             PODRCZNIK UYTKOWNIKA
              READBOARD  Ver. 3.3
                 (C) ALTIX 1995
                        
                MAREK KALBARCZYK
                        
                        
                          
  Spis treci 
   
  1 WSTP
  2. URUCHOMIENIE PROGRAMU  
  3 KILKA INFORMACJI O KOMPUTERZE DLA TYCH, 
  KTRZY MAJ Z NIM PIERWSZY KONTAKT  
  4 DWA TRYBY DZIAANIA READBOARDA 
  5 TRYB CZYTANIA  
  5.1 KOMENDY GWNYCH PARAMETRW
  5.1.1 Ustalanie liczby gorcych klawiszy - klawisz A
  5.1.2 Czy zegar komputera ma by zablokowany - klawisz Z
  5.1.3 Menu komend, ktre peni rol helpu - klawisz ?
  5.1.4 Menu trybu na ywo - klawisz 0
  5.2 KOMENDY CZYTANIA
  5.2.1 Komendy odczytywania pojedynczych znakw, sw i linii 
  wok systemowego kursora
  5.2.2 Odczytanie tekstu zawartego w obszarze  
  Komenda F  
  5.2.3 Odczytanie wskazanej linii  
  Komenda l  
  5.2.4 Odczytanie aktualnego fragmentu  
  Komenda m  
  5.2.5 Co jest w linii softkursora?  
  Komenda M  
  5.2.6 Na jakim znaku znajduje si kursor  
  Komenda z  
  5.2.7 Odczytanie tekstu wywietlonego w aktywnym okienku
  Komenda SPACJI
  5.2.8 Powtrka  
  5.3 Komendy wersji brajlowskiej READBOARDA
  Zbir komend poprzedzonych prefiksem /
  5.3.1 Obserwowanie aktywnego okna
  Komenda /a
  5.3.2 Obserwowanie barw
  Komenda /b
  5.3.3 Wywietlanie maych lub duych liter
  Komenda /d
  5.3.4 Pokazywanie w brajlu kursora systemowego
  Komenda /k
  5.3.5 Powrt do lewej strony ekranu
  Komenda /l
  5.3.6 Podgldanie aktywnego okna
  Komenda /o
  5.3.7 Ogldanie prawej strony ekranu
  Komenda /p
  5.4 Zbir komend dodatkowych 
  Komendy  zwizane z wyrnionym oknem, softkursorem, 
  obszarem i inne
  Komenda q  
  5.4.1 Czy czyta cae okno?
  Komenda q1
  5.4.2 Numer portu wyjciowego
  Komenda q2
  5.4.3 Aktualny czas
  Komenda q3
  5.4.4 Aktualna data
  Komenda q4
  5.4.5 Czytanie korektorskie
  Komenda q5
  5.4.6 Kolory w aktualnej linii
  Komenda q6
  5.4.7 READBOARDOWY terminarz
  5.4.7.1 Definiowanie alarmu
  Komenda qa
  5.4.7.2 Kasowanie alarmw
  Komenda qA
  5.4.7.3 Testowanie alarmw
  Komenda q CTRL-A
  5.4.8 Zmiana kodu znakw
  Komenda qk
  5.4.9 Definicja obszaru 
  Komenda ql
  5.4.10 Test obszaru linii
  Komenda CTRL-l 
  5.4.11 Definicja wyrnionego okna
  Komenda qo
  5.4.12 Test wyrnionego okna
  Komenda CTRL-o  
  5.4.13 Rozciganie mowy
  Komenda qr
  5.4.14 Definicja softkursora
  Komenda qs
  5.4.15 Test softkursora
  Komenda CTRL-s  
  5.4.16 Odczytywanie wyjtkowych sw
  Komenda qw
  5.4.17 Odczytanie znaku na inny sposb
  Komenda qz
  5.5 Komendy dotyczce kolorw
  5.5.1 Sygnalizacja barw na ekranie   
  Komenda b
  5.5.2 Odczytanie kolorw w linii
  Komenda ,
  5.5.3 Kolor pod kursorem
  Komenda \
  5.6 Komendy zwizane z systemem mowy
  5.6.1 Wczanie i wyczanie syntezatora
  Komenda a  
  5.6.2 Definicja zbioru znakw odczytywanych  
  Komenda c
  5.6.3 Test zbioru czytanych znakw  
  Komenda C  
  5.6.4 Informowanie o duych literach
  Komenda d  
  5.6.5 Definicja jednostki tekstu  
  Komenda f 
  5.6.6 Test jednostki tekstu
  Komenda CTRL-f  
  5.6.7 Zmiana gosu syntezatora  
  Komenda g 
  5.6.8 Test gosu syntezatora   
  Komenda CTRL-g  
  5.6.9 Hyper mode - wycznie dla syntezatora APOLLO
  Komenda h
   

5.6.10 Syntezator nie musi intonowa  
  Komenda i 
  5.6.11 Gboko intonacji wPOLLO
  Komenda I
  5.6.12 Wybr jzykw
  Komenda j
  
  5.6.13 Softwarowy potencjometr READBOARDA 4
  Komenda p
  5.6.14 Rne rodzaje gosw APOLLA
  Komenda t
  5.6.15 Nastpny rodzaj gosu APOLLA
  Komenda T
  5.6.16 Kolejny rodzaj gosu APOLLA
  Komenda ^t
  5.6.17 Prdko czytania w READBOARDZIE 4 i APOLLO
  Komenda v
  5.6.18 Zmiana prdkoci poprzez wyduanie odstpw pomidzy 
  sowami i zdaniami
  Komenda V
  5.6.19 Test prdkoci
  Komenda CTRL-v 
  5.6.20 Jak sobie radzi program z powtarzajcymi si znakami  
  Komenda w  
  5.6.21 Zmiana typu intonacji    
  Komenda kropki
  5.7 System okienek w READBOARDZIE
  5.7.1 Utosamienie aktywnego okna z jednym z zapamitanych 
  okienek
  Komenda e 
  5.7.2 Definicja i zapamitanie okienka  
  Komenda E 
  5.7.3 Test okienek
  Komenda ^e
  5.7.4 Kasowanie okienek
  Komenda u 
  5.7.5 Definiowanie aktywnego okna  
  Komenda o   
  5.7.6 Test aktywnego okna   
  Komenda CTRL-o  
  5.7.7 Zmiana lewej krawdzi aktywnego okna  
  Komenda L 
  5.7.8 Prawa krawd aktywnego okna  
  Komenda P 
  5.7.9 Zmiana grnej krawdzi okna  
  Komenda G  
  5.7.10 Ustalenie dolnej krawdzi aktywnego okna 
  Komenda D 
  5.8 Komendy zwizane z kursorem
  
  5.8.1 Przesunicie kursora na pozycj (x, y)  
  Komenda k  
  5.8.2 Nieograniczone okienkiem sterowanie kursorem i komendy 
  z tym zwizane:  
  Komenda K
  5.8.2.1 Prostsze polecenia wewntrz komendy K  
  5.8.2.2 Definiowanie zdarze i reakcji na nie
  Podkomenda F1
  5.8.2.3 Kasowanie zdarze 
  Podkomenda F2 
  5.8.3 Nawigacja, czyli dwikowa informacja o pozycji na ekranie 
  Komenda n 
  5.8.4 Powrt kursora do pozycji z trybu na ywo  
  Komenda s  
  5.8.5 Test pocztkowej pozycji kursora
  Komenda CTRL-s
  5.8.6 Przesunicie kursora w pionie i poziomie    
  Komendy x y i CTRL-x CTRL-y  
  5.8.7 Gdzie jest kursor
  Komenda CTRL-k  
  5.8.8 Przejcie do nastpnej linii
  Komenda ENTER
  5.8.9 Skok do poprzedniej pozycji
  Komenda BACKSPACE
  5.9 Komendy klawiszy funkcyjnych
  5.9.1 Odczytanie wybranego okienka
  Komenda F1  
  5.9.2 Odczytanie okienka w dowolnym kolorze
  Komenda F1
  5.9.3 Zapamitanie zbioru parametrw    
  Komenda F2  
  5.9.4 Zmiana parametrw przez odczytanie pliku z dysku    
  Komenda F3  
  5.9.5 Inynierski kalkulator    
  Komenda F4  
  5.9.6 Czytanie kolorowych fragmentw
  Komenda F5  
  5.9.7 Definiowanie zbioru wanych kolorw    
  Komenda F6  
  5.9.8 Test aktywnego koloru  
  Komenda F7  
  5.9.9 Sczytanie kolorw z ekranu
  Komenda F8 
  5.9.10 Ile kolorw program zauway na ekranie przy uyciu
   komendy F8
  Komenda CTRL-F8
  5.9.11 Jaki plik steruje programem  
  Komenda F9  
  5.9.12 Nazwa poprzedniego pliku parametrw
  Komenda CTRL-F9
  5.9.13 Poszukiwanie na ekranie wzorca
  Komenda F10  
  5.10 Komendy klawiszy F11 i F12
  5.10.1 Szybkie przeczanie sposobu ledzenia pracy komputera 
  pomidzy obserwowaniem linii kursora i softkursora
  Komenda F11
  5.10.2 Moliwo ledzenia linii kursora i softkursora naraz
  Komenda SHIFT-F11
  5.10.3 Informacja o sposobie ledzenia pracy komputera
  Komenda CTRL-F11
  5.10.4 Ktry softkursor jest wany?
  Komenda ALT-F11
  5.10.5 Szybki wybr aktywnego koloru
  Komenda F12
  5.10.6 Szybki wybr okna
  Komenda SHIFT-F12
  5.10.7 Szczegowe okrelenie aktywnego koloru
  Komenda ALT-F12
  5.11 Komendy klawiszy strzaek
  5.11.1 Przesunicie kursora na gr ekranu
  Komenda PGUP
  5.11.2 przesunicie kursora na d ekranu
  Komenda PGDN
  5.11.3 Przesunicie kursora na pocztek biecej linii
  Komenda HOME
  5.11.4 Przesunicie kursora na koniec biecej linii
  Komenda END
  5.11.5 Przesunicie kursora w gr
  Komenda strzaki w gr
  5.11.6 Przesunicie kursora w d
  Komenda strzaki w d
  5.11.7 Przesunicie kursora w lewo
  Komenda strzaki w lewo
  5.11.8 Przesunicie kursora w prawo
  Komenda strzaki w prawo
  5.11.9 Odczytanie poprzedniego fragmentu
  Komenda CTRL strzaka w lewo
  5.11.10 Odczytanie nastpnego fragmentu
  Komenda CTRL strzaka w prawo
  5.12 Wyjcie z trybu czytania
  Komendy ESCAPE i SHIFT-F10
  5.13 Tryb na ywo
  6 JAK KORZYSTA Z PROGRAMU READBOARD
  6.1 Praca z edytorem tekstu  
  6.2 Wsppraca z programami sterowanymi przez menu i 
  operujcymi podwietleniami  
  6.3 Zagrajmy w bryda  
  6.4 Przykad polecenia DOS - DIR  
  6.5 Opcja korektorska
  6.6 Kilka instrukcji o uywaniu kalkulatora
  7 SYNTEZATOR MOWY 
  8 ANGIELSKA WERSJA PROGRAMU READBOARD 
   
