jeżeli
dopuści, by pokochała go ta kobieta, będzie to z jego strony
oszustwem. I cóż by rzekła, gdyby oczy jej otworzyły się nagle? .
Z jakimże obrzydzeniem odsunęłaby się od tego, co teraz przy-
ciągał ją ku sobie l W jakimże przerażeniu cofnęłaby się na wi-
dok tego potwornego magnesu! Uciekałaby krzycząc i zasłania-
jąc twarz. Dręczyły go skrupuły. Powtarzał sobie, że on,
potwór, nie ma prawa do miłości. , Smok ubóstwiany przez
gwiazdę uważał, że obowiązkiem jego jest oświecenie tej

gwiazdy ociemniałej.

Razu pewnego odezwał się do Dei:

— Czy wiesz, że jestem bardzo brzydki?

— Wiem, że jesteś doskonały — odrzekła.

A on mówił dalej:

— Kiedy słyszysz, że wszyscy się śmieją, wiedz, że śmieją

się ze mnie. Jestem potworny.

—— Kocham cię — odpowiedziała-Dea.

Po chwili milczenia dodała:

— Byłam wśród śmierci; ty przywróciłeś mnie życiu. Kiedy
ty jesteś przy mnie, to jakby się ku mnie niebo pochyliło. Daj
mi rękę, niech dotknę Boga.        .

Dłonie ich odnalazły się i połączyły w uścisku, i nie rzekli
już do siebie nic więcej, zamilkli wobec ogromu miłości.

Posłyszał ich rozmowę Ursus, mrukliwy zrzęda. Nazajutrz,

kiedy byli razem we troje, odezwał się:

— Zresztą i Dea też jest brzydka.

304

Ale słowa jego chybiły celu. Dea i Gwynplaine nie słuchali.
Zajęci sobą bez reszty, rzadko kiedy zwracali uwagę na ode-
zwania się starca. Rzucał on swoje głębokie uwagi na wiatr
tylko.

Tym razem jednakże przezorne odezwanie się Ursusa „Dea
jest też brzydka" wskazywało, że ten uczony człowiek posiada
niejaką znajomość kobiecego serca. Niewątpliwie Gwynplaine
przez lojalność popełnił nieostrożność. Powiedzenie jakiejkol-
wiek innej kobiecie, jakiejkolwiek innej niewidomej: „jestem
brzydki" byłoby rzeczą niebezpieczną. Być i niewidomą, i za-
kochaną to tyle, co być niewidomą podwójnie. Śni się wówczas,
marzy; złudzenie to pokarm dla marzeń; odjąć miłości złudze-
nia — to odjąć jej pożywienie. Wszelkie uniesienia służą do jej
ukształtowania, i podziw dla ciała, i podziw dla ducha. A poza
tym nie należy nigdy mówić kobiecie słów trudnych do zrozu-
mienia. Rozmarza się na ich temat. I często rozmarza się w nie-
dobry sposób. Zagadka wprowadzona w sny czyni w nich
spustoszenia. Stuk niebacznie rzuconego słowa rozbija dotych-
czasową harmonię. Zdarzało się czasami, że serce niedostrzegal-
nie robi się puste, nie wiadomo nawet, jak i kiedy, dlatego że
uderzone zostało rzuconym niebacznie słowem. Zakochana
istota dostrzega nagle, że szczęście jej zmalało. Nie ma nic
groźniejszego nad takie powolne wyciekanie zawartości z pęk-
niętego naczynia.

Dea, na szczęście, nie z tej była gliny. Nie zrobiono jej z ma-
teriału, z którego na ogół ukształtowane bywają kobiety. Była
ona naturą wyjątkową. Ciało miała kruche, ale nie serce. Nie-
ziemska wytrwałość w miłości stanowiła całą treść jej istoty.

Słowa Gwynplaine'a nurtowały ją też długo, aż wreszcie dnia
pewnego tak się odezwała:

— Co to znaczy być brzydkim? Być brzydkim — to być
złym. A Gwynplaine jest dobry. Więc jest piękny.

I dalej mówiła w tej samej formie pytającej, właściwej dzie-
ciom i niewidomym:

20 — Człowiek śmiechu

305

— Widzieć! I co wy tym słowem nazywacie? Ja nie widzę,

a wiem. Więc chyba wzrok zakrywa.

— Co ty mówisz? — zapytał Gwynplaine.

— Wzrok to coś, co zakrywa prawdę — odrzekła Dea.

— Nie! — powiedział Gwynplaine.

— Ależ tak! Jeżeli ty mówisz, że jesteś brzydki!
Zamyśliła się na chwilę i dorzuciła:

— Kłamczuchu!

Tak więc Gwynplaine, ku swej radości, wyznał wszystko

i nie uwierzono mu. Spokojny stał się w swoim sumieniu. Spo-
kojny w swoim uczuciu.                                     '
W ten sposób doszli oboje, ona — do lat szesnastu, on — do

dwudziestu pięciu.

I nie ,,posunęli się dalej" — jak się to mówi dzisiaj — niż

pierwszego dnia. Mniej nawet; skoro się zważy, że mieli już
przecież poza sobą swoją pierwszą noc poślubną. Ona była
wówczas dziewięciomiesięcznym niemowlęciem, on — chłop-
cem dziesięcioletnim. Jakaś święta dziecinność znamionowała
i nadal ich miłość; zdarza się czasami, że zapóżniony słowik
przeciąga swoją wieczorną pieśń aż do brzasku.
/ Pieszczotą ich był uścisk dłoni i, niekiedy, muśnięcie warga-
mi obnażonego ramienia. Ta rozkosz, nieśmiała, czysta, wystar-_

czała obojgu.
Dwadzieścia cztery lata, szesnaście lat. Aż wreszcie dnia

pewnego Ursus, który nie wyrzekł się wcale projektu swojego

„figla", rzekł do nich:

— Będziecie musieli już niedługo obrać sobie wreszcie jakąś

religię.

—»- Po co? — zapytał Gwynplaine.,

— Żeby się pobrać.

— To się przecież już stało — odrzekła Dea.
Nie pojmowała, w jaki sposób można być sobie jeszcze bar-
dziej mężem i żoną, niż oni dotąd byli.

W gruncie rzeczy ich spokojne szczęście, niezwykłe, nie-
winne, to naiwne zaspokojenie wszystkich potrzeb duszy przez

306

obcowanie z drugą duszą, ten celibat, traktowany przez nich
jako małżeństwo, głęboko wzruszał Ursusa. Gadał, byle gadać.
Jako lekarz jednakże wiedział, że Dea jest, jeżeli nawet nie
nazbyt jeszcze młoda, to niewątpliwie zbyt wątła, zbyt deli-
katna na to, co zwał on „hymenem z krwi i kości".

Im później to nastąpi, tym lepiej.

Czyż zresztą nie byli sobie rzeczywiście poślubieni? Jeżeli
istniał kiedykolwiek związek nierozerwalny — to czyż nie był
nim właśnie związek Gwynplaine'a i Dei? Rzuciło ich sobie
w ramiona nieszczęście — rzecz to cudowna i niezwykła.
A jakby nie dosyć było jeszcze tych jednych więzów, do nie-
szczęścia przyłączyła się miłość, opasała je swoim pierście-
niem. I jakaż siła przerwać by była w stanie żelazny łańcuch
wzmocniony girlandą z kwiatów?

Nic rozłączyć ich nie mogło.

Dea miała urodę; Gwynplaine miał światło. Każde wniosło
swój posag. Tworzyli coś więcej niż stadło, tworzyli całość
złożoną z dwu części oddzielonych od siebie tylko świętą prze-
grodą niewinności.

Gwynplaine jednakże, choć pogrążał się, jak tylko potrafił,
najgłębiej w marzeniu, choć cały zapatrzony w Deę i swoją dla
niej miłość — był mężczyzną. Obejść praw natury nie podobna.
I w nim również, z woli Stwórcy, jak i w całej przeogromnej
przyrodzie burzyły się ciemne, tajne siły. Dlatego też podczas
swoich publicznych występów niejeden raz spoglądał na znaj-
dujące się wśród ciżby kobiety, lecz natychmiast odwracał
grzeszne spojrzenie i jak najszybciej, ze skruchą, znowu pogrą-
żał się w swojej własnej duszy.

Dodać tutaj trzeba, że nie spotykał zachęty. Na twarzach
wszystkich kobiet, na które popatrzył kiedykolwiek, dostrze-
gał tylko niechęć, odrazę, wstręt, obrzydzenie. Jasne było dlań,
ze jedyna Dea mogła go obdarzyć uczuciem. Tym też łatwiej
przychodziła mu skrucha.

20.

307

VIII

NIE TYLKO SZCZĘŚCIE, LECZ I DOBROBYT

Ileż to prawdy znaleźć można w baśni! Wyrzut sumienia —
skutek złych, grzesznych myśli — to niby piekące dotknięcie
niewidzialnego diabła.

W umyśle Gwynplaine'a niedobra myśl nie wykluła się jesz-
cze i nie wyrzucał sobie niczego. Nieraz jednak żałował.
Sumienie dawało znać o sobie niewyraźnie, niejasno.

Dlaczego?

Szczęście ich było zupełne, tym pełniejsze, że nie cierpieli
już nawet niedostatku.

Pomiędzy rokiem 1689 a 1704 życie ich przeobraziło się
znacznie.

W owym roku 1704 często napotkać można było duży, so-
. lidny, kryty wóz, zaprzężony w dwa silne konie. Wóz ten
wjeżdżał o zmierzchu w ulice nadmorskich miasteczek. Po-
dobny był do barki odwróconej do góry dnem i ustawionej na
czterech kołach, w której kil stał się kalenicą dachu, a pokład
— podłogą. Koła były jednakowej wielkości i wysokie niczym
u kamieniarskiego wozu. Koła, dyszel, wóz, wszystko to poma-
lowane było na kolor zielony, przechodzący stopniowo od
ciemnej zieleni na kołach do jasnego seledynu na dachu. Wóz
ten, wyróżniający się od innych swoją zieloną barwą, znany był
na wszystkich placach targowych; zwano go „Green Box", czyli
„Zielone Pudło". Owo „Zielone Pudło" miało dwa okienka,
jedno na przedzie, drugie na tyle, i — również z tyłu — drzwicz-
ki z opuszczanym stopniem. Ponad dachem unosił się dym wy-
chodzący przez rurę pomalowaną również na zielono. Ten
wędrujący dom zawsze był świeżo wylakierowany i wyszoro-
wany starannie. Na przedzie, na opuszczanym koźle, przymo-
cowanym do wozu, tuż pod oknem, po obu stronach starca, co
powoził trzymając lejce, siedziały dwie Cyganki przebrane
w stroje bogiń i dęły w trąbki. Landara ta, podskakująca na

308

wybojach z tak wielkim majestatem, wywoływała podziw
i zdumienie wśród miejskiej gawiedzi.

Była to dawna buda Ursusa, co rozrosła się wśród powodze-
nia, co z kuglarskiego kramiku stała się prawdziwym teatrem.

U wożą uwiązane było zwierzę — ni to pies, ni to wilk —
Homo.

Starym woźnicą, popędzającym konie, był znany nam filozof
w swojej własnej osobie.