  

                    1 WSTP
  
  Witamy uytkownikw programu READBOARD i wyraamy nadzie-
j, e speni on oczekiwania. Jego zasadniczym zadaniem jest umoli-
wienie niewidomemu pracy z komputerem IBM PC poprzez oddanie mu 
do dyspozycji mwicego syntetycznym gosem syntezatora. READ-
BOARD w wersji podstawowej wykorzystuje syntezator produkowany 
przez ALTIX. Moe te sterowa innymi syntezatorami znanymi na pol-
skim rynku. 
  Udwikowienie tak skomplikowanego urzdzenia, jakim jest kompu-
ter, nie jest proste. Program penicy rol inteligentnego lektora musi by 
skomplikowany, duy i trudny do nauczenia. Sytuacj pogarsza fakt, i 
nowoczesne oprogramowanie jest coraz bardziej zoone, a dialog po-
midzy komputerem a uytkownikiem wykorzystuje pen gam kompu-
terowych moliwoci. 
  Wrd stosowanych w tym dialogu narzdzi mamy na przykad zwy-
czajne wpisywanie tekstu pod kursorem, utworzenie nowego okienka 
i zawarcie w nim aktualnej informacji, albo zaznaczenie fragmentu tekstu 
specyficznym kolorem itp. Lektor musi sobie z tym poradzi. Pomaga 
mu niewidomy instruujc co naley odczyta a co pomin. Gdyby nie te 
instrukcje, lektor czytaby wszystko z ekranu. Nie o to przecie chodzi. 
Praca musi by szybka i sprawna.  
  Lektor spisuje si sabo na pierwszym spotkaniu. Potem uczy si 
upodoba i ycze swojego podopiecznego i wie bez pytania, cojest dla 
niego wane w rnych sytuacjach. Dobry lektor dochodzi po pewnym 
czasie do takiej wprawy, e jego podopieczny nie tumaczy ju podsta-
wowych kwestii. Pozostaje problem z wyjtkami od reguy i z pamici 
lektora.  
  Podobnie nasz program - automatyczny lektor - na pocztku nie wie 
jak pomaga. Robi to w pewien standardowy sposb. Powoli jednak 
uytkownik wybiera parametry, ktre mona porwna do jego prefe-
rencji z rozmw z prawdziwym lektorem. Parametry mog by zapom-
niane. Wtedy trzeba je ustali ponownie. Jednak komputer dysponuje 
pamici, do ktrej mona wpisa wprowadzone parametry. Po pewnym 
czasie niewidomy zgromadzi tyle zbiorw parametrw przygotowanych 
na rne sytuacje, e program nasz nie bdzie ju czyta tego, co niecie-
kawe. Pami komputera nie jest ograniczona w czasie. Wyjazd na wa-
kacje, albo nawet najdusza podr dookoa wiata nie zmieni zapisw. 
Program wczony po latach bdzie nadal pamita wszystkie wczeniej-
sze ustalenia. Bdzie mona do nich dooy nastpne.   
  Aby uytkownik mg decydowa o sposobie pracy automatycznego 
lektora, musielimy opracowa w programie wiele przernych funkcji 
i moliwoci. S one przygotowane na niemal wszystkie sytuacje. Poja-
wienie si nowego rodzaju dialogu komputera z uytkownikiem powodu-
je konieczno stworzenia nowej wersji READBOARDA.   
  W tej chwili nasz program oferuje zbir nastpujcych funkcji: 
  - odczytywanie tekstu wywietlonego na ekranie przy zamroeniu 
pracy komputera,   
  - udwikowienie klawiatury,   
  - automatyczne odczytywanie komunikatw generowanych przez inne 
programy.  
  
  Pierwsza funkcja okrelana jest terminem TRYB CZYTANIA. 
Umoliwia ona zamroenie pracy komputera i odczytywanie tekstu wy-
wietlonego wczeniej na ekranie bez wzgldu na to, w jaki sposb tekst 
ten si tam pojawi, a wic niezalenie od tego, jaki program (pracujcy 
w trybie tekstowym) go wywietli. Mamy na myli wycznie prac 
komputera w trybie tekstowym, gdy tryb graficzny nie jest akceptowal-
ny przez READBOARD ani inne programy suce inwalidom wzroku. 
Dziki tej funkcji uytkownik moe odczytywa tekst na szereg sposo-
bw, na przykad zdaniami, liniami, sowami, literami, z zastosowaniem - 
lub nie - intonacji syntezatora, z wykorzystaniem - lub nie - ograniczenia 
odczytywanego tekstu do wywietlonego we wskazany sposb lub we 
wskazanym miejscu itd. Uytkownik moe sterowa kursorem, by od-
czytywa tekst znajdujcy si w rnych czciach ekranu. Moe te 
ograniczy pole dziaania do wskazanego okienka i zbir wszystkich 
moliwych znakw do tych, ktre go interesuj.   
  Funkcja ta wykonuje prac lektora czytajcego tekst napisany na kar-
tce. Lektor przeglda j, poszukuje fragmentw, ktre interesuj niewi-
domego i opisuje graficzn posta caoci kartki. W wypadku komputera 
kartk zastpuje ekran. W obu przypadkach lektor ma czas i moe bez 
popiechu odczyta wszystko co ciekawe. Tekst odczytywany moe za-
wiera komunikaty uruchomionego wczeniej programu, kolejne strony 
ksiki wywietlone przez edytor itp. Komputer jest zamroony, co po-
woduje, e tekst wywietlony na ekranie nie moe si nagle zmieni. 
Wanie z tych  powodw w trybie czytania zawarto dodatkowo wiele 
komend ustalajcych poszczeglne parametry programu i syntezatora. 
Jest to przecie najlepsza ku temu okazja. Komputer zamroony, ekran 
niezmienny, nic nie zmusza do popiechu - mona wic definiowa 
okienka, kolory, czytane znaki i inne parametry, o ktrych bdzie mowa 
dalej.
  Druga z wyliczonych powyej funkcji zmusza komputer do genero-
wania gosem nazw wciskanych klawiszy. Moe to pomc w poznawa-
niu klawiatury lub w poprawnym przepisywaniu tekstu.  
  Trzecia funkcja jest okrelana terminem TRYB NA YWO. W tym 
trybie komputer wypowiada na bieco tre istotnych komunikatw bez 
zamraania komputera, powodujc jedynie pewne jego spowolnienie. 
Komunikaty s najpierw wywietlone na ekranie, nastpnie - po przeko-
naniu si, e s wartociowe - READBOARD przystpuje do ich odczy-
tania. Ta funkcja cakowicie udwikawia biec prac komputera.  
  Wane komunikaty s wypowiadane automatycznie. Zwolnienie dzia-
ania komputera nie jest specjalnie kopotliwe. Uytkownik moe je 
przyspieszy blokujc generowanie dwiku. Pozostaje ustali, ktre 
komunikaty s wane dla uytkownika. READBOARD nie wie, ktre 
fragmenty tekstu s istotne. Jest to rola uytkownika, ktry musi si naj-
pierw zorientowa jakiego rodzaju program chce udwikowi, pozna 
jego metod komunikowania si, a nastpnie przekaza te informacje na-
szemu programowi. Informacje s zgrupowane w tak zwanym pliku pa-
rametrw READBOARDA. Parametry te zdecyduj o sposobie udwi-
kowienia komputera. Sposb ten moe by rny nie tylko dla poszcze-
glnych programw, lecz nawet dla ich fragmentw, czy wrcz dla poje-
dynczych ekranw.   
  READBOARD wraz z syntezatorem zastpuj uytkownikowi lekto-
ra i monitor. Pierwszy jest lektorem, drugi peni rol specyficznego mo-
nitora.  Dziki nim uruchamiane na komputerze programy nie tylko wy-
wietlaj komunikaty, lecz dodatkowo wypowiadaj je przez gonik. 
Uytkownik czuje si tak, jakby komputer do niego mwi. 
  We waciwych sytuacjach uytkownik odpowiada komputerowi po-
przez wpisywanie liter lub tekstu na klawiaturze i obie te moliwoci 
cznie  sprowadzaj prac z komputerem do dialogu. Zadecydowanie 
o tym, czy komputer wywietla wartociowe komunikaty, jest skompli-
kowane. Przez trudnoci w wyborze komputer potrafi pomin co wa-
nego i odczyta przypadkowe sowa. Pracujemy nad doskonaleniem me-
chanizmw wychwytujcych wane z punktu widzenia uytkownika 
fragmenty i sdzimy, e READBOARD w obecnej wersji ma szanse za-
dowoli starych znajomych i zainteresowa innych.  
  W trybie na ywo mona liczy na kilkanacie opcji, ktre wskazuj 
komputerowi gwne zainteresowania uytkownika i sposb udwika-
wiania komputera:
  
  - ledzenie i odczytywanie linii zawierajcej systemowy kursor polega 
na badaniu zawartoci linii, do ktrych przenosi si kursor lub ktre bez 
jego przeniesienia zmieniaj swoj zawarto. W przypadku zaistnienia 
jednej z tych dwch sytuacji w poczeniu z zatrzymaniem kursora na 
pewien czas, program odczyta tekst zawarty w tej linii. Jest to szczegl-
nie wygodne w przegldaniu tekstu i przesuwaniu si po nim liniami. Me-
toda ta nie da adnych rezultatw w sytuacji, gdy program  wywietlaj-
cy  tekst nie umieszcza systemowego kursora w sensownych  pozycjach.  
Wtedy  READBOARD dziaajcy w trybie na ywo i analizujcy linie 
zawierajce kursor jest oszukiwany. Trzeba sign po inn opcj: 
  - Odczytywanie na bieco znakw wywietlanych na ekranie powo-
duje echo wszystkiego, co jest wywietlane przez podstawowe funkcje 
komputera. Gdy komputer z nich korzysta dla wywietlenia tekstu, uyt-
kownik usyszy wszystko, co pojawia si na ekranie. Gdy jednak nadzo-
rujcy program nie chce z nich korzysta, to syntezator zamilknie na 
dobre - READBOARD jest ponownie oszukany. Jest i na to sposb.  
Odczytywanie wywietlanych na ekranie znakw wietnie udwikawia 
niektre programy i - co waniejsze - sam system operacyjny DOS. Nie-
zwykle czsto stosowane komendy TYPE, DIR, COPY itd. daj szans 
wykazania si opcji echa ekranu.
  - Analizowanie i odczytywanie okienka, na przykad w poszukiwaniu 
podwietlonych fragmentw. Program sprawdza dziaanie komputera 
i analizuje cae okno, by odczyta fragment zgodnie ze zdefiniowanymi 
potrzebami uytkownika. Ta metoda jest najtrudniejsza dla programu. 
A 18 razy na sekund musi sprawdzi, czy na ekranie nie zaszo co 
wanego, co, co musi interesowa uytkownika. Ten z kolei definiuje 
swoje oczekiwania  ustawiajc odpowiednie parametry. Przytoczony 
przykad z podwietleniami jest najbardziej spektakularny. Wiele pro-
gramw przekazuje uytkownikowi informacje nie tyle poprzez wypisy-
wanie tekstu, ile przez nasunicie podwietlenia na fragment wywietlo-
ny wczeniej. READBOARD sprawdza gdzie jest podwietlenie i czy na-
ley go odczyta. Inne przykady analizy wskazanych fragmentw s 
zbyt zaawansowane, by mona je byo opisa we wstpie do podrczni-
ka.
  - Odczytywanie wanych dla uytkownika linii ekranu, innych ni ta, 
ktra zawiera systemowy kursor. Wrd nich s nastpujce opcje: 
pierwsza linia na ekranie, ostatnia linia, linia nad lini kursora, linia pod 
lini kursora, linia nad kursorem i linia zawierajca kursor, linia pod kur-
sorem i linia zawierajca kursor, obszar midzy wskazanymi liniami.   
Testowanie wymienionych linii ma znaczenie wtedy, gdy udwikawiane 
programy wywietlaj wane informacje wanie w nich. 
  - Odczytywanie sowa, w ktrym zatrzymuje si kursor,  
  - Odczytywanie sowa wywietlonego przed kursorem,   
  - Odczytywanie fragmentu tekstu wskazanego przez kursor - przy-
datne  w komunikacji modemowej i przesuwaniu kursora po tekcie 
w edytorze,  
  - Odczytywanie linii zawierajcej tak zwany  soft  kursor, czyli wy-
rniony przez uytkownika znak, ktry peni w udwikawianym pro-
gramie rol kursora. Uytkownik moe okreli kolor wywietlenia tego 
znaku - jest to wana opcja dla programw, ktre nie korzystaj z sys-
temowego kursora i zastpuj go innym znakiem lub specyficznym kolo-
rem - moliwe jest testowanie samego znaku bez sprawdzania koloru lub 
samego koloru bez ogldania si na znak,  
  - Odczytanie wyrnionego okna spord wczeniej zdefiniowanych 
i zapamitanych.
  Wielo opcji nie suy biciu rekordw, lecz przygotowaniu READ-
BOARDA do udwikowienia najrniejszych programw.  
  Oto lista popularnych moliwoci naszego programu:
  
  Program odczytuje ekran stosujc szybkie procedury dostpu do jego 
pamici. Nie jest istotne rozrnianie kart graficznych komputera.  
  
  READBOARD wykorzystuje polski algorytm liczb - czyta 432 jako 
czterysta trzydzieci dwa, a nie jako cztery trzy dwa; czyta te tysice, 
miliony, miliardy itd.  
  
  Wypowiada aktualny czas i dat.  
  
  Uytkownik moe stworzy zbiory parametrw programu i synteza-
tora. Zbiory te s przechowywane na dysku. S konieczne w sytuacji, 
gdy ilo  parametrw i rnych sposobw dziaania udwikawianych 
programw jest tak ogromna. Uytkownik moe je odczytywa i mody-
fikowa zalenie od potrzeb. Co wicej, mog by one odczytywane au-
tomatycznie, gdy tylko READBOARD przekona si, e pojawio si ge-
nerujce to zdarzenie wcinicie  wskazanych wczeniej klawiszy lub 
specyficzny napis na ekranie.  
  
  Program moe "widzie" na ekranie tekst wywietlony we wskaza-
nym kolorze. Moe te poinformowa o kolorach w linii kursora lub na 
caym ekranie.  
  
  Umoliwia zdefiniowanie 10 okienek pomocniczych o jednolitero-
wych nazwach, ktre mog stawa si wycznymi obszarami ledzonymi 
przez system. Program moe szybko przeczy si na czytanie caego 
ekranu lub znale wywietlon ramk i uczyni jej wntrze roboczym 
oknem. Uytkownik moe zatem czyta tekst we wskazanym oknie, wy-
wietlony we waciwy sposb i na dodatek widzie tylko te znaki, ktre 
zaliczy do znakw wanych.   
  
  Sterowanie kursorem zostao wyposaone w odczytywanie mijanych 
znakw, ich koloru lub pozycji na ekranie.      
  
  Program zawiera inynierski kalkulator, ktry oferuje zarwno funk-
cje proste, zoone, jak i 10 pamici dla przechowywania czciowych 
wynikw.   
  
  Wiele funkcji trybu czytania zostao w zmodyfikowanej postaci udo-
stpnionych w trybie na ywo. Su temu klawisze wciskane razem 
z klawiszem ALT - ich lista znajduje si w osobnej czci podrcznika. 
Dziki nim nie trzeba zamraa komputera by na przykad odczyta ak-
tualn lini, poprzedni znak, zmieni sposb czytania itp.    
  