I skądże to nędzna buda rozrosła się do rozmiarów olimpij-
skiej landary?

Otóż stąd: Gwynplaine stał się sławny.

Kiedy Ursus powiedział kiedyś Gwynplaine'owi: „Taka
twarz — to majątek", dał dowód prawdziwego węchu, rzeczy-
wistej wiedzy o tym, jak się zdobywa powodzenie u ludzi.

Ursus, jak to zapewne pamiętamy, troskliwie zajmował się
edukacją Gwynplaine'a. Nieznani ludzie ukształtowali jego
twarz. On urabiał jego umysł i w naczynie to, do wnętrza skry-
wającego się poza tą maską uformowaną tak udatnie, włożył
tyle myśli, ile tylko potrafił. Kiedy dziecko podrosło dosta-
tecznie, zaczął pokazywać je na scenie, czyli na desce umiesz-
czonej na przedzie budy. Wrażenie, jakie pojawienie się Gwyn-
plaine^ wywoływało, przechodziło wszelkie oczekiwanie.
Z miejsca zyskał sobie rozgłos wśród przygodnych widzów.
Nie widziano jeszcze niczego, co by porównać się dało z tyra
zdumiewającym mimem śmiechu. Nie wiedziano, w jaki spo-
sób powstał ów cud zaraźliwej wesołości; jedni sądzili, że jest
to zjawisko naturalne, inni — że uformowano je sztucznie,
rzeczywistość wzbogacona została przez przypuszczenia i wszę-
dzie, na miejskich placach, na targowiskach, po jarmarkach
i odpustach tłum cisnął się, aby oglądać Gwynplaine'a. Dzięki
tej „niezwykłej atrakcji" do chudego trzosa wędrownej gro-
madki posypał się istny deszcz najpierw miedziaków, później
całych sztuk srebra. Po wyczerpaniu ciekawości w jednym
miejscu przenosili się gdzie indziej. Toczący się kamień nie pora-
sta w mech, ale buda obrasta w dostatki wśród jazdy. I tak od

,309

zimy do zimy, od miasteczka do miasteczka, im bardziej po-
większał się wzrost i szpetota Gwynplaine'a, tym bardziej rosło
powodzenie przepowiedziane mu niegdyś przez Ursusa.

— Ależ ci się przysłużono, mój chłopcze — powtarzał stary.

„Fortuna" ta pozwoliła Ursusowi, który był zarządcą powo-
dzenia Gwynplaine'a, na zbudowanie kolasy swoich marzeń —
wozu, co byłby dość przestronny, aby pomieścić scenę, z któ-
rej siać by można sztukę i wiedzę po wszystkich rynkach miej-
skich i targowiskach. Co więcej, do gromadki, składającej się
z niego samego, z Homo, Gwynplaine'a i Dei, mógł Ursus dołą-
czyć dwa konie i dwie niewiasty, które pełniły obowiązki
bogiń, jakeśmy już o tym wspominali, i sług. Szyld mitolo-
giczny nad kuglarską budą był w owym czasie rzeczą ze wszech
miar pożyteczną. — Jesteśmy świątynią wędrowną — mawiał
Ursus.                                                  '•I

Dwie Cyganki, przygarnięte przez filozofa z ciżby bezdom-
nych włóczęgów koczujących od przedmieścia do przedmieścia. •
były młode i brzydkie i z woli Ursusa nazwane zostały jedna
— Febe, druga — Wenus, co czytać należy Fibi i Vinos, stosu-
jąc się w tym względzie do angielskiej wymowy.
, Febe 'gotowała, Wenus szorowała świątynię.
Prócz tego w dnie występów obie ubierały Deę.
Poza obrębem zaś tego, co nosi nazwę „publicznego życia"
czy to dla kuglarzy. czy też dla możnych tego świata. Dea. tak
samo jak i Fibi, i Vinos, nosiła florencką spódnicę z kwieciste-
go płócienka i kaftanik bez rękawów, odsłaniający ramiona.
Ursus i Gwynplaine ubierali się w męskie kaftany i szerokie,
marynarskie spodnie, niczym majtkowie na wojennym okręcie.
Ponadto Gwynplaine do pracy i do ćwiczeń w siłackich sztu-
kach wkładał na ramiona i na szyję rodzaj skórzanego fartucha.
Gwynplaine doglądał koni, Ursus i Homo troszczyli się o siebie

nawzajem.

Dea, zadomowiona w „Zielonym Pudle", poruszała się po
wnętrzu swego ruchomego domu prawie swobodnie, jakby
widziała tutaj wszystko.

310

Oku, któremu udałoby się przeniknąć do wnętrza tej
t)       wędrownej budowli i obejrzeć jego urządzenie, ukazałaby się
stara buda Ursusa, na swoich czterech kołach, przytwierdzona
w rogu do ściany wozu. Pozostawiona tam na łaskawym chle-
bie, zachodziła powoli rdzą i odpoczywała po wybojach dróg,
jak Homo po popręgach uprzęży.

Buda ta, przybita do tylnej ściany wozu, na prawo od drzwi,
służyła Ursusowi i Gwynplaine'owi za sypialnię i ubieralnię.
Stały w niej teraz dwa łóżka. W przeciwległym kącie mieściła
się kuchnia.

Zagospodarowanie okrętu nie bywa na pewno bardziej treś-
ciwe, bardziej staranne niż urządzenie wewnętrzne ..Zielonego
Pudła". Wszystko 'znajdowało się tam na stosownym miejscu,
wszystko było uporządkowane, obmyślone, zaplanowane.

Wóz podzielony został na trzy przegrody. Części te komuni-
kowały się ze sobą przez otwory pozbawione drzwi. Zasłaniały
je płachty ciężkiej tkaniny. Tylna przegroda była mieszkaniem
mężczyzn, przednia przegroda była mieszkaniem niewiast,
środkowa przegroda, przedzielająca pomieszczenia dwu od-
miennych płci — był to teatr. Instrumenty muzyczne i inny
sprzęt teatralny umieszczono w kuchni. Na pawlaczu, tuż pod
dachem wozu, znajdował się składzik z dekoracjami, jeżeli izaś
uchyliło się klapy w tymże pawlaczu umocowanej, zobaczyć
można było lampy. Światła ich służyły do pokazywania ma-
gicznych sztuk.

Poetą — władcą wszystkich tych czarów — był Ursus. On
to układał przedstawienia.

Talenty posiadał liczne, wykonywać umiał najosobliwsze
kuglarstwa. Nie tylko naśladować potrafił przeróżne głosy, ce-
lował również w najbardziej nieoczekiwanych niespodzian-
kach, zadziwiał nagłym migotaniem świateł wśród ciemności,
wywoływał na gładkiej ścianie dowolne liczby, wyrazy i figu-
ry, co ukazywały się i znikały tajemniczo, a sam pośród tych
dziwów, obojętny na zachwyty gapiów, wydawał się dumać
nad czymś głęboko.

31!

Gwynplaine rzekł mu dnia pewnego:       •

— Wyglądasz, ojcze, jak czarodziej.
A Ursus odrzekł:

— To dlatego, być może, że nim jestem.

,,Zielone Pudło" wykonane zostało według mądrego pla-
nu Ursusa. Jego to było pomysłem, że część lewej ściany po-
łożoną pomiędzy przednimi i tylnymi kołami i przymocowaną
na zawiasach, można było opuszczać za pomocą łańcuchów
i pasów, niczym most zwodzony. Kiedy ściana opadała, trzy,
również na zawiasach umocowane, drewniane podpórki odchy-
lały się od niej i wreszcie stawały pionowo na ziemi, niby no-
gi stołu, dźwigając ponad brukiem tę estradę z opuszczonego
boku wozu. Równocześnie ukazywała się scena teatru, powięk-
szona teraz o proscenium z owej właśnie platformy. Zdaniem
ulicznych purytańskich kaznodziei, otwierająca się ściana po-
dobna była do paszczy piekielnej. Odwracali się też od niei
z przerażeniem i wstrętem. Być może, że to za podobny pomysł
bezbożny kazał Solon wygrzmocić kijami Tespisa.

Idea Tespisa przetrwała zresztą o wiele dłużej, niżby to
przypuścić można było. Teatry-wozy istnieją do tej pory. A na
jeżdżących scenach tego to rodzaju właśnie w szesnastym
i siedemnastym wieku grywano w Anglii balety i ballady
Amnera i Pilkingtona, we Francji pastorałki Gilberta Colin,
we Flandrii, po kiermaszach, recytacje Clementa, 'zwanego
Non-Papa, w Niemczech Adama i Ewę Theilesa, we Włoszech
zaś weneckie krotochwile Animuccia i Ca-Fossis, sielanki
Gesualda,' księcia Venosy, Satyra Laura Guidiccioni, Rozpacz
Filena i Śmierć Ugolina Wincentego Galileusza, ojca astrono-
ma, który to Wincenty Galileusz śpiewał sam ułożone przez
siebie pieśni przygrywając na mola di gamba — wszystkie te
najwcześniejsze zawiązki włoskiej opery, co od roku 1580 wy-
pierać zaczęły sztywny madrygał, przeciwstawiając mu swo-
bodę natchnienia.

Wóz koloru nadziei, co nosił Ursusa, Gwynplaine'a i ich for-
tunę, wóz, na którego koźle Fibi i Vinos dęły w trąbki, w po-

312

staci dwu mitologicznych bóstw, był jednym z bardzo wielu
takich wędrownych przybytków sztuki i poezji. Tespis nie wy-
parłby się Ursusa, a Congrio nie wyparłby się Gwynplaine'a.

Po przybyciu na rynek miasta czy miasteczka, w przerwach
między fanfarami Fibi i Vinos, Ursus udzielał pouczających
a tyczących się tej muzyki objaśnień.

— Symfonia ta jest gregoriańska — wołał. — Cni obywate-
le, gregoriański obrządek, ten postęp tak ogromny, we Wło-
szech walczyć musiał z rytuałem ambrozjańskim, w Hiszpanii
zaś — z rytuałem mozarabskim, i zwyciężył wreszcie, choć nie
bez trudu.

Po czym ,,Zielone Pudło" zatrzymywało się na postój
w miejscu obranym przez Ursusa, a z nadejściem wieczoru
opadała ruchoma klapa ściany, odsłaniało się wnętrze teatru
i rozpoczynało się przedstawienie.

Scena ,,Zielonego Pudła" przedstawiała krajobraz namalo-
wany przez Ursusa, który malować nie potrafił, w potrzebie
więc krajobraz ten mógł równie dobrze wyobrażać podziemie.

Kurtyna zszyta była z jedwabnych kwadratów, różnokoloro-
wych, niczym strój błazeński.

Publiczność stała na dworze, na ulicy czy na rynku, skupio-
na półkolem wokół widowiska, w pogodę czy w niepogodę;

układ ten sprawiał, że deszcz o wiele mniej był pożądany dla
teatrów ówczesnych niż dła dzisiejszych teatrów. Jeżeli się
tylko dało, urządzano przedstawienia w podwórzu 'zajazdu
i wówczas zyskiwano tyle rzędów lóż, ile było pięter z oknami.
A im bardziej teatr był tym sposobem zamknięty, tym bar-
dziej publiczność przymuszona była do płacenia.