  TRYB CZYTANIA umoliwia zdefiniowanie 30 wyrnionych napi-
sw lub klawiszy wraz z przypisanymi im reakcjami. Program odnajdujc 
w trybie na ywo zdefiniowany napis we waciwej pozycji i we waci-
wy sposb lub zauwaajc wcinicie zdefiniowanego klawisza, wykonu-
je dwie przewidziane operacje - na przykad przywouje plik parame-
trw, dziki czemu automatycznie reaguje na zmiany ledzonego opro-
gramowania. Kady program wymaga bowiem nieco innej definicji dzia-
ania READBOARDA - sposobu jego  udwikowienia. Definicj tak 
mona zamieci w pliku parametrw. Mona zmusi READBOARDA 
do tego, by sam onglowa midzy tymi plikami i dostosowywa si do 
zmian. Ma to ogromne znaczenie w skutecznym ledzeniu programw 
zmieniajcych strategi przekazywania komunikatw. Reakcj na  znale-
zienie na ekranie wskazanego napisu lub zauwaenie wcinicia waci-
wego klawisza moe by inna operacja spord wszystkich opcji sposo-
bu ledzenia pracy komputera; moe to by odczytanie linii kursora, 
wskazanego okienka, poprzedniego sowa i wszystkie pozostae wymie-
nione wczeniej. Dochodz do tego nastpujce moliwoci, ktre nie 
maj znaczenia w udwikowieniu komputera, ale s interesujcymi re-
akcjami na oczekiwane zdarzenia:  
  
  - odczytanie pliku parametrw - wspomniane wczeniej,  
  - odczytanie komunikatu.
   - odczytanie pliku parametrowego, ktry by wykorzystywany tu 
przed aktualnym.  
  
  W trybie na ywo mona wykorzystywa wiele klawiszy zarezerwo-
wanych przez READBOARD. Pozwalaj one korzysta z funkcji trybu 
czytania. Zarezerwowane klawisze mog by unieaktywnione przez 
uprzednie wcinicie klawisza ALT-Z - na czas wcinicia pojedynczego 
klawisza - lub poprzez  uycie klawiszy ALT i 1 - a do wcinicia kla-
wiszy ALT 2, przywracajcego aktywno READBOARDOWI. Ma to 
znaczenie dla ledzonych programw, w ktrych zarezerwowane przez 
nas klawisze mog by rwnie potrzebne. Ostateczne ich zarezerwowa-
nie dla READBOARDA uniemoliwia wykorzystanie danych klawiszy 
w innych programach. Odblokowanie ich polega na unieaktywnieniu 
klawiszy na czas jednego wcinicia lub do czasu przekazania komendy 
ALT-2 (z gwnej czci klawiatury). 
  Mona rwnie wyczy same gorce klawisze, bez unieaktywniania 
READBOARDA. Jedynym gorcym klawiszem zostanie wtedy ALT-10 
- a do odwoania.   
  
  READBOARD udostpnia te moliwo dugotrwaego wyczenia 
syntezatora. Mona tego dokona w obu trybach:  
  - w trybie na ywo przez jednoczesne wcinicie klawiszy CTRL 
i SHIFT,  
  - w trybie czytania przez wcinicie klawisza a (od sowa aktywny).    
  
  READBOARD informuje o aktywnych klawiszach CAPSLOCK i 
INSERT, zabezpieczajc uytkownika przed niepodanymi zmianami 
tekstu. W przypadku ich aktywnoci komputer piszczy lub buczy przy 
kadym wciniciu klawisza.    
  
  Potrafi sam odnale ramk na ekranie i zainstalowa w niej okno, 
oszczdzajc czas konieczny do odszukania jego krawdzi. Potrafi te 
zapamita aktualne okienko lub zmieni go zgodnie z definicj wcze-
niej zapamitanego okienka.   
  
  Program jest udostpniany w piciu wersjach:   
  - angielskiej - RBA 3.3 - jest to wersja sterujca innymi syntezatorami 
mowy, 
  - dwugosowej wersji polskiej - RB4 4.0,
  - jednogosowej wersji polskiej - RB3 3.3, stanowicej baz dla 
wszystkich pozostaych wersji,
  - brajlowskiej sterujcej nie tylko syntezatorem, ale rwnie brajlows-
kim monitorem - BRB.
  - specjalna wersja sterujca amerykaskim syntezatorem softwaro-
wym - RBANG.
  
  Wymienione wersje s przekazywane uytkownikowi w kilku kolej-
nych podwersjach:
  
  - wersja pena - MAX,
  - wersja ograniczona - MIN,
  - wersja z wbudowan procedur polskiej klawiatury - POL - wy-
cznie na yczenie,
  - wersja rednia - MID - podobnie tylko na yczenie,
  - wersja bez nakadek adujca wszystkie procedury programu do pa-
mici operacyjnej na raz - ALL - te na specjalne zamwienie - poprzed-
nie wersje s zbudowane z nakadek, ktre wymieniaj si w pamici za-
lenie od wykonywanej operacji.
  
  W dalszej czci podrcznika bdziemy mwi przede wszystkim 
o jednogosowej wersji penej RB3MAX, nazywajc j RB. Gdy tekst 
bdzie dotyczy innej wersji, bdziemy o tym specjalnie informowa.  
  Program w wersji angielskojzycznej przybra nazw RBANG i po-
jawia si na pliku: RBANG.EXE. Jest to jednak angielska wersja RE-
ADBOARDA w wersji 2.9. By moe za jaki czas zmienimy t wersj 
na 3.3.    
  Wersja pena moe zawiera definicj klawiatury polskiej; program 
przyjmuje wtedy nazw: RB3POL, a w wersji 4.0 nazw RB4POL. Jest 
to spolszczona wersja programu MAX. Angielska klawiatura jest prze-
definiowana na klawiatur polskiej maszyny do pisania, w ktrej litera  
jest na prawo od l,  jeszcze dalej.    
  
  Program moe odczytywa okrelone przez uytkownika zbiory zna-
kw; moe czyta tylko litery i cyfry, albo dodatkowo nawiasy i inter-
punkcj. Uytkownik decyduje o podziale caego kodu ASCII na zbir 
znakw czytanych i zbir znakw pomijanych, traktowanych jak odst-
py. Zbir znakw czytanych moe by dowolnie skomplikowany. Mona 
do niego docza kilka wyrnionych dla uatwienia podzbiorw (na 
przykad nawiasy) lub pojedyncze znaki (jak paragraf).   
  Moe informowa o duych literach lub pomin je milczeniem, za-
lenie od yczenia uytkownika.    
  
  READBOARD moe czyta polski tekst napisany w rnych kodach. 
Na stae zainstalowano procedury odczytywania kodu Mazowii i Latin. 
Moliwe jest dooenie nastpnych procedur.   
  
  Program radzi sobie z nie polskimi literami, tak zwanymi umlatami, 
ktre moe czyta na yczenie uytkownika jak polskie samogoski.   
  
  Moe te czyta sowa niezgodnie z algorytmem polskiej mowy, lecz 
zgodnie z list wyjtkw stworzon przez uytkownika. Nazwisko 
McLean moe dziki temu by odczytane fonetycznie.   
  
  READBOARD moe wykonywa poszczeglne operacje na rnych 
okienkach. Dotyczy to w szczeglnoci poszukiwania na ekranie wska-
zanych napisw. Aktualna wersja wie z okienkami tryby dziaania: ko-
lory, podobszary, czytane znaki itd.    
  
  Program moe by adowany do grnej czci pamici operacyjnej. 
Nie zabiera wtedy miejsca innym programom. 
  
  READBOARD moe by usunity z pamici komend systemu DOS,  
dziki czemu nie jest konieczne wyczanie komputera. 
  
  Ma moliwo definiowania zdarze, ktre mog polega na wcini-
ciu wskazanego klawisza lub na wywietleniu na ekranie lub te znikni-
ciu stamtd przewidzianego wczeniej napisu. W reakcji na zdarzenie 
program wykona jedn z wielu moliwych operacji, z ktrych najwa-
niejsza jest wymiana pliku parametrw.
  
  Mona wpisa czas i dat alarmu - program poinformuje o alarmie 
wypowiadajc tekst lub generujc specyficzny dwik. Zainstalowany tu 
terminarz nie tylko informuje o terminach spotka, ale te  przypomina 
o zapomnianych datach lub o czynnociach nie zwizanych z konkretnym 
terminem, ale wanych. W tym ostatnim przypadku przypomina co go-
dzin.
  
  READBOARD jest wyposaony w HELP, ktry umoliwia wybiera-
nie komend klawiszami kierunkowymi. Uytkownik nie musi wic zna 
na pami poszczeglnych komend. 
  
  Wymienione moliwoci stanowi o nowoczesnoci naszego produk-
tu. Dla penego zbioru funkcji naley skorzysta z wersji MAX, podczas 
gdy dla oszczdnoci pamici operacyjnej warto uruchamia wersj 
MIN. Podczas dziaania w systemie najlepiej korzysta z trybu na ywo 
i opcji echa ekranu. W edytorach przydaje si tryb linii kursora, ktry na-
stawiony jest na analizowanie treci przegldanych linii tekstu. W wy-
padku programw operujcych podwietleniami warto sprbowa anali-
zy caego okna przy ustalonym aktywnym kolorze interesujcych nas 
komunikatw. Gdy rol kursora przejmie jaki znak lub sposb pod-
wietlenia wyrnionego miejsca, dobrze jest skorzysta z soft kursora, 
a gdy udwikawiany program  rozmawia z nami w dialogowych okien-
kach, przypomnijmy sobie o okienkach READBOARDA. Zawsze wtedy, 
gdy ekran nie jest czytelny, warto skorzysta z trybu na ywo i wcisn 
klawisz prowadzcy do niego (ALT-10). Potem mona bada ekran do-
wolnie dugo i w dowolny sposb. W trybie na ywo warto skorzysta 
z gorcych klawiszy dla orientacji w okolicach kursora systemu lub dla 
odczytania zawartoci linii od pierwszej do ostatniej. W razie koniecz-
noci uwolnienia gorcego klawisza trzeba skorzysta z ALT-Z, by 
wciskany nastpnie zablokowany klawisz nie odwoywa si do READ-
BOARDA. W sytuacjach jeszcze bardziej wymagajcych upij klawisze 
wyrnione (gorce) na duej wciskajc ALT-1 (chodzi o jedynk 
z gwnej czci klawiatury). Jeli uznasz, e uruchamiane zazwyczaj 
programy wymagaj zbyt wiele w dziedzinie definiowania pliku parame-
trw, skorzystaj z definicji napisw i klawiszy specjalnych oraz opcji au-
tomatycznego przestawiania programu na odpowiednie zbiory parame-
trw.   
  A teraz kilka ostrzee. Nasz program nie naley do atwych,  wobec 
czego nie zaatwia wszystkich problemw.     
  Wykorzystuje programistyczn wersj syntezy mowy, co obcia 
komputerowy procesor. Moe to powodowa jego "niewydolno". Do-
tyczy to szczeglnie komputerw sabszych i mao zgodnych ze standar-
dem IBM PC.    
  Program usadawia si w systemie i podcza do jego podstawowych 
funkcji, z czego mog wynikn konflikty z innymi programami. Mamy 
kopot, gdy te same klawisze s wykorzystywane przez niego i inny pro-
gram. Takim klawiszem jest czsto stosowany przez nas klawisz ALT. 
Wciskamy go, by wykona funkcj READBOARDA i nic nam nie wy-
chodzi, gdy wczeniej reaguje udwikawiany program.  
  Czasem komputer oszukuje nasz program - nagle ginie systemowy 
kursor, gdy nie zdefiniowalimy jeszcze softkursora. Czasem systemowy 
kursor skacze jak oszalay - nasz program myli, e wykonuje on praw-
dziw prac. Zaczyna czyta tekst, a tymczasem jego skoki powinny by 
niezauwaane. Sytuacja taka ma miejsce gdy udwikawiany program 
pokazuje aktualny czas. Uaktualnia go co sekund. Kursor skacze do li-
nii czasu, potem wraca na swoje miejsce. Jednak przez sekund by gdzie 
indziej. Nasz program myli, e trzeba czyta i denerwuje uytkownika 
swoj nadgorliwoci.  
  Niezalenie od wersji nasz program jest duy. Ostatnio nie przeszka-
dza to naszym klientom, gdy DOS i sprzt coraz lepiej sobie z tym ra-
dz.  
  
  UWAGA!  
  W caym podrczniku opisujemy program READBOARD w caoci, 
czyli RBMAX. Program RBMIN rni si od RBMAX wycznie tym, 
i nie zawiera pewnych funkcji READBOARDA dla oszczdzenia pa-
mici operacyjnej. Osobne paragrafy omawiaj opuszczone funkcje. Nie 
naley jednak traktowa naszej decyzji o zawartoci programu RBMIN 
ostatecznie, gdy na yczenie klienta zmieniamy je. Klient okreli, ktre 
funkcje s mu potrzebne. Paragrafy powicone wyliczeniu pomijanych 
funkcji przedstawiaj wic pewn standardow sytuacj, ktra naszym 
zdaniem bdzie wygodna dla wikszoci. Dla pozostaych jestemy go-
towi dokona modyfikacji. Skoro jednak podrcznik opisuje READBO-
ARD w penej wersji, to pozwolimy sobie nazywa go RB.     
  ZAPAMITAJ!  RB to RB3MAX - czyli program READBOARD 
w penej wersji. Plik zawierajcy j ma nazw RB3MAX.EXE, lecz my 
bdziemy nazywali go RB.EXE. Wszystkie uwagi dotyczce wersji 
ograniczonych i  plikw  zawierajcych je wyranie zaznaczymy.   
  
            2. URUCHOMIENIE PROGRAMU  
  
  Program znajduje si na pliku o nazwie RB.EXE. Obok tego pliku, 
w tym samym katalogu na dysku musz si znale rne pliki, zalenie 
od wersji: 
  
  Wersja jednogosowa READBOARD 3.3:
  
  FON.PAR - zbir fonemw polskiej mowy.  
  ASCII.PAR - plik tekstowy zawierajcy nazwy kodw ASCII, ktry 
moe by modyfikowany przez uytkownika w dowolnym edytorze AS-
CII. Plik ten jest zapisany w kodzie Mazowii, co nie przeszkadza korzys-
ta z niego zarwno w tym kodzie jak i w Latin.   
  UWAGA: Cay program jest przygotowany w kodzie Mazowii. Do ce-
lu przeksztacania go na kod Latin i powracania do Mazowii odpowied-
nio przystosowano procedury wejcia i wyjcia programu. One pozosta-
wiaj dane wejciowe i wyjciowe bez zmian lub dokonuj stosownej 
konwersji. 
  Kolejne pliki charakterystyczne dla tej wersji READBOARDA:
  
  RB3MAX.EXE - program w wersji maksymalnej,
  RB3MIN.EXE - program w wersji ograniczonej.
  
  Wersja dwugosowa READBOARD 4.0:
  
  FON_ZEN - plik polskich fonemw eskich,
  FON_MEN - plik polskich fonemw mskich,
  TALOK_Z - tablica alokacji dla fonemw eskich,
  TALOK_M - tablica alokacji dla fonemw mskich,
  RB4MAX.EXE - peny program dwugosowy,
  RB4MIN.EXE - wersja ograniczona programu dwugosowego.
  
  Wersja sterujca innymi syntezatorami:
  
  RBAMAX.EXE - pena wersja programu,
  RBAMIN.EXE - wersja ograniczona,
  ENTER - brak plikw fonemw zbdnych w tej wersji.
  
  Wersja brajlowska programu.
  Moe by ona przygotowana dla READBOARDA w wersji jednogo-
sowej, dwugosowej lub sterujcej innymi syntezatorami. Do nazw pro-
gramw dodajemy w kadym przypadku liter B na pocztku. Pliki fo-
nemw i inne s zaczane zalenie od potrzeb. 
  
  Na dyskietce znajduj si w kadej wersji pliki zawierajce podrcz-
nik uytkownika programu:  
  
  RB33.ASC - podrcznik w formacie ASCII,
  RB33.QRT - podrcznik w formacie QRTEKST.  
  
  S tam rwnie programy stanowice dwikowe instruktarze:  
  
  RBHLP.EXE - cigawka trybu na ywo,
  RDHLP.EXE - cigawka trybu czytania,
  
  a take programy:
  
  RBDEMO.EXE - odczytujcy wiersz LOKOMOTYWA, ktrego 
tekst znajduje si na pliku POCIAG - w kodzie Mazowii i POCIAG.LAT 
- w kodzie Latin,
  
  MCALC.EXE - udwikowiony  formularz wraz z instrukcj na    
pliku:
  EF.ASC - w formacie ASCII.
  
  Na dyskietce jest te specjalny plik sucy do czytania wyjtkowych 
sw niezgodnie z polskimi zasadami:  
  
  WYJATKI.PAR  
  
  Plik ten zawiera opisy wymowy poszczeglnych sw. Kady wiersz 
przeznaczony jest dla jednego sowa. Najpierw przedstawione jest sowo 
w formie pisemnej, nastpnie nieodzowna spacja i wreszcie na kocu linii 
sowo w wersji fonetycznej: McLean maklin.
  Wiersze musz by poukadane alfabetycznie, gdy w innym razie 
program nie znajdzie odpowiednich sw.  
  
  Na dyskietce znajduje si rwnie kilka przykadowych plikw para-
metrw:  
  
  DOSPAR - udwikawia system operacyjny, 
  NCPAR - dobry dla gwnego ekranu Norton Commandera. 
  