Ursus sam dbał o wszystko — o przedstawienia, o trupę,
o kuchnię, o orkiestrę. Vinos niezwykle sprawnie uderzała pa-
łeczkami w bębenek. Fibi grała na istrumencie podobnym do
gitary. I wilk również miał we wszystkim swój udział. Nie-
wątpliwie należał do „towarzystwa" i grywał nawet niekiedy
skrawki ról. Zdarzało się też nieraz, że kiedy na scenie poja-

313

wiali się Ursus i Homo, obok siebie, Ursus w swojej skórze nie-
dźwiedziej zasznurowanej starannie, Homo w swojej skórze
wilczej, jeszcze dokładniej dopasowanej — trudno było odgad-
nąć, który z nich jest zwierzęciem; pochlebiało to Ursusowi.

IX

DZIWACTWA NAZYWANE POEZJĄ PRZEZ LUDZI
POZBAWIONYCH SMAKU

Sztuki Ursusa były to intermedia, rodzaj coraz to bardziej
dzisiaj zarzucany. Jedna ze sztuk tych, która nie przechowała
się do naszych czasów, nosiła tytuł Ursus Rursus. On sam za-
pewne kreował w niej główną rolę. Kilkakrotnie pojawiał się
na scenie i znikał —• taka była prawdopodobnie treść tej sztu-
ki, odznaczająca się godnym pochwały umiarem.

Jak więc widzimy, tytuły intermediów Ursusa często mie-
wały brzmienie łacińskie, teksty zaś układane były przeważ-
nie po hiszpańsku. Swoje hiszpańskie wiersze rymował Ursus
"na podobieństwo wszystkich prawie ówczesnych kastylskich
sonetów. Nie przeszkadzało to nikomu. Język hiszpański zna-
ny był wówczas powszechnie i marynarze angielscy mówili po
hiszpańsku, jak niegdyś żołnierze rzymscy mówili po karta-
gińsku. Wspomina o tym Plaut. A zresztą w przedstawieniu,
jak we mszy, język łaciński czy też inny, niezrozumiały dla
słuchających, nie przeszkadzał nikomu. Radzono z tym sobie
towarzysząc ochoczo znanymi słowami obcemu tekstowi. Oso-
bliwie nasza stara galicka Francja objawiała swą pobożność
takim to właśnie sposobem. W kościele podczas Immolatus wier-
ni śpiewali Będziemy się weselili, a podczas Sanctus — Da]
buziaka, moja miła. I trzeba było aż soboru trydenckiego, że-
by położyć kres tym poufałościom.

Ursus ułożył umyślnie dla Gwynplaine'a interiudium, z któ-
rego kontent był bardzo. Było ono jego najulubieńszym utwo-

314

rem. Dać ze siebie w swoim dziele wszystko — oto triumf każ-
dego, kto tworzy. Ropucha rodząc ropuszkę stwarza arcydzieło.
Wątpicie? Spróbujcie zrobić to, co ona.

Ursus wypieścił, jak tylko potrafił, swoje interiudium.
Niedźwiedziątko to zostało nazwane Chaosem zwyciężonym.

A oto treść tego dzieła:

Noc. Kiedy rozsunęła się pozszywana z kolorowych kwa-
dratów kurtyna, ciżba stłoczona przed sceną ,,Zielonego Pu-
dła" nie widziała nic prócz ciemności. W ciemności tej poru-
szały się, niby jakieś dziwne gady, trzy niewyraźne kształty

— wilka, niedźwiedzia i człowieka. Wilkiem był wilk, Ursus

— niedźwiedziem, Gwynplaine — człowiekiem. Wilk i niedź-
wiedź wyobrażały dzikie, nieposkromione siły przyrody, nie-,
okiełznane żądze, ślepą pierwotność i oba rzucały się na
Gwynplaine'a, i był to chaos zmagający się z człowiekiem. Nie-
widoczne były ich twarze. Gwynplaine bronił się, przykryty
całunem, a oblicze jego zasłaniały gęste, opadające na nie
włosy. I tak zresztą wszystko skrywała ciemność. Niedźwiedź
ryczał, wilk warczał, człowiek krzyczał. Człowiek opadał z sił,
dzikie bestie zwyciężały; wzywał pomocy, rzucał w nieznane
rozpaczliwe wezwanie; rzęził. Patrzono na konanie tej ludzkiej
formy, ledwie że odróżniającej się od zwierząt. Ponure to było
widowisko; tłum patrzył wstrzymując dech w piersiach, jesz-
cze chwila, a zwierz zwycięży i chaos pochłonie człowieka.
Walka, krzyki, wycia — i nagle cisza. Słychać śpiew wśród
ciemności. Powiew powietrza, i oto słychać głos. Unosi się
tajemnicza muzyka towarzysząca tej niewidzialnej pieśni i na-
gle, nie wiadomo jak i skąd, ukazuje się jasność. Jasność ta .
jest światłem, światło to jest kobietą, kobieta ta jest duchem.
Dea, spokojna, czysta, piękna, potężna pogodą i słodyczą, uka-
zywała się otoczona promiennym nimbem. Jasna postać na tle
zorzy. Głos — była to ona Głos lekki, głęboki, niewysłowiony.
Z niewidzialnej stała się widzialną i śpiewała wśród brzasku.
Sądziłbyś, że to pieśń anioła lub śpiew ptaka. A na jej widok

315

człowiek podrywał się nagle olśniony i jednym uderzeniem
pięści powalał dzikie zwierzęta.

Wówczas zjawisko, unosząc się lekko w sposób trudny do
wytłumaczenia, wywołujący więc podziw tym większy, śpie-
wało takie oto wiersze w języku hiszpańskim, dostatecznie czy-
stym i zrozumiałym dla słuchaczy — angielskich marynarzy:

Ora, Hora!
De palabra
Nace razon,
Da luze el son.i

Spuszczała oczy, jakby oglądała przepaść pod stopami, i śpie-
wała dalej:

Noche quita te de alli!
El alba canta hallali! 2

A kiedy ona śpiewała, człowiek prostował się coraz bardziej
i oto on, co leżał powalony, klęczy wznosząc ręce ku zjawisku,
a kolanami wspiera się na obu bestiach, nieruchomych, jakby
porażonych gromem. Ona, ku niemu zwracając się, śpiewała
dalej: •

Es menester a cięłoś ir,
Y tu que llorabas reir.3

l przybliżając się, z majestatem gwiazdy, dodawała:

Gebra barzon!
Dexa, monstro,
A tu negro
Caparazon. *

I kładła mu dłoń na czole.

A wówczas podnosił się inny głos, głębszy, a więc jeszcze
bardziej łagodny, głos rozpaczy i zachwytu, o powadze czu-

Spiew rodzi światła

1 Módl się, płacz! — Słowo — rodzi rozum. —

2 precz, nocy! — Jutrzenka śpiewa: Alleluja!

s Wznieś się do nieba. — I śmiej się, ty, co płaczesz.

4 Strzaskaj jarzmo! — porzuć, poczwaro — twoją ciasną — skorupę.

316

lej, a dzikiej, i była to pieśń człowieka, odpowiadająca na
pieśń nieba. Gwynplaine klęczał, zawsze w ciemności, na po-
walonym niedźwiedziu i wilku. Dea dłonią dotykała mu czoła,
a on śpiewał:

O, ven! amal          .   .

Eres alma,

Soy corazon.l           '           '.'

I oto nagle Strumień światła uderzał Gwynplaine'a prosto
w twarz.

Błogo rozanielona poczwara wyłaniała się z ciemności.

Któż potrafi opisać wrażenie, co wstrząsało ciżbą gapiów?
Jakby rozbłysło nagle słońce śmiechu. Śmiech rodzi się z za-
skoczenia, a cóż bardziej nieoczekiwanego być może niż takie
oto rozwiązanie? Jakiż wstrząs przyrównać można do tego po-
liczka światła wymierzonego w maskę błazeńską i okropną?
Dokoła śmiechu tego rozgrzmiewał śmiech; śmiano się wszę-
dzie, w górze, w dole, na przedzie, w głębi, i mężczyźni, i ko-
biety, i stare twarze z wyłysiałym czołem, i różowe twarzycz-
ki dziecinne, śmieli się źli i dobrzy, weseli i smutni,
wszyscy; i na ulicy nawet przechodnie, co niczego nie widzieli,
też śmieli się słysząc ten śmiech. Przechodził on w tupania,
w oklaski. Po opuszczeniu zasłony uporczywie wywoływano
Gwynplaine'a. Powodzenie miał nadzwyczajne. Czy widzieliś-
cie Chaos zwyciężony? Ciśnięto się tłumnie, aby oglądać
Gwynplaine'a. Biegła, by uśmiać się, beztroska, biegła, by
uśmiać się, melancholia, biegła, by uśmiać się, zgryzota, wy-
rzuty nieczystego sumienia. Śmiechem tak niepohamowanym,
że wydawać się mógł aż chorobliwy. Lecz zaraza wesołości to
jedyna zaraza, przed którą człowiek nie ucieka. Powodzenie
te nie rozszerzało się jednakże poza pospólstwo. Tłumy skła-

1 Przyjdź! kochaj! — tyś jest duszą — jam jest sercem.

317

dają się zawsze z biedaków. Chaos zwyciężony oglądać można
było za cenę jednego penny. Wielki świat nie zwykł bawić się
za trzy grosze.

Ursus wielce cenił sobie swoje dzieło, które' obmyślił był
tak kunsztownie.

— Jest to w rodzaju niejakiego Szekspira — mawiał skrom-
nie.                                                       ;

W zestawieniu z Deą Gwynplaine tym większe wywoływał
wrażenie. Ta biała postać obok tego gnoma przedstawiała sobą
coś, co nazwać by można nieziemskim zadziwieniem. Tłum
prostaczy spoglądał na Deę z uczuciem zabobonnego niepoko-
ju. Była w niej jakaś wzniosłość dziewicy i kapłanki, co nie
zna człowieka, co zina tylko boga. Widzieli, że jest niewidoma,
a czuli, że widzi. Wydawało się, że stoi na progu nadprzyro-
dzonego. Była jakby w połowie oświetlona naszym światłem,
a w połowie inną jakąś jasnością. Zstępowała na ziemię, by
wykonać zadanie, by wykonać je w sposób, w jaki niebo czynić
to zwykło — poprzez świt. Znajdowała hydrę i czyniła z niej
duszę. Wyglądała jak tworząca potęga, i uszczęśliwiona,
i zdumiona zarazem tym, co sama stworzyła; sądziłbyś, że na
twarzy jej, zalęknionej cudownie, maluje się i wola przyczy-,
ny, i zdziwienie wobec skutku. Czuli, że kocha ona swojego
potwora. Czy wiedziała, że jest potworem? Tak, ponieważ go
dotyka. Nie — przyjmuje go przecież takim, jakim jest. To po-
łączenie dnia i nocy w umyśle widza roztapiało się w jakiś
półmrok, wśród którego rysowały się niejasne a nieskoń-
czone perspektywy. I jakże to boskość godzi się z, ledwie że
wyciosanym kształtem, w jaki sposób dokonuje się przeniknię-
cie duszy w materię, w jaki sposób promień słoneczny stać
się może życiodajną pępowiną, w jaki sposób odmienić się mo-
że odmieniec, w jaki sposób potworne rajskim się staje —
wszystkie zawierające się w tym zjawisku tajemnice spra-
wiały, że konwulsyjna wesołość, wzbudzona przez Gwyn-
plaine^, potęgowała się i gmatwała wzruszeniem, kosmicznym

318

prawie. Nie zgłębiając uczuć swoich do dna — widz nie lubi
bowiem męczyć się nadmiernym myśleniem — rozumiano jed-
nak coś więcej, co kryło się poza samym dostrzegalnym obra-
zem i przez niezwykły ten widok prześwitywało jak gdyby
jakieś wcielenie boskie.

To zaś, czego doświadczała Dea, w ogóle nie da się wyrazić
w ludzkim języku. Czuła, że znajduje się wśród tłumu, a nie
wiedziała, czym jest tłum. Słyszała gwar i to już wszystko.
Tłum — było to dla niej tyle, co podmuch — i czyż jest on
właściwie czymś więcej w swojej istocie? Pokolenia to odde-
chy, co przemijają. Człowiek oddycha, do czegoś wzdycha
i wreszcie wydaje tchnienie ostatnie. W tłumie tym Dea czu-
ła się samotna, drżała jak ktoś, kto by pochylił się nad prze-
paścią. Nagle wśród niepokoju niewinności, co czuje się zagro-
żona i gotowa już jest wyrzekać gorzko na nieznane potęgi,
.wśród lęku przed upadkiem tak bardzo możliwym Dea, po-
godna jednak, urastająca ponad niejasny strach przed niebez-
pieczeństwem, lecz cała drżąca w swoim odosobnieniu, w swo-
im odgrodzeniu od świata, odnajdywała pewność i oparcie;

chwytała linę ratowniczą rzuconą w jej świat ciemności, do-
tykała ręką swoją potężnej głowy Gwynplaine'a. O, radości
niewypowiedziana! składała swoje różane palce na owym gąsz-
czu kędzierzawych włosów! Dotknięta wełna daje wrażenie
miękkości. Dea dotykała baranka wiedząc, że jest on lwem.
Serce jej rozpływało się całe w niewysłowionej miłości. Była
już poza niebezpieczeństwem, odnalazła wybawcę. Publiczność
sądziła, że dzieje się odwrotnie. Dla widzów istotą uratowaną
był Gwynplaine, istotą niosącą ratunek — Dea. — Nieważne!
— myślał Ursus. On wiedział, co się działo w sercu dziewczy-
ny. Dea, uspokojona, pocieszona, zachwycona, wielbiła anio-
ła, a tłum przypatrywał się poczwarze i — zafascynowany
również sytuacją, choć pojmował ją odwrotnie — wybuchał
ogromnym, niepowstrizymanym śmiechem.                 /

319

Prawdziwa miłość nie ulega zobojętnieniu. Cała jest z du-
cha, więc nie stygnie. Żar się spopiela, ale nie gwiazda. Prze-
ogromne wzruszenie Dei powtarzało się każdego wieczora
i skłonna była płakać z rozrzewnienia, kiedy wszyscy dookoła
pokładali się ize śmiechu. Tłumem trzęsła wesołość; ona była
szczęśliwa.

Takie błazeńskie, wesołe zakończenie, wywołane nagłym
i nieprzewidzianym ukazaniem się oblicza Gwynplaine'a, nie-
wątpliwie nie zgadzało się z zamiarem Ursusa. On pragnąłby
uśmiechu raczej, nie śmiechu, pragnąłby podziwu i zrozumie-
nia artystycznych subtelności swojego dzieła. Ale powodzenie
• pociesza. Godził się też co wieczór bez trudu na swój przesad-
ny, z nieporozumienia powstały sukces licząc, ile też słupków
o wartości szylinga da się ułożyć z farthingów, ile też słupków
o wartości funta da się ułożyć z szylingów. Powtarzał sobie
zresztą, że jednak pomimo wszystko, kiedy śmiech przeminie,
Chaos zwyciężony zapadnie jakoś w głąb umysłów i pozostawi
w nich swój trwały ślad. I być może, nie całkiem się mylił;

dzieło przedostaje się do świadomości widzów. Gawiedż, roz-
ciekawiona wilkiem, niedźwiedziem, człowiekiem i muzyką tą,
i wyciem, i wrzaskiem poskromionym, opanowanym przez har-
monię, tą nocą rozproszoną przez brzask i śpiewem niosącym
światło, przyjmowała z sympatią głęboką, choć niezbyt może
jasno rozumianą, a nawet i z jakimś rzewnym poszanowaniem
ten dramat poetycki, noszący nazwę Zwyciężonego chaosu,
to zwycięstwo ducha nad materią, uwieńczone radością czło-
wieka.

Takie to były nieokrzesane uciechy ludu.

I uciechy te wystarczały ludowi. Lud nie miał możności,
by przypatrywać się ,,szlachetnym meczom", jak dobrze uro-
dzeni, nie mógł, jak wielcy panowie i szlachta, stawiać tysiąca
gwinei na Heimsgaila czy też na Phelem-ghe-madone'a.

320

X

JAK PATRZY NA LUDZI I NA ZDARZENIA TEN, CO SAM STOI
POZA SPRAWAMI TEGO ŚWIATA

Jakże chętnie człowiek mści się za przyjemność, której do-
znaje za czyjąś sprawą! Stąd też i pogarda dla komedianta.

Istota ta zachwyca mnie, zajmuje, ,bawi, uczy, czaruje, po-
ciesza, daje mi piękno, jest dla mnie miła i pożyteczna, cóż
więc złego mógłbym jej uczynić w zamian za to? Upokorzyć
ją! Pogarda to policzek wymierzony na odległość. Spoliczkuj-
my więc komedianta. Podoba mi się, jest więc nikczemny.
Służy mi, więc ja go nienawidzę. Skądby tu wziąć kamienia
i rzucić w niego? Podaj mi taki kamień, księże! Podaj mi taki
kamień, filozofie! Wyklnij go, Bossuecie! Znieważaj go,
Rousseau! Krasomówco, pluń na niego żwirem swojej wymo-
wy! Niedźwiedziu, ciśnij weń płytą bruku! Ukamienujmy
drzewo, pomiażdżmy owoc i spożyjmy go. Brawo! I precz! Ten,
co recytuje wiersze poetów, jest jak zadżumiony. Precz, his-
trionie! Uczyńmy mu pręgierz z jego powodzenia. Triumf jego
zakończmy wygwizdaniem. Niechaj przyciąga tłumy, jego zaś
udziałem niechaj będzie samotność. Takim oto sposobem klasy
bogate, zwane wyższymi klasami, wymyśliły dla aktora tę for-
mę izolacji, jaką jest poklask.

Gawiedż uliczna nie bywa tak okrutna. Nie żywiła ona nie-
nawiści do Gwynplaine'a. Nie czuła dlań pogardy. Tylko że
najpodlejszy pomywacz pokładu z najlichszej załogi na naj-
lichszym ze statków zakotwiczonych w najlichszej ze wszyst-
kich angielskich przystani mniemał, że stoi nieporównanie wy-
żej niż ten rozweselacz ,,gawiedzi", i przekonany był, że
pomywacza pokładu tyle co najmniej dzieli od linoskoka, ile
dzieli lorda od pomywacza pokładu.

Gwynplaine był więc, jak wszyscy komedianci, i oklaskiwa-
ny, i osamotniony. Zresztą na tym padole każde powodzenie
jest zbrodnią i trzeba za nie odpokutować. Ten, co dostaje me-
dal, dostaje obie jego strony równocześnie.

21 — Człowiek śmiechu

321

'Dla Gwynplaine'a nie istniała odwrotna strona medalu. Dla-
tego że zadowolony był on najzupełniej ae wszystkich skutków
swojego powodzenia. Rad był oklaskom, cieszyła go samotność.
Dzięki oklaskom był bogaty, dzięki samotności — szczęśliwy.

Bogatym być w tych najniższych kręgach społecznych to
tyle, co nie doświadczać nędzy. Tyle, co nie mieć dziur
w odzieniu, zimna w izbie, pustki w żołądku. Tyle, co pić i jeść
do syta, mieć wszystko, czego człowiekowi potrzeba, w tym
i grosz dla biedniejszego od siebie. Gwynplaine posiadał takie
właśnie liche bogactwo, wystarczające swobodzie człowieka.

W duszy zaś był posiadaczem nie lada. Miał miłość. Czegóż
mógł pragnąć jeszcze?
1 Niczego więcej nie pragnął.

A gdyby tak chciał mu ktoś, odjąć szpetotę z twarzy? Ode-
pchnąłby tylko ten dar! Nie chciałby porzucić tej maski, nie
chciałby odzyskać swojej twarzy, pięknej, zapewne, czarują-
cej. A za cóż wyżywiłby wówczas Deę? Co stałoby się z biedną,
łagodną niewidomą, która go kochała? Bez tej maski śmiechu,
co czyniła go błaznem niezrównanym, byłby zwykłym lino-
skokiem, pierwszym lepszym sztukmistrzem, co wygrzebuje
groszaki ,ze szpar pomiędzy kamieniami bruku, i Dea, być mo-
że, nie co dzień miałaby kawałek chleba do zjedzenia! Z dumą
i wzruszeniem myślał, że jest oto opiekunem tej niebiańskiej
i kalekiej dziewczyny. Noc, Samotność, Ubóstwo, Bezsilność,
Ciemnota, Głód i Pragnienie — siedem paszczęk nędzy rozwie-
rało się dokoła niej szeroko, a on był świętym Jerzym, co po-
konywał tego smoka. Zwyciężał nędzę. Jak? Swoją szpetotą.
Dzięki potworności swojej twarzy stał się potrzebny, pomocny,
zwycięski, wielki. Dość mu było pokazać się i już się znajdy-
wały pieniądze. Był panem tłumu; czuł się władcą motłochu.
Mógł dać Dei wszystko. Zaspokajał jej potrzeby, pragnienia,
zachcianki, fantazje, wszystko, o czym tylko w granicach swo-
jego kalectwa zamarzyć mogła niewidoma. Wiemy to już, że
Gwynplaine i Dea byli opatrznością dla siebie nawzajem. Je-
mu wydawało się, że wzlatuje na jej skrzydłach, jej — że ją