  Przypomnijmy, e bdziemy nazywali nasz program RB niezalenie 
od konkretnej wersji. Po woeniu naszej dyskietki do drajwu naley go 
zamkn i wywoa program nastpujcym cigiem komend:    
  
  A: <ENTER>  
  RB <ENTER>  
  
  przy adowaniu z dyskietki dystrybucyjnej bez korzystania z wasnego 
(jeszcze nie istniejcego) zbioru parametrw lub:  
  
  A: <ENTER> 
  RB /mPARAM <ENTER>  
  
  przy adowaniu z dyskietki dystrybucyjnej, korzystajc ze zbioru pa-
rametrw PARAM. Uytkownik nie bdzie jeszcze dysponowa was-
nymi plikami parametrw, wanie dlatego nagralimy trzy przykadowe 
pliki, z ktrych mona skorzysta natychmiast. /m stanowi prefix wska-
zujcy, e nastpne znaki bd nazw pliku parametrw. m jest skrtem 
sowa mowa, dla opisu parametrw mowy.   
  Innym prefiksem jest /p, ktry wskazuje na port wykorzystywany 
przez produkowany przez ALTIX syntezator. Uruchomienie programu 
moe wyglda z jego zastosowaniem nastpujco:  
  
  RB /P1 <ENTER>  lub:  
  RB /P2 <ENTER>  itd.  
  
  lub z doczeniem parametrw:  
  
  RB /MDOSPAR /P1  itd.  
  
  Komenda  wywoujca program wraz z wywoaniem pliku PARAM i  
portu 2 wyglda nastpujco:  
  
  RB /MPARAM /P2 <ENTER>  lub:  
  
  RB /P2 /MPARAM <ENTER> 
  
  W wersji sterujcej innymi syntezatorami mowy parametr /p naley 
zastpi parametrem /r. Port drukarkowy zamieniamy bowiem na port 
szeregowy RS.
  W wersji brajlowskiej pojawia si trzeci parametr uruchomienia pro-
gramu /b od sowa brajl. Wskazuje on numer portu szeregowego, do 
ktrego podczono brajlowski monitor.
  Oto przykadowe wywoanie brajlowskiej wersji programu:
  
  BRB3MAX /P1 /B1 /MDOSPAR <ENTER>
  
  Zachcamy do skrupulatnego przechowywania dyskietki dystrybucyj-
nej. Powinna si ona znale w bezpiecznym  miejscu. Przyda si na wy-
padek nieszczliwego zdarzenia lub dla kontaktw z nasz firm.   
  Cig komend wywoujcych program READBOARD znajdujcy si 
na twardym dysku powinien wyglda:    
  
  C: <ENTER> (pomijamy, jeli system startowa z dysku C:)   
  CD ALTIX <ENTER> lub   
  CD \ALTIX <ENTER>   
  RB <ENTER> lub   
  RB /mPARAM <ENTER> lub:   
  RB /MPARAM /PNR <ENTER> lub
  RB /MPARAM /RNR <ENTER> dla wersji sterujcej innymi synte-
zatorami, lub
  RB /MPARAM /PNR1 /BNR2 <ENTER> dla wersji brajlowskiej.  
  
  Po wywoaniu wersji normalnej bez parametru P program przeprowa-
dzi test. Uytkownik powinien wciska klawisz N po kadym piniciu 
komputera a do usyszenia gosu syntezatora. Wtedy naley wcisn 
klawisz T. Nie ma to miejsca gdy uytkownik wpisa w linii komendy 
wywoujcej program parametr /P, z odpowiednim numerem. 1 oznacza 
pierwsze wyjcie rwnolege, 2 drugie itd. Podobnie z parametrem r 
w wersji sterujcej innymi syntezatorami i parametrem b dla wersji braj-
lowskiej.  
  Od tej pory program odczytuje komunikaty wywietlone na ekranie. 
Na przykad po wpisaniu powyszego cigu komend wywoujcych 
READBOARD, syntezator powinien odczyta (fonetycznie):  
  
  ce bekslesz altiks  
  
  Program znajduje si w tak zwanym trybie na ywo, czyli trybie le-
dzenia na bieco pracy komputera, a do przejcia do tak zwanego try-
bu czytania, czyli trybu zamroenia pracy komputera dla ustalenia para-
metrw lub dokadnego obejrzenia ekranu. Program przestanie genero-
wa dwik po usuniciu go z pamici operacyjnej lub po jego czaso-
wym wyczeniu. Uruchomiony program powoduje wypowiadanie przez 
syntezator tekstu, ktry jest wanie wywietlany lub ktry zosta wy-
wietlony wczeniej. 
  Rnorodne funkcje READBOARDA pozwalaj usysze wszystkie 
sowa aktualnie wywietlane lub tylko te fragmenty, ktre s wywietlane 
w odpowiednim kolorze lub miejscu. Jeszcze jedna uwaga o lektorowa-
niu przez READBOARDA. Ot moe si zdarzy, e zawarto ekranu 
bdzie zmieniana z tak prdkoci, by widzcy uytkownik zdy j 
odczyta, ale prawdziwy lektor i READBOARD bd bez szans. Naley 
wtedy skorzysta z trybu czytania, czyli zamrozi na pewien czas kom-
puter i spokojnie odczyta ekran. Komputer nie bdzie w stanie prze-
szkodzi uytkownikowi. Dopiero wyczenie trybu czytania przez wci-
nicie w nim klawisza ESC oywi go i zawarto ekranu ponownie si 
zmieni. Tryb czytania moe by wywoany w kadej chwili, tote prd-
ko komputera nie powinna przeszkodzi.  Proponujemy uruchomi 
nasz program nastpujc komend - przy naturalnym zaoeniu, e syn-
tezator jest podczony do pierwszego wyjcia rwnolegego:  
  
  RB /MDOSPAR /P1 <ENTER>  lub:  
  RB /P1 /MDOSPAR <ENTER>  
  
  Pierwsze uruchomienie programu mamy za sob. Jeli syntetyczny 
dwik nie by zrozumiay, to zapewniamy, e po kilku godzinach zaba-
wy i testw stanie si zadowalajco jasny. Nasi dotychczasowi uytkow-
nicy twierdz, e przy pewnej wprawie wypowiadany przez niego tekst 
jest zrozumiay w stu procentach. Mamy nadziej, e wanie tak jest. 
Niezalenie jednak od tych opinii poprawiamy nieustannie syntezator 
i jego moliwoci.   
  Proponujemy nastpujc pierwsz przygod z syntetycznym  gosem. 
Na dyskietce jest plik tekstowy zawierajcy wiersz LOKOMOTYWA. 
Skorzystajmy z komendy DOSu TYPE dla wywietlenia tego wiersza na 
ekranie i z READBOARDA dla jego odczytania. Najpierw trzeba zako-
menderowa:
  
  TYPE POCIAG <ENTER>  
  
  Na ekranie jest ju wiersz. Co wicej, dziki plikowi parametrw 
DOSPAR w trakcie wywietlania syntezator czyta jego tre. Czyta 
nieco dziwnie, gdy za bardzo podzieli go na pojedyncze sowa i linie. 
By tego unikn mona wczy TRYB CZYTANIA. Wcinijmy 
ALT-10 i spacj. Syntezator przeczyta cay ekran, w tym rwnie 
wiersz. Dalej czyta liniami.  Zmiemy to. Wcinijmy klawisz f od sowa 
fragment, a nastpnie z od sowa zdaniami. Wcinijmy jeszcze klawisz 
kropki dla ustalenia typu intonacji na zdaniow, w odrnieniu od linio-
wej. Teraz wcinijmy spacj. Przekonamy si, e jest ju lepiej. Aby nie 
pozostawi niedomwie, wyjanimy, e w trybie czytania klawisz f usta-
la fragment jednorazowo odczytywanego tekstu, natomiast kropka suy 
do wskazania czy czytane fragmenty kocz si znakami interpunkcyj-
nymi. Jeli nie, to program musi wiedzie, czy spotykane przez niego 
fragmenty ma interpretowa jak zakoczone zdania, czy te jako ich 
cz. W systemie operacyjnym prompt:  C\ALTIX> jest penym zda-
niem mimo braku kropki na kocu wiersza. Trzeba wic ustali parametr 
intonacji na liniow, czyli wskaza, e linia zawiera pene zdania, nieza-
lenie od braku interpunkcji. W trakcie czytania wiersza jest odwrotnie.  
Zdania zajmuj wicej ni jedn lini, tote warto ustali rodzaj intonacji  
na tak zwan przecinkow. Program zawiesi nieco gos na kadym ko-
cu linii. Syntezator odczyta pierwszy tekst. Stara si jak mg, by wy-
powiadane przez niego sowa i zdania byy zrozumiae. 
  Aby wyj z trybu czytania do systemu trzeba wcisn klawisz ES-
CAPE. Zanim to zrobimy, moemy chcie wrci do parametrw po-
cztkowych. S one nieustannie zapisane w pliku DOSPAR, z ktrego 
skorzystalimy przy wywoaniu programu. W trybie czytania moemy  
wywoanie to powtrzy przez wcinicie klawisza F3. Program zapyta  
o nazw pliku parametrw. Wpiszmy nazw DOSPAR i wcinijmy 
<ENTER>. Program odczyta ten plik.   
  Pozostao wskaza sposb uruchomienia READBOARDA w grnej 
pamici komputera. Naley najpierw sprawdzi czy pami UMB jest 
wystarczajco dua i nie zajta przez inne programy. Musi by tam tyle 
miejsca, by zmieci si w caoci nasz program. Jeli pami ta bya wy-
korzystywana przez inne oprogramowanie, dobrze jest zastanowi si, 
czy warto pozostawi je tam, czy te przesun do dolnej pamici. Oto 
kolejne kroki, ktre naley wykona, by READBOARD znalaz si 
w UMB:  
  
  1. W pliku CONFIG.SYS naley umieci trzy nastpujce instrukcje:
  
  a) device =himem.sys  
  b) device =emm386.exe noems 
  lub 
  device =emm386.exe n RAM  
  c) dos =high,umb  
  
  Drugi wariant instrukcji b) naley stosowa wwczas, gdy potrzebu-
jemy pamici EMS. Liczba n okrela liczb kilobajtw pamici EMS.  
  