322

niosą jego ramiona. I cóż słodszego być może nad opiekowanie
się tym. co nas kocha, nad zaspokojenie potrzeb tego. co nam
nieba przychyla! Gwynplaine doświadczał tej najwyższej
szczęśliwości. A zawdzięczał to swemu okaleczeniu. Okalecze-
nie to wywyższało go. Dzięki niemu zarabiał na życie swoje
i cudze, dzięki niemu zdobył niezależność, swobodę, sławę, za-
dowolenie wewnętrzne, godność. W okaleczeniu swoim był
niedostępny dla niczego i dla nikogo. Los nie mógł wyrządzić
mu żadnej już krzywdy, złośliwość jego wyczerpała się całko-
wicie w tym jednym uderzeniu, które obróciło się w jego,
Gwynplaine'a, zwycięstwo. Dno nieszczęścia stało się oto
szczytem szczęśliwości. Gwynplaine był uwięziony w swojej
potwornej brzydocie, lecz razem z Dea. I jak się już rzekło,
było to uwięzienie w raju. Pomiędzy nimi i światem żywych
wznosił się mur. Trudno! Mur ten więził ich. lecz i chronił
równocześnie. Czyż można było dosięgnąć Deę. czyż można było
dosięgnąć Gwynplaine'a poza tym zamknięciem, co oddzie-
lało ich od życia dziejącego się dokoła? Odebrać mu powodze-
nie? Nie podobna! Trzeba by mu na to odebrać twarz. Ode-
brać mu miłość? Nie podobna! Dea nie widziała. Ślepota Dei
była bosko nieuleczalna. I w czymże przeszkodzić mogła
Gwynplaine'owi jego szpetota? W niczym. A jakie przedsta-
wiała dla niego korzyści? Wszystkie. Był kochanym pomimo
swojej potworności, być może, dla niej właśnie. Kalectwo
i szpetota instynktownie zbliżyły się ku sobie, połączyły się.
Być kochanym — czy to nie dosyć? Z jakąż wdzięcznością
myślał Gwynplaine o swoim zniekształceniu. Pobłogosławiony
został swoim stygmatem. Wiedział, że jest on niezniszczalny,
wieczny. Cóż za radość! Cóż za szczęście, że dobrodziejstwo to
było nie do uleczenia! Dopóki tylko istnieć będą przedmieścia
i place jarmarczne, drogi, po których można wędrować przed
siebie, tłum na dole i niebo w górze, można się nie troszczyć
o byt. Dei niczego nie zabraknie, nie zginie ich miłość. Gwyn-
plaine nie zamieniłby swojej twarzy z Apollinem. Brzydota
była przyczyną jego szczęścia.

?<•

323

Mówiliśmy już, że los obdarował go hojnie. Wyrzutek ten

był wybrańcem.

Był tak bardzo szczęśliwy, że nieraz zdarzało mu się żałować
otaczających go ludzi. Litował się nad resztą świata. Instynkt
nakazywał mu nieraz porozglądać się nieco wokół siebie, gdyż
żaden człowiek nie jest jednolity, natura ludzka to nie abstrak-
cja. Dziękował niebu, że otacza go nieprzenikniona ściana, lecz
wyglądał spoza niej od czasu do czasu. I dokonawszy porów-
nania z tym większą radością wracał do Dei, do ich wspólnej
samotności.

Cóż dostrzegał dookoła? Kim byli ci żyjący, których wśród
wędrówek swoich oglądał tak różnych i tak wielu? Coraz to
inny tłum i zawsze to samo mrowie. Coraz to inne twarze
i zawsze te same niedole. Bezładna mieszanina istnień zmar-
nowanych, zburzonych. Co wieczora wszystkie klęski społeczne
tłoczyły się dookoła jego szczęśliwości.

,,Zielone Pudło" było popularne.

Niskie ceny przyciągają niskie klasy. Szli ku niemu słabi)
biedni, ubodzy, mali. Szli na Gwynplaine'a, jak się idzie na
wódkę. Przychodzili, by za dwa grosze kupić sobie zapomnie-
nie. Z wyżyn swojej kuglarskiej sceny przyglądał się Gwyn-
plaine temu żałosnemu zbiegowisku. W umysł jego zapadał
widok tej niezmierzonej nędzy, pojawiającej się nieustannie,
ciągle od nowa. Fizjonomię człowieka znaczy świadomość i ży-
cie, jest ona wynikiem ogromnej liczby tajemniczych żłobień.
Gwynplaine oglądał bruzdy pozostawione na ludzkich twa-
rzach przez wszelakie cierpienie, wszelaką złość, wszelaką sro-
motę, przez wszelaką rozpacz. Te oto usta dziecinne nie jad-
ły. Ten oto mężczyzna był ojcem, ta kobieta — matką, a poza
nimi odgadnąć można było rodziny sponiewierane, rozbite. Po
tamtej twarzy widać, że od występku przechodzi do zbrodni,
i dobrze wiadomo dlaczego: z ciemnoty, z nędzy! Na tamte}
zaś dostrzec można piętno wrodzonej dobroci, przekreślonej
przez ucisk społeczny, przemienionej w nienawiść. Na czole

324

tej staruszki widać głód; na czole tamtej dziewczyny — pro-
stytucję. I tu, i tam — ta sama sprawa, lecz młoda ma sposo-
by, by dać sobie radę — widok bardziej chyba jeszcze ponury.
Wśród ciżby tej są ręce, lecz nie ma narzędzi; ludzie ci niczego
bardziej nie pragnęliby niż pracy, lecz pracy zbrakło. Niekie-
dy siadał obok robotnika żołnierz, często inwalida i oto Gwyn-
plaine oglądał widmo wojny. Tu odczytać mógł bezrobocie,
tam — wyzysk, gdzie indziej znowu — niewolniczą zależność.
Na niektórych czołach stwierdzić mógł jakieś cofnięcie się
w zwierzęcość. To naciskające z góry swoim ciężarem szczę-
ście wybranych spychało człowieka z nizin społecznych do
stanu bydlęcia. Wśród tych piwnicznych mroków jedynym
jasnym okienkiem świeciła Gwynplaine'owi miłość Dei, ich
wspólne szczęście. Wszystko inne wyklęciem było, potępieniem.
Gwynplaine czuł, jak depczą po nim, jak tratują go bezwiednie
możni, bogaci, wspaniali, wielcy, wybrańcy losu; a kiedy spo-
glądał w dół — widział nieprzeliczone tłumy mizernych twarzy
wydziedziczonych; on i Dea, z ich szczęściem tak ubożuchnym,
a tak ogromnym, byli jakby zawieszeni pomiędzy dwoma
światami; w górze świat gwarny, ruchliwy, swobodny, wesoły,
tańczący, depcący po wszystkim; w górze świat, co stąpa;

w dole świat, po którym się stąpa. Światło nie rozjaśniało
ciemności, lecz gniotło ją, miażdżyło — rzecz to zgubna, wska-
zująca, że istnieje głębokie społeczne zło. Gwynplaine miał
sposobność poznania tej smutnej prawdy. Istnienie pełzające-
go płaza! Człowiek czołgający się przez całe swe życie w ku-
rzu i w błocie, zohydzony, poniżony, tak wyzuty ze wszelkie-
go człowieczeństwa, że chciałbyś po nim tylko deptać! i jakie-
goż to motyla poczwarką być może takie życie na ziemi? Przed
tłumem tym, co ciemny jest i głodny, wszędzie, przed każdym
2 tych ludzi wyrasta znak zapytania: czy zbrodnia? czy hańba?
Nieugiętość prawa wywołująca zanik sumienia! Dzieci, co ro-
sną po to, by się spodlić, dziewice, co po to dojrzewają, żeby
się oddać, róże, co rozkwitają po to tylko, by natychmiast
zwarzył je trujący jad! Niekiedy wzrok jego, wyostrzony cie-

S?R

kawością i wzruszeniem, usiłował przebić aż do dna te mroki,
wśród których dogorywało tyle próżnych wysiłków, gdzie
walczyło rozpaczliwie tyle znużenia, gdzie bytowały rodziny
przeżarte przez porządek społeczny, obyczaje wypaczone przez
prawo, rany, co zropiały pod działaniem systemu karnego,
nędze stoczone przez podatki, inteligencje, co bezowocnie to-
nęły w ciemnocie, gdzie szamotały się rozbite tratwy, pełne
zrozpaczonych i wygłodniałych, gdzie były wojny, niedostatek,
rzężenia, krzyki, zagubienia; i czuł on, jak coraz mocniej
ściska mu gardło rozpacz przejmująca i powszechna. Widział
wzburzone piany nieszczęścia na powierzchni ciemnej ludz-
kiej masy. On sam znajdował się w zaciszu przystani i tylko
patrzył, jak wszystko dokoła rozbija się i tonie. Chwilami
ujmował w dłonie swoją zniekształconą głowę r zamyślał się
głęboko.

Człowiek szczęśliwy to prawie obłąkany! Jakże potrafi ma-
rzyć! Na j absurdalnie jsze pomysły przewijały się przez mózg
Gwynplaine'a. Dlatego że kiedyś udało mu się uratować dzie-
cko, miewał teraz śmieszne, żałosne pragnienia: chciałby do-
pomóc światu! Obłoki marzeń do tego stopnia przesłaniały mu
niekiedy 'rzeczywistość, tracił poczucie proporcji tak dalece, że
zdarzało mu się zapytywać samego siebie: co można by uczy-
nić dla tego nieszczęśliwego ludu? Chwilami tak głęboko po-
grążał się w rojeniach, że głośno wypowiadał to pytanie. Wów-
czas Ursus wzruszał ramionami i przypatrywał mu się uważ-
nie. A Gwynplaine dalej śnił na jawie: — Ach, gdybym był
potężny, jakże pomagałbym nieszczęśliwym! Lecz czym ja je-
stem? Prochem. Cóż ja mogę? Nic.

Mylił się. Wiele mógł uczynić dla nieszczęśliwych. Dawał
im śmiech.

A śmiech —> to zapomnienie.

Ten, co rozdaje zapomnienie, jest wielkim dobroczyńcą ludz-
kości.         '•

326

XI

GWYNPLAINE SŁUSZNIE SĄDZI, URSUS PRAWDĘ MÓWI

Filozof to szpieg. Ursus, podpatrywacz marzeń, obserwował
.swojego ucznia. Monologi ducha znaczą się na naszym czole
odbiciem ledwie że dostrzegalnym, uchwytnym jednak dla
wprawnego oka fizjonomisty. Toteż wszystko, co działo się
w Gwynplaine'ie. nie uchodziło, uwagi Ursusa. Pewnego dnia,
kiedy Gwynplaine rozmyślał, Ursus pociągając go za połę ka-
ftana tak się odezwał:

— Wyglądasz mi na badacza, głupcze! Strzeż się, nie twoje
to sprawy. Ty jedno masz do roboty: kochać Deę. Jesteś szczę-
śliwy podwójnym szczęściem: po pierwsze, że tłum ogląda
twoją mordkę, po drugie, że Dea jej nie ogląda. Nie masz pra-
wa do tego szczęścia, które posiadasz. Żadna kobieta nie przy-
jęłaby twego pocałunku widząc twoje usta. I te usta, którym
zawdzięczasz majątek, ta twarz» dzięki której jesteś bogaty —
nie jest twoja. Nie przyniosłeś jej sobie na świat. Wziąłeś ją od
drwiącego grymasu, co leży u samego dna nieskończoności.
Wykradłeś swoją maskę diabłu. Jesteś wstrętny i niechaj ci
wystarczy ten wielki los na loterii. Na tym świecie, urządzo-
nym tak doskonale, istnieją szczęśliwi z prawa i szczęśliwi
z przypadku. Ty jesteś szczęśliwym z przypadku. Siedzisz
w piwnicy, w której zamknięta została gwiazda. Biedna gwia-
zda jest twoją własnością. Nie próbuj nawet wydostać się
z twojego lochu i pilnuj swojej gwiazdy, pająku! Szlachetny
klejnot trzymasz w sieci. Ciesz się tym, co masz, zrób mi z ła-
ski swojej tę przyjemność. Widzę, że się rozmarzasz. Cóż za
głupota! Posłuchaj, przemówię teraz językiem prawdziwej
poezji: niechaj Dea zjada co dzień wołowe befsztyki i kotlety
baranie, a za pół roku będzie krzepka jak rzepa; pożeńcie się
i zrób jej dziecko, dwoje dzieci, troje dzieci, całą kupę dzieci!
Oto mi rozumowanie prawdziwie filozoficzne. Tym bardziej
że jest. się wówczas szczęśliwym, a to niezła rzecz. Mieć dzieci,