  2. Przy uruchamianiu programu READBOARD naley posuy si  
komend LH, np.    
  
  LH RB /MDOSPAR /P1 <ENTER>    
  
   3 KILKA INFORMACJI O KOMPUTERZE DLA TYCH, 
       KTRZY MAJ Z NIM PIERWSZY KONTAKT  
                        
  Komputery zgodne ze standardem IBM PC s sterowane przez sys-
tem operacyjny DOS. Skada si na niego wiele funkcji i programw, 
ktre wzbogacaj moliwoci sprztu. Korzystaj one z najbardziej pod-
stawowych procedur obsugujcych poszczeglne elementy. Zbir tych 
podstawowych narzdzi nazywamy BIOS (basic input/output system). 
BIOS potrafi obsuy klawiatur, monitor, drukark, drajwy itd. Jeli 
jego moliwoci nie s doceniane przez programistw, to ich programy 
mog zamienia jego procedury  wasnymi. Ma to miejsce szczeglnie 
czsto w odniesieniu do wywietlania tekstu.   
  System operacyjny zgasza uytkownikowi gotowo do pracy i czeka 
na komendy. Po ich otrzymaniu analizuje je i wykonuje. Najczciej sto-
sowan komend jest rozkaz uruchomienia programu znajdujcego si na 
dysku.  Nastpuje to po wpisaniu na klawiaturze nazwy tego programu. 
DOS rozumie, e chodzi o odczytanie go z dysku, zaadowanie do ope-
racyjnej pamici i uruchomienie. Wtedy system operacyjny moe nieco 
odpocz, a sterowanie komputerem bierze na siebie uruchomiony pro-
gram. Oto kilka wanych komend systemu operacyjnego, ktre s nieo-
dzowne i ktre musz pozna nasi czytelnicy:  
  
  DATE - wywietlenie systemowej daty i ewentualne wprowadzenie 
jej zmiany,
  TIME - wywietlenie czasu i ewentualna jego zmiana,
  VER - od version - wywietlenie informacji o numerze wersji systemu 
operacyjnego,
  LABEL - wywietlenie informacji o nadanej dyskowi etykietce - jak-
by jego nazwie,
  MD - stworzenie nowego katalogu lub podkatalogu,
  CD - zmiana aktualnego katalogu,  
  RD - skasowanie katalogu,  
  DIR - wywietlenie informacji o zawartoci katalogu, to jest o tym, 
jakie pliki si w nim znajduj,  
  DIR /W - to samo w formacie skrconym,  
  DIR /P  - to samo z postronicowaniem informacji; po przeczytaniu 
kadej strony naley wcisn dowolny klawisz,
  DOSKEY - uruchomienie programu uatwiajcego prac z DOSem 
poprzez zapamitanie wielu komend i skrcenie ich nazw,  
  DEL - skasowanie pliku lub grupy plikw,
  FORMAT - sformatowanie dysku - nie wolno formatowa twardych 
dyskw, gdy zapisane na nim dane s cenne,  
  CHKDSK - sprawdzenie dyskietki i plikw na niej zapisanych,  
  COPY - kopiowanie plikw midzy katalogami lub dyskami.  
  
  Do powyszych informacji naley doczy pojcie "cieki dostpu". 
Chodzi o sposb dotarcia do rnych plikw, ktre czsto znajduj si 
w tak zwanych podkatalogach. Jest to potrzebne szczeglnie w komen-
dzie COPY, w ktrej naley poda najpierw informacj o miejscu plikw 
przeznaczonych do kopiowania, a nastpnie o miejscu ich kopii. Dysk 
i dyskietka nie s podzielone na katalogi po ich sformatowaniu. Gwny 
katalog zawiera ca przestrze adresow. Dopiero potem uytkownik 
dzieli t przestrze komend MD suc do tworzenia nowych katalo-
gw. Wolna przestrze dysku, pozostaa po kolejnych kopiowaniach 
i zapenieniach tej przestrzeni, jest doczana do katalogu aktualnego, 
czyli tego, w ktrym wanie si znajdujemy.  
  cieka dostpu jest opisem drogi od gwnego katalogu do poszu-
kiwanego pliku. Zawiera ona nazwy podkatalogw, przez ktre naley 
przej, by dosta si do poszukiwanego pliku. Nazwy katalogw naley 
oddzieli znakiem \ (back slash), ktry w systemie operacyjnym DOS 
peni rol separatora. \ umieszczony na miejscu pierwszego znaku infor-
muje system, e poszukiwanie naley rozpocz od gwnego katalogu. 
W innym przypadku poszukiwanie naley rozpocz od miejsca, w kt-
rym si znajdujemy. cieka dostpu do pliku PROBA umieszczonego 
w katalogu 5, ktry jest podkatalogiem katalogu 4, ktry jest w katalogu 
3, ktry z kolei jest w katalogu 2, a ten w 1, gdy na koniec 1 jest ju 
podkatalogiem gwnego katalogu, wyglda nastpujco:  
  
  \1\2\3\4\5\PROBA  
  
  cieka do pliku ALFA w katalogu PISMA, ktry jest podkatalogiem 
katalogu FIRMA, ktry z kolei jest podkatalogiem gwnego katalogu, 
wyglda tak:  
  
  \FIRMA\PISMA\ALFA  
  
  Takie cieki opisuj sposb odnalezienia plikw. W komendzie CO-
PY trzeba poda a dwie cieki. Pierwsza pozwoli systemowi odnale 
plik,  ktry ma by skopiowany, a druga docelowe miejsce kopii. Cae 
szczcie, e projektanci systemu udostpnili nam kilka sposobw na 
skracanie tych cieek. Oto ich przykady:  
  
  - gdy jestemy w gwnym katalogu, nie trzeba  pisa  znaku  \ na po-
cztku cieki,  
  - aktualny katalog mona nazwa znakiem kropki, niezalenie od jego 
gbokoci w strukturze katalogw,  
  - katalog o jeden wyszy mona nazwa dwiema kropkami,  
  - na pocztku cieki mona doda nazw dysku, na ktrym ma si 
odnale plik,  
  - nazw dysku mona jednak pomija, gdy dysk ten jest aktualnie 
uywany,  
  - mona te pomin ca ciek, gdy jest ona aktualn na dysku, do 
ktrego chcemy sign,  
  - mona opuci w ogle drug ciek, na przykad w komendzie 
COPY, gdy plik ma by skopiowany do aktualnego katalogu na dysku, 
na ktrym wanie pracujemy. Dotyczy to rwnie pierwszego parametru 
komend, gdy jest on jedynym ich parametrem. Wanie dziki temu ko-
menda: DIR jest zrozumiaa dla komputera - brakujc ciek jest 
cieka do aktualnego katalogu.  
  
  COPY. A: oznacza rozkaz kopiowania caego aktualnego katalogu 
na dysk A.  
  COPY A:. oznacza rozkaz kopiowania wszystkich plikw z aktual-
nego katalogu dysku A do aktualnego katalogu aktualnie uywanego 
dysku.  
  