327

dużo dzieci — oto baśń prawdziwa! Miej kupę bębnów, myj je,
czesz, ucieraj im nosy, lulaj, przewijaj, zawijaj, niech się roi
dokoła ciebie ta zgraja; śmieją się — dobrze, wrzeszczą —
jeszcze lepiej; krzyczeć — to żyć; przyglądaj się, jak ssą w szó-
stym miesiącu życia, jak raczkują mając rok, jak chodzą ma-
jąc dwa lata, jak dojrzewają w piętnastej wiośnie, jak w dwu-
dziestej zaczynają kochać. Kto te radości ma — ten ma wszy-
stko. Ja ich nie miałem i dlatego jestem zdziwaczałym odlud-
kiem. Dobry Pan Bóg, majster w sztuce układania pięknych
poematów, pierwszy literat świata, podyktował Mojżeszowi,
współpracownikowi swojemu: „Rozmnażajcie się". Tak brzmi
tekst. Rozmnażaj się, zwierzę! A świat jest tym, czym jest;

i bez twojej pomocy będzie się na nim źle działo. Nie troszcz
się o świat. Nie zajmuj się tym, co się na zewnątrz znajduje.
Zostaw w spokoju widnokrąg. Komediant po to został stwo-
rzony, żeby się drudzy na niego patrzyli, a nie po to, żeby
sam patrzył na drugich. Wiesz, co istnieje tam, na zewnątrz?
Szczęśliwi z prawa. Ty — powtarzam ci to jeszcze raz — ty
jesteś szczęśliwy z przypadku. Jesteś jak złodziejaszek, co
skradł to szczęście, którego oni są właścicielami. Prawowitymi
właścicielami, a ty jesteś przybłędą, ty żyjesz na wiarę z po-
myślnością. I czegóż więcej możesz chcieć jeszcze, hultaju?
Miło jest chyba rozmnażać się za pośrednictwem Dei? Dola
tak błoga podobna jest do kradzieży. Ci, którym z woli nieba
przynależy się szczęście na tym padole, niechętnie widzą, kie-
dy stojący niżej od nich pozwalają sobie na tyle radości. Gdy-
by cię zapytali: jakim prawem jesteś szczęśliwy? — nie wie-
działbyś, co odpowiedzieć. Ty nie masz patentu, a oni mają.
f Jowisz, Allach, Wisznu, Sabaoth, czy ja wiem v/ końcu kto, dał
im zezwolenie na szczęście. Strzeż się ich! Nie wtrącaj się do
ich spraw, bo oni mogliby jeszcze wtrącić się do twoich. A czy
ty wiesz, chudziaku, kto to jest: szczęśliwy z prawa? To istota
straszliwa i potężna, to lord! Tak, lord, dopieroż to każdy taki
wysługiwać się musiał diabłu, zanim przyszedł na świ^t przez
te drzwiczki! Dopieroż to chyba nie łatwo się mu było urodzić!

328

To jedyny trud, jaki zadał sobie kiedykolwiek, ale za to co zs.
trud! — niech ręka boska broni! Od losu, od tego ślepego bał-
wana uzyskać, by już w kołysce uczynił ciebie władcą nad
ludźmi! Przekupić tego urzędnika, żeby dał ci najlepsze miej-
sce na widowisko! Przeczytaj sobie memento wypisane na ścia-
nie mojej budy-emerytki, przeczytaj ten brewiarz mojej
mądrości, a przekonasz się, co to jest lord. Lord to ten, co sam
ma wszystko i co sam jest wszystkim. Lord to ten, co wynie-
siony jest ponad swoją własną naturę; lord to ten, któremu
w młodości przysługują prawa starca, który na starość ma
u kobiet powodzenie młodzieńca, co choć występny, ma sza-
cunek uczciwych ludzi, co choć tchórz, dowodzi 'zuchami, co
choć próżniak, zbiera owoce pracy, co choć nieuk, ma dyplo-
my uniwersytetów w Cambridge i w Oksfordzie, co choć głu-
piec, jest przedmiotem podziwu poetów, to ten, do którego
uśmiechają się kobiety, choć jest brzydki, ten, co Thersytem
będąc nosi hełm Achillesa, co zającem będąc nosi skórę lwa.
Nie wyciągaj z moich słów lekkomyślnych wniosków, z tego,
co mówię, nie wynika wcale, że lord musi być koniecznie nie-
ukiem, tchórzem, brzydalem, głupim i starym; chciałem po-
wiedzieć tylko, że może on być tym wszystkim i że nic mu to
zaszkodzić nie może. Przeciwnie. Lordowie — to książęta. Król
Anglii to tylko lord, pierwszy pan wśród panów; to wszystko
i to dużo. Królowie nazywali się dawniej lordami: lordem
Danii, lordem Irlandii, lordem Wysp. Lord Norwegii używa
imienia króla od trzystu lat dopiero. Lucius, pierwszy król
Anglii, nazywany jest ,,milordem Luciusem" przez świętego
Telesfora. Lordowie są parami, są oni równi. Komu? Królowi.
Pomyliłby się ten, co by lordów utożsamiał z parlamentem.
Zgromadzenie narodowe, które Saksonowie, przed podbojem,
nazywali wittenagemot, przez Normanów, po podboju, nazwa-
ne zostało parliamentum. Naród powoli, stopniowo wypchnięto
za drzwi. Listy królewskie, zwołujące gminy, rozpoczynały się
niegdyś słowami: ad consilium impendendum, dziś zaczynają
się one od słów: ad consentiendum. Gminom wolno jest wyra-

\   329

zić swoją zgodę. Mają prawo powiedzieć: tak. A parowie mogą
powiedzieć: nie. Dowodem, że powiedzieli to rzeczywiście. Pa-
rowie mają prawo ściąć królowi głowę, naród tego prawa nie
ma. UderzJenie topora, którym ucięto głowę Karolowi I, to na-
ruszenie praw nie króla wcale, lecz parów, i słusznie uczynio-
no wbijając na pal Cromwella. Lordowie są potężni. Dlaczego/
Dlatego, że są bogaci. Wystarczy przerzucić sobie Księgę Do-
omsday. Wynika z niej jasno, że lordowie są właścicielami
Anglii. Księga ta to rejestr dóbr wszystkich poddanych spi-
sany za panowania Wilhelma Zdobywcy. Lord-skarbnik Anglii
ma nad nią pieczę. Chcąc przepisać z niej cokolwiek, płacić
trzeba cztery grosze za wiersz. To dumna księga! Czy wiesz,
że byłem niegdyś nadwornym lekarzem u pewnego lorda, co
zwał się Marmaduke i miał dziewięćset tysięcy franków fran-
cuskich rocznej renty? Spróbuj się z. nim porównać, nieszczę-
sny głupcze! Czy wiesz, że samymi tylko królikami z królikar-
ni hrabiego Lindseya wykarmić by można całą hołotę Pięciu
Portów? A spróbuj dobrać się do nich! Natychmiast zrobią
z tobą porządek. Kłusowników wiesza się. Sam widziałem na
szubienicy ojca sześciorga dzieci. A dostał się tam za dwa fu-
trzane ucha, co mu wystawały z myśliwskiej torby. Taka jest
władza lennego pana. Lordowski królik więcej wart jest od
człowieka, co go Pan Bóg stworzył. Są panowie na tej ziemi —
rozumiesz, błażnie? — i musimy uznać, że tak jest dobrze.
A gdybyśmy nawet i pomyśleli, że to źle — dużo by ich to
obeszło! Lud, co się nie zgadza! Czegoś równie śmiesznego nie
wymyśliłby nawet Plaut! Filozof, co by doradzał tej ciżbie
łachmaniarzy, by się buntowała przeciwko ciężarowi i ogro-
mowi lordów, byłby zaiste trefnisiem nie lada! Gąsienica mo-
głaby krytykować nogę słonia z równym powodzeniem. Widzia-
łem razu pewnego, jak hipopotam nadepnął na kretowisko;

zmiażdżył je i nie było w tym jego winy, doprawdy. Prze-
cież ten przedpotopowy potulny grubas nie wiedział nawet, że
istnieją krety. Mój drogi, rodzaj ludzki jest jak te krety, które
się rozdeptuje. Rozdeptywanie jest prawem. Czy myślisz może,

330

że kret nie miażdży już niczego? On jest hipopotamem dla ro-
baka, a ten jest z kolei hipopotamem dla jeszcze mniejszych
żyjątek. Zresztą, co tu mędrkować. Istnieją karoce, mój chłop-
cze. Lord jest w środku, a lud pod kołami; co rozsądnieiszy,
usuwa się na bok. Stań z boku, niech kareta przejedzie. Co do
mnie, lubię lordów i unikam ich. Byłem w służbie u jednego.
I wystarcza mi piękno tych wspomnień. Przypominam sobie
jego zamek niby światłość na obłoku. Nieraz śni mi się ta
dawno miniona przeszłość. Jakiż zachwyt wzbudzić musiał
w każdym człowieku pałac Marmaduke, przez swój ogrom,
przez swoją doskonałą symetrię, wielkie dochody z przyległych
doń dóbr i piękno otoczenia gmachu. Tak, w domach, pałacach
i zamkach lordów znajduje się wszystko, co naipvszniejsze
i najwspanialsze w tym kwitnącym królestwie. Kocham na-
szych wielkich panów. Wdzięczny im jestem za to, że są możni
i bogaci. Ja, co okryty jestem mrokiem, z ciekawością i przy-
jemnością oglądam tę próbkę niebiańskiego błękitu, która się
lordem nazywa. Wejście do pałacu Marmaduke wiodło przez
bardzo rozległy dziedziniec w kształcie prostokąta podzielone-
go na osiem kwadratów, otaczały go balustrady, pozostawiając
szeroki dostęp ?,e wszystkich stron, w środku zaś znajdowała
się wspaniała fontanna — dwa sześcioboczne baseny, nad któ-
rymi, na sześciu kolumnach, umieszczona była kopuła prze-
dziwnej ażurowej roboty. Tam to poznałem uczonego Francu-
za. księdza du Cros, z klasztoru jakobinów przy ulicy Świętego
Jakuba. W pałacu Marmaduke znajdowała się połowa biblio-
teki Erpeniusa. Druga jej połowa jest własnością wydziału
teologii w Cambridge. Czytywałem tam księgi siadując pod
pięknie ozdobionym portalem. Niewielu zapewne ciekawym
podróżnikom dane było oglądać te wspaniałości A czy wiesz
ty, pędraku pocieszny, że jego wielmożność William North,
który jest lordem Gray de Rolleston i zasiada, czternasty z ko-
lei, na ławie baronów, ma więcej drzew szlachetnych gatun-
ków w swoich górskich lasach niż ty włosów na twoim
potwornym łbie? Czy wiesz,, że lord Norreys de Rycott lub hra-

33)

bla Abingdonu, bo to ta sama osoba, posiada kwadratowy don-
żon, dwieście stóp wysoki, na którym wypisana jest dewiza:

Yirtus orźete fortior. Sądzić by można, że znaczy to „Cnota
silniejsza jest od barana", lecz w rzeczywistości, głupcze je-
den, , Męstwo silniejsze jest od tarana" — oto co ten napis zna-
czy. Tak, szanuję, chwalę, poważam, czczę naszych panów. To
lordowie właśnie wespół z królewskim majestatem pracują
nad pomnożeniem i zachowaniem pomyślności narodu- Ich do-
skonała mądrość świeci wśród sporów i niesnasek. Czyż nie
mają rzeczywistego pierwszeństwa przed wszystkimi? Mają.
To, co w Niemczech księstwem się nazywa, a grandostwem
w Hiszpanii, w Anglii i we Francji nosi nazwę parostwa. Cóż,
słusznie uznać można było, że bardzo nędznie przedstawia się
ten świat, Pan Bóg więc, świadom rzeczy, postanowił udowod-
nić, że potrafi jednak tworzyć szczęśliwych ludzi, i stworzył
lordów, by uczynić zadość pragnieniom filozofów. Doskona-
łość tego gatunku jest zadosyćuczynieniem za błędy popełnio-
ne przy tworzeniu innych istnień i ratuje dobre imię Pana
Boga. Dzięki temu to właśnie udało mu się wyjść z godnością
z trudnego położenia. Wielcy są wielkimi. Par sam o sobie
mówi: my. Par — to liczba mnoga. Król nazywa parów con-
sanguinei łiostri. Parowie wymyślili całe mnóstwo mądrych
praw, wśród nich i takie, które skazuje na karę śmierci czło-
wieka, co by ściął trzyletnią topolę. Przewaga ich jest tak
ogromna, że posiadają nawet swoją własną mowę. W języku
heraldycznym barwa czarna nosi nazwę „piasku" dla zwykłej
szlachty, „satuma" dla książąt i „diamentu" dla parów. Dia-
mentowy pył, gwiaździsta noc — oto czerń szczęśliwych. A jak
subtelnie są wycieniowane wzajemne stosunki tych wielkich
panów! Baron bez zezwolenia wicehrabiego nie może obmyć
rąk w tej samej co i on misie. Są to wszystko rzeczy znakomite,
dzięki nim naród trwa. Czyż to nie piękne, że naród posiada
dwudziestu pięciu diuków, pięciu markizów, siedemdziesię-
ciu sześciu hrabiów, dziewięciu wicehrabiów i sześćdziesięciu
i jednego barona, co razem czyni stu siedemdziesięciu sze-

332

ściu parów, z których jedni są jaśnie oświeceni, drudzy — ja-
śnie wielmożni! A że tu i tam zobaczyć można nędzne łachma-
ny! Nie mogą przecież wszyscy chadzać w złotogłowiu! Są
łachmany, prawda, ale czyż nie ma purpury? Jedno jest ceną
drugiego. Każda rzecz na świecie musi być z czegoś zrobiona.
Owszem, są i nędzarze. No to cóż? Karmi się ich nędzą szczę-
ście bogaczy. Do diabła, nasi lordowie są naszą chwałą! Sama
psiarnia Karola Mohun, barona Mohun, kosztuje tyle, co szpi-
tal dla trędowatych w Mooregate i szpital pod wezwaniem
Chrystusa, ufundowany dla dzieci w roku 1553 przez Edwar-
da VI. Tomasz Osbome, książę Leeds, na same tylko liberie
wydaje co roku pięć tysięcy złotych gwinei. Każdy grand hisz-
pański ma naznaczonego od króla strażnika, który pilnuje, by
nie roztrwonił fortuny przez nadmierną rozrzutność. Zwyczaj
godny tylko pogardy! Nasi lordowie mają prawdziwie pański
gest, prawdziwie pańską fantazję. I ja to u nich cenię. Nie
, wygadujmy na nich jak ci, co im zazdroszczą. Jestem wdzię-
czny pięknemu zjawisku, co trwa przez chwilę i znika. Nie
mam światła, ale pada na mnie blask. Blask ten pada na moje
wrzody, tak mi powiesz może? Idź do diabła! Jestem Hiob, co
raduje się patrząc na Trymalchiona. O, daleka planeto, piękna
i promienna! Mieć dla siebie poświatę tego księżyca — to już
wiele. Zniszczyć lordów — takiego pomysłu nie podtrzymałby
nawet Orestes, choć był szaleńcem nie lada! Kto by powiedział,
że lordowie są szkodliwi czy niepotrzebni, ten powiedziałby
właściwie, że należy ruszyć z posad państwo, że ludzie nie po
to 'zostali stworzeni, by żyć jak bydło w stadzie, skubiąc trawę
i dając się gryźć psom. Baran skubie pastwisko, a pastuch
strzyże barana. I cóż bardziej sprawiedliwego być może? Ten,
co sam skubał, zostaje oskubany w dwójnasób. Mnie jest to
obojętne, jestem filozofem i tyle dbam o życi', co mucha. Ży-
cie to rzecz przemijająca. Kiedy pomyślę sobie, że Henryk Bo-
wes Howard, hrabia Berkshire, posiada w swoich wozowniach
dwadzieścia cztery galowe karoce, że jedna z nich ma uprząż

333

ze srebra, druga — ae złota! Mój Boże, wiem, że nie wszyscy
posiadają dwadzieścia cztery karoce galowe, lecz po cóż te
próżne deklamacje? Dlatego że było ci zimno jakiejś tam no-
cy? Nie tobie jednemu! Inni też są zmarznięci i głodni. Czy
wiesz, że gdyby nie mróz, Dea nie byłaby ślepa, a gdyby nie
była ślepa, to by nie kochała ciebie! Rozumuj logicznie, bał-
wanie! A zresztą; gdyby wszyscy ci, co ich los porozrzucał po
świecie byle gdzie, zaczęli się skarżyć, podniósłby się zgiełk
nie do wytrzymania. Cisza musi być, ot co! Jestem przekona-
ny, że Pan Bóg rozkazuje potępionym, żeby siedzieli cicho.
W przeciwnym razie to Pan Bóg właściwie byłby potępiony,
gdyby musiał słuchać ich wieczystego krzyku. Szczęście Olim-
pu istnieć może tylko za cenę milczenia Kocytu, Milcz więc,
narodzie! Ja postępuję jeszcze słuszniej: pochwalam i podzi-
wiam. Wyliczyłem przed chwilą lordów, trzeba do tego dodać
jeszcze dwóch arcybiskupów i dwudziestu cztciech biskupów!
Doprawdy, rozrzewnienie ogarnie mnie na myśl o nich. Przy-
pominam sobie, że u rządcy, co odbierał dziesięciny dla wie-
lebnego dziekana z Raphoe — a dziekan ów jest jednym z do-
stojników i państwa, i Kościoła — widziałem ogromną stertę
najpiękniejszego zboża, zabranego okolicznym chłopom. Dzie-
kan nie musiał się troszczyć o siew i o zbiór. Dzięki temu miał
czas, by modlić się do Pana Boga. Czy wiesz, ze pan mój, lord
Marmaduke, był wielkim skarbnikiem Irlandii i wielkorządcą
udzielnej posiadłości Knaresborough w hrabstwie Yorku? Czy
wiesz, że wielki szambelan, która to godność jest dziedziczna
w rodzinie książąt Lancaster, ubiera króla w dniu koronacji
i otrzymuje za swój trud czterdzieści łokci karmazynowego
aksamitu i łoże, w którym spał władca; i że odźwierny z czar-
ną laską drzwi przed nim otwiera? Proszę bardzo, spróbuj
przeciwstawić się temu, że najstarszym wicehrabią Anglii jest
sir Robert Brent, któremu tytuł ten nadał Henryk V. Wszyst-
kie tytuły lordów pochodzą od posiadanych przez nich maję-
tności. Wyjątek stanowi hrabia Rivers, tytuł jego — to własne

334

todowe nazwisko. A czyż nie jest podziwienia godne, że przy-
sługuje im prawo nakładania podatków na innych, piawu po-
bierania, jak w obecnej chwili na przykład, renty czterech
szylingów od funta szterlinga, które zostało przedłużone jesz-
cze na jeden rok, i tych wszystkich pięknych opłat od
pędzenia wódki, od akcyz winnych i piwnych, od beczkowego,
od jabłecznika, od gruszecznika, słodu, piwa, węgla i od sta
innych rzeczy. Szanujmy to, co jest. Nawet duchowieństwo
zależne jest od lordów. Biskup z Mań jest poddanym hrabiego
Derby. Lordowie mają specjalne dzikie zwierzęta, które umie-
szczają na swoich tarczach herbowych. B5g natworzył ich ga-
tunków zbyt mało, wymyślają więc nowe. Tak powstał dzik
heraldyczny, który o tyle wyżej stoi od zwykłego dzika, o ile
zwykły dzik stoi wyżej od wieprza, o ile pan udzielny stoi wy-
żej od księdza. Tak powstał gryf, orzeł wśród lwów i lew wśród
orłów, który straszy lwy swymi skrzydłami, który straszy orły
swoją grzywą. Mają oni jednorożca, węża, salamandrę, smoka,
hipogryfa. Wszystko to nas przeraża, a im jest upiększeniem
i ozdobą. Mają swoje zwierzyńce, zwane herbami, w których
ryczą nieznane potwory. Puszcza i jej najbardziej zdumiewa-
jące niespodzianki nie dadzą się nawet porównać z ich pychą.
Próżność ich zaludniona jest zjawami, które poruszają się
wśród niej niby wśród patetycznej nocy, z mieczami u boku,
w zbrojach, w hełmach, w ostrogach, z berłem w ręku, i prze-
mawiają poważnym głosem: ,,Jesteśmy twoimi przodkami!"
Skarabeusze przegryzają korzenie, a potwory z tarcz herbo-
wych przegryzają naród. Cóż? Czyż można zmienić prawa?
Pan lenny — to część społecznego porządku. Czy wiesz, że pe-
wien książę szkocki przegalopować może trzydzieści wiorst nie
opuszczając swojej własnej ziemi? Czy wiesz, że lord arcybi-
skup Canterbury ma milion franków francuskich dochodu?
Czy wiesz, że lista cywilna jego królewskiej mości wynosi sie-
dem tysięcy funtów szterlingów rocznie, nie licząc zamków,
lasów, włości, allodiów, prebend, dziesięcin i czynszów, kon-

335

fiskat i grzywn, z których ma on razem przeszło milion szter-
lingów? Ci, których i to jeszcze nie zadowala, są zaiste bardzo
wybredni.

— Tak — wyszeptał Gwynplaine — raj bogaczy zrobiony
został z piekła ubogich.

XII
URSUS-FILOZOF DAJE SIĘ PORWAĆ URSUSOWI-POECIE

Weszła Dea; spojrzał na nią i tylko ją już widział. Taka jest
właśnie miłość; świadomość naszą pochłania na chwilę jakaś
myśl, wchodzi kobieta, którą kochamy, i oto wszystko, co nie
jest jej obecnością, znika nagle, a ona nie domyśla się nawet,
że, być może, zdmuchnęła jakiś cały świat.

W Chaosie zwyciężonym — nie wspominaliśmy o tym jesz-
cze — nie podobało się Dei jedno słowo, słowo monstro zasto-
sowane do Gwynplaine'a. Zdarzało się też, że popełniała czyn
nierozważny: zastępowała je słowem ąuiero, które znaczy „ja
tak chcę", wybranym z niewielkiego zapasu słów hiszpań-
skich, powszechnie wówczas znanych. Ursus nie bez pewnego
zniecierpliwienia wprawdzie tolerował tę przeróbkę tekstu.
Choć chętnie rzekłby Dei to, co za naszych już dni rzekł
Yissotowi Moessard: „Nie masz szacunku dla repertuaru".

„Człowiek śmiechu". Taki kształt przybrała ostatecznie sła-
wa Gwynplaine'a. Imię jego, Gwynplaine, nie było znane ni-
komu prawie, znikło pod tym przezwiskiem jak twarz jego
pod grymasem. Z maski było jego oblicze, z maski była jego
popularność.

Imię to jednak przeczytać było można na wielkiej karcie,
nalepionej na przedzie „Zielonego Pudła", na której widniał
napis ułożony dla wiadomości gawiedzi przez Ursusa:

Tutaj oglądać można Gwynplaine'a, porzuconego
w dziesiątym roku życia, w noc dwudziestego dzie-

336

wiątego stycznia tysiąc sześćset dziewięćdziesiątego
roku, na wybrzeżu Portlandu przez łotrów compra-
chicos, który z dziecka mężczyzną się stawszy zna-
ny jest dzisiaj pod imieniem

CZŁOWIEKA ŚMIECHU        \

Życie tej wędrownej trupy komediantów podobne było do
życia trędowatych w zamkniętym szpitalu, do życia szczęśli-
wych wybrańców na jakiejś Atlantydzie. Co dzień przeska-
kiwali gwałtownie od pokazywania się oczom ciżby wśród
zgiełku jarmarku do najbardziej całkowitego oderwania od
wszystkiego, co działo się dokoła. Co wieczora powracali w ten
swój świat. Byli niby umarli, co odchodzili, aby nazajutrz
znowu się narodzić. Komediant — to latarnia, co zapala się
i gaśnie miarowo, pojawia się i znika, co istnieje dla publicz-
ności na kształt widma czy światełka w tym życiu pełnym mi-
goczących ogników.

Po jarmarcznym gwarze następowała klasztorna cisza. Kie-
dy skończyło się przedstawienie, kiedy rozchodzili się widzo-
wie i zgiełk rozbawionej ciżby rozpływał się, ginął w rozgałę-
zieniach uliczek, ,,Zielone Pudło" podnosiło swoją klapę, niby
forteca zwodzony most, i przecinało się oto wszelkie połącze-
nie 'z ludzkim gatunkiem. Po jednej stronie wszechświat, po
drugiej — wnętrze wozu; a w wozie — swoboda, spokojne su-
mienie, odwaga, oddanie, niewinność, szczęście, miłość, wszy-
stkie gwiazdozbiory.

Widząca ślepota i kochana brzydota siadały obok siebie,
brały się za ręce, pochylały ku sobie skronie i szeptały cicho,
w upojeniu.

Środkowa przegroda wozu dwu celom służyła: była ona tea-
trem dla publiczności i jadalnią dla aktorów.

Ursus, lubujący się w porównaniach, korzystał z tej różno-
rodności przeznaczeń i nazywał środkową część „Zielonego
Pudła" arradashem z abisyńskiej chaty.

22 Człowiek śmiechu

337

Ursus obliczał dochód z przedstawienia i zabierano się do
wieczerzy. W miłości wszystko jest jak w bajce: kiedy się ko-
cha, zwykłemu wspólnemu posiłkowi towarzyszy całe mnó-
stwo drobnych, ledwie dostrzegalnych, czułych gestów, co
sprawiają, że kęs do ust podnoszony zamienia się w pocałunek.
Zakochani piją piwo czy wino z jednego kubka, jakby spijali
rosę z jednego kwiatu lilii. Dwie dusze przy wspólnej biesia-
dzie mają urok dwojga ptasząt. Gwynplaine posługiwał Dei,
krajał jej, nalewał, przybliżał się, nazbyt nieco.

— Hm — chrząkał niechętnie Ursus i zaraz uśmiechał się
mimo woli.

Wilk jadł pod stołem, obojętny na wszystko, co nie było ko-
ścią do obgryzienia.

Vinos i Fibi jadały razem 'a nimi, lecz nie wadziły nikomu.
Te dwie przygarnięte włóczęgi, na wpół dzikie, nie oswojone,
rozmawiały między sobą po cygańsku.

Po wieczerzy Dea odchodziła do gyneceum, razem z Fibi
i Vinos, Ursus uwiązywał Homo na łańcuchu pod ,,Zielonym
Pudłem", a Gwynplaine obrządzał konie i z kochanka stajen-
nym się stawał, na podobieństwo bohaterów Homera i palady-
nów Karola Wielkiego. O północy wszyscy spali, wilk tylko,
pomny swej odpowiedzialności, otwierał od czasu do czasu
jedno oko.                                          ;

Nazajutrz, po przebudzeniu, spotykali się znowu. Jedli ra-
zem śniadanie składające się zwykle z herbaty i szynki; her-
bata już około roku 1678 weszła była w Anglii w powszechne
użycie. Później Dea, według hiszpańskiego obyczaju, a z po-
rady Ursusa, który ją za wątłą uważał, spała przez kilka go-
dzin, a Gwynplaine i Ursus spełniali wszystkie czynności ko-
nieczne w ich koczowniczym życiu i na zewnątrz wozu, i w je-
go wnętrzu.

Gwynplaine rzadko kiedy oddalał się od ,,Zielonego Pudła".
Czynił to tylko w odludnych miejscach, na pustych drogach.
W miastach wychodził tylko nocą, ukryty pod szerokim ron-

338

dcm nasuniętego na czoło kapelusza. Nie chciał, by twarz je-
go, pokazywana na ulicy, spowszedniała.

Z odkrytą głową można go było oglądać tylko na scenie
teatru.

,,Zielone Pudło" nieczęsto zresztą zajeżdżało do miast. Pięć
Portów — oto największy gród, jaki widział Gwynplaine do
dwudziestego czwartego roku życia. A sława jego rosła. Sięgała
ponad motłoch, wznosiła się coraz wyżej. Amatorzy jarmar-
cznych dziwowisk, goniący za osobliwością i cudownością, do-
wiadywali się, że gdzieś, to tu, to tam, stale w wędrówce,
istnieje twarz,-maska, jedyna w swoim rodzaju. Mówiono
o niej, szukano jej, wypytywano się, gdzie jest. Człowiek
Śmiechu stawał się słynny naprawdę. Blask jego sławy padał
i na Chaos zwyciężony.

Aż wreszcie dnia pewnego Ursus, uniesiony ambicją, powie-
dział:

— Pojedziemy do Londynu.

KONIEC TOMU

SPIS RZECZY

Str.

WSTĘP         .       .       .       .       .       .       .       .       .       .       .       .       .V

CZĘŚĆ PIERWSZA

MORZE  I  NOC

Dwa rozdziały przedwstępne

I. Ursus ............     S

II. Comprachicos   ..........    25

Księga pierwsza
NOC MNIEJ MROCZNA N12 CZŁOWIEK

I. Południowy cypel Portlandu .   .   .   .   .   .   .41

II. Porzucenie      .    .    .    .    .    .    .    .    .    .    48

III. Samotność ...........     52

IV. Pytania    ...........    57

V. Drzewo ludzkiego wynalazku .......    59

VI. Bitwa śmierci z nocą .........    64

VII. Północny cypel Portlandu ........    70

Księga druga
BARKAS NA MORZU

I. Prawa, które niezależne są od człowieka
>           II. Postacie, znane nam już, występują wyraźniej
III. Niespokojni ludzie na niespokojnym morzu .

76
79
84

341

 &tr.
IV. Pojawia się odmienna od innych chmura .... 89

V. Hardquanon .......... 99

VI. Sądzą, że są uratowani . . . . . . . . 102

VII. Przerażenie .......... 103

VIII. Nix i nox . . . . . . . . . . . 107

IX. Jak zapobiegliwość ludzka próbuje bronić się przed sza-
leństwem żywiołu . . . . . . . . . 110

X. Burza pierwotna i dzika . . . . . . . . 111

XI. Casquety .......... 115

XII. Starcie z podwodną rafą . . . . . . . - 118

XIII. Twarzą w twarz z nocą ........ 122

XIV. Ortach ........... 123

XV. Portentosum marę ......... 125

XVI. Nagłe uspokojenie się zagadki ...... 130

XVII. Ostatnie próby ratunku ........ 132

XVIII. Ostatni akt ratunku ......... 136

Księga trzecia
DZIECKO W CIEMNOŚCI

I. Chess-Hill .:.........    145

II. Skutki śnieżycy     .........    150

III. Wszelka bolesna droga utrudnia się jeszcze ciężarem .    .    155
IV. Inna postać pustyni .........    159

V. Mizantropia bierze się do dzieła  ......    165

VI. Przebudzenie    ..........    180

CZĘŚĆ DRUGA
Z   ROZKAZU   KRÓLA

Księga pierwsza

WIEKUISTA OBECNOŚĆ PRZESZŁOŚCI;

CZŁOWIEK ODBIJA SIĘ W LUDZIACH

I. Lord Ciancharlie
II. Lord Dawid Dirry-Moir

187
200

III. Księżniczka Jozjana     ........

IV. Magister elegantiarum    ........

V. Królowa Anna     .........

VI. Barkilphedro    ..........

VII. Barkilphedro rośnie     ........

VIII. Inferi       ...........

IX. Nienawiść jest równie silna jak miłość .....

X. Ogień, który dojrzeć by można było, gdyby człowiek był
istotą przezroczystą .    .    .    .    .    .    .    .    .

XI. Barkilphedro urządza zasadzkę   .   .   .   .   .

XII. Szkocja, Irlandia i Anglia   .......

Księga druga
GWYNPLAINE I DBA

I. W którym poznajemy z oblicza tego, którego dotychczag
znaliśmy z czynów jedynie  .......

II. Dea    ............

III. „Oculos non habet, et videt"    ......

IV. Dobrani kochankowie    ........

V. Błękit w ciemności .........

VI. Ursus nauczycielem i Ursus opiekunem   ....

VII. Ślepa naucza jasnowidzenia  .......

VIII. Nie tylko szczęście, lecz i dobrobyt .....

IX. Dziwactwa nazywane poezją przez ludzi pozbawionych
.    smaku     .   ..........

X. Jak patrzy na ludzi i na zdarzenia ten, co sam stoi poza
sprawami tego świata   .   .   .   .   .   .   .   .

XI. Gwynplaine słusznie sądzi, Ursus prawdę mówi .
XII. Ursus-filozof daje się porwać Ursusowi-poecie .