  System operacyjny DOS nie radzi sobie zbyt dobrze z polskimi  zna-
kami. Sam midzynarodowy kod znakw ASCII nie zawiera polskich 
znakw diakrytycznych. Wymylono wic rne mutacje kodu ASCII.   
Najbardziej popularny w Polsce jest tak zwany kod Mazowii, cho coraz 
silniejszy staje si kod Latin. Ten pierwszy wymylilimy sobie sami, 
drugi narzucaj nam  z zewntrz. On  waniejest instalowany do druka-
rek, popularnych programw jak Lotus itd. Polskie znaki nie s w obu 
suje si specjalne programy modyfikujce zbir wywietlanych znakw 
i znaczenie klawiszy. Niestety,  nie  wychodzi to nam na zdrowie, gdy 
szczeglnie to drugie stanowi dla systemu czasem zbyt due obcienie. 
  W wypadku kodu Latin jest nieco inaczej. Mona z niego skorzysta 
po wykonaniu kilku komend systemu.  
  Przykadowe komendy, ktre naley wpisa do pliku CONFIG.SYS:  
  
  country =048,,c:\dos\country.sys  
  device =c:\dos\display.sys 
  con=(ega,850,1)   
  
  Przykadowe komendy, ktre mona wpisa do pliku AUTOE-
XEC.BAT:  
  
  nlsfunc  
  mode con cp 
  prep=((852)c:\dos\ega.cpi)  
  chcp 852  
  keyb pl,,c:\dos\keyboard.sys  
  
  Kody Mazowii i Latin rni si midzy sob tym, e poszczeglne 
polskie znaki s na innych pozycjach. Kod Mazowii wydaje si by z na-
szego polskiego punktu widzenia sensowny. Gorzej z Latin, w ktrym 
polskie litery zasaniaj na przykad znaki ramek. Czsto rozwizanie to 
jest nie do przyjcia. W  programie dziaajcym w kodzie Latin zamiast 
zwykej ramki moemy zobaczy na ekranie literki ,  itd. W kodzie 
Mazowii jest inaczej. READBOARD umoliwia przeczenie midzy 
kodami. Dba o to, by litery  nie pomyli z ramk i na odwrt.  
  Dochodzi do tego kopot z klawiatur. Obciona "spolszczeniem"  
i udwikowieniem potrafi dokuczy. Program si zawiesza, gdy kom-
puter nie nada z wykonaniem swoich zada. Jeszcze mieszniej w La-
tin, w ktrym nie wszystkie polskie literki s dostpne na klawiaturze. 
Mamy nadziej, e mimo wszystko nasi klienci potrafi sobie poradzi. 
  Tak specyficzne uwarunkowania wymagaj pewnych umiejtnoci. 
Doradzamy na przykad jak najbardziej oszczdza procesor. Nie powin-
nimy korzysta naraz ze spolszczenia klawiatury, jej udwikowienia (i 
to na sposb spellingowy), przy jednoczesnym wypowiadaniu wszystkich 
wpisanych przez nas na klawiaturze sw. System ma za duo pracy 
i moe si pogubi.  
  Nastpnym problemem do krtkiego omwienia jest podzia opera-
cyjnej pamici. DOS lubi najbardziej 640 kilobajtw. Do pewnego mo-
mentu nie pomagao mu wyposaenie komputera w wiksz pami. Nie 
traktowa jej naleycie. Teraz si to nieco zmienio. Tak zwan "grn 
pami" mona ju wykorzysta do celw  uruchomienia programw. 
Trzeba w tym celu odpowiednio przygotowa dwa specjalne pliki: 
CONFIG.SYS i AUTOEXEC.BAT. Pierwszy z nich konfiguruje sys-
tem, drugi wydaje komputerowi komendy po wczeniu i przed jakkol-
wiek ingerencj uytkownika. Daje okazj do uruchomienia tych pro-
gramw, ktre s zawsze potrzebne uytkownikowi. Gdyby nie ten plik,  
musiaby on za kadym razem po wczeniu systemu wpisywa te same 
sekwencje komend. AUTOEXEC.BAT oszczdza mu pracy. 
  Inne informacje s dostpne w bardziej szczegowych podrczni-
kach. Przedstawione powyej z pewnoci nie wystarcz, ale wska 
przynajmniej z jakimi tematami trzeba si zapozna, gdy po raz pierwszy 
wczyo si komputer zgodny ze standardem IBM PC.   
  
        4 DWA TRYBY DZIAANIA READBOARDA  
                        
  Program pracuje w dwch wspomnianych wczeniej trybach:   
  tryb czytania,  
  tryb na ywo.   
  
  Tryb czytania jest przydatny dla dokadniejszego poznania zawarto-
ci ekranu i zmiany parametrw decydujcych o sposobie dziaania pro-
gramu. Zamroony komputer nie bdzie zmusza uytkownika do po-
piechu. Na odczytanie tekstu wywietlonego na ekranie mona przezna-
czy dowolnie duo czasu. Syntezator odczyta tekst zgodnie ze zdefi-
niowanymi parametrami i otrzymanymi poleceniami. Zachowa si jak 
cierpliwy lektor. Tryb czytania jest  wywoywany przy pomocy gorcego 
klawisza ALT-10. Wcinicie klawisza ESC spowoduje wyjcie z tego 
trybu i odmroenie komputera. Unieruchomiony przez nas ekran na-
tychmiast si oywi, a syntezator zacznie wykonywa rol udwiko-
wionego komputera. Uytkownik usyszy wic aktualne komunikaty wy-
wietlone na ekranie. W kadej chwili mona ponownie zamrozi kom-
puter i skorzysta z trybu czytania. Tryb czytania udostpnia wiele ko-
mend. Aby uatwi ich zapamitanie i wykorzystywanie staralimy si 
przydzieli jak najwikszej ich grupie klawisze w jaki sposb z nimi  
zwizane. Najczciej zwizek ten polega na sparowaniu komendy 
z klawiszami  ich pierwszych liter. a - aktywny b - barwy c - czytamy d - 
due e - ekran.  
  Komend jest jednak zbyt wiele i nie wszystkie s tak sparowane. Po-
zostae s wywoywane klawiszami funkcyjnymi. Wrd nich s klawisze 
strzaek, ktre  wykorzystano dla komend przemieszczajcych kursor 
i odczytujcych fragmenty tekstu. READBOARD nie oddziela komend 
sucych czytaniu i definiowaniu parametrw. Uznalimy, e waniejsze 
jest uatwienie pamiciowego opanowania ich. Ich mnogo zmusia nas 
do  zastosowania plikw parametrw, by raz ustawione parametry  mog-
y  by wykorzystywane wielokrotnie. Korzystanie z plikw parametrw 
zostao tak zorganizowane, e wystarczy zaledwie wcinicie jednego 
klawisza funkcyjnego dla ich przywoania lub - co waniejsze - ustawie-
nie parametru ledzenia ekranu i klawiatury w celu znalezienia wczeniej 
zdefiniowanych napisw w miejscach, w ktrych si ich naley spodzie-
wa lub wychwycenia wcinicia jakiego uwraliwionego klawisza.  
Program sam wczyta plik parametrw po zajciu takiego zdarzenia.   
  Pliki parametrw odgrywaj w pracy z komputerem i naszym produk-
tem coraz wiksz rol. Gdy uytkownik korzysta w zasadzie z jednego 
programu, na przykad z wybranego edytora, atwo mu przygotowa 
stosowne parametry. Gdy jednak w sposb bardziej zaawansowany wy-
korzystuje komputer i wiele programw, ktre wymagaj od READ-
BOARDA zastosowania innych sposobw ledzenia, to nieustanne defi-
niowanie poszczeglnych parametrw nie byoby wygodne. Wraz ze 
wzrostem liczby wykorzystywanych programw i ich zoonoci wzrasta  
liczba gotowych do zastosowania plikw parametrw. Gdy jest ich wie-
le, automatyczne ich odczytywanie uatwia prac. Wtedy komendy trybu 
czytania suce do definiowania poszczeglnych parametrw przestaj 
by uywane i cay TRYB  CZYTANIA staje si mniej uyteczny. Dla-
tego tryb na ywo jest bardzo rozbudowany.  
  Oto lista parametrw programu wraz z ich krtkimi opisami:  
  
  Zwracanie uwagi na due litery - s tu trzy wartoci:
  
  0 - nie zauwaa duych liter,
  1 - zauwaa i mwi sowo due, gdy napotka pojedyncz du liter  
oraz wielokrotnie dzwoni, gdy napotka sowo zawierajce due litery. 
Liczba dzwonkw jest rwna liczbie duych liter w sowie. 
  2 - przy kadej napotkanej duej literze program mwi sowo due.
  Po  wczeniu programu bez pliku parametrw testowanie duych li-
ter jest wyczone.  
  
  Zwracanie uwagi na zmiany koloru mijanych w trybie czytania zna-
kw - gdy zwraca uwag, komputer dzwoni stosownie do zarejestrowa-
nego koloru. Nie dzwoni, gdy nie jest na to uwraliwiony. Testowanie 
kolorw dotyczy  wycznie komend strzakowych w trybie czytania, 
powodujcych przesuwanie kursora o jeden znak w kadym kierunku. 
  Po wczeniu programu bez pliku parametrw opcja ta jest wyczo-
na.  
  
  Dzwonienie orientujce w pooeniu kursora w trybie czytania. Gdy 
opcja ta jest wczona, program dzwoni w taki sposb, by uytkownik 
domyla si przyblionej pozycji kursora.  
  Normalnie opcja ta jest wyczona.  
  
  10 zapamitanych znacznikw - pamitaj wyrnione przez uyt-
kownika miejsca na ekranie dla przyspieszenia skokw kursora.  
  Na pocztku wszystkie pozycje s puste.  
  
  10 pamitanych okienek - okienka maj cztery krawdzie: lewa prawa 
grna dolna, jednoliterow nazw i charakterystyczny kolor. 
  Na pocztku miejsca te s puste.  
  
  Informacja o standardowej wysokoci tonu syntezatora.  
  
  Informacja o intonacji.  
  
  Przecznik czytania caego ekranu przy pomocy komendy SPACJA  
lub tylko jego czci pomidzy kursorem i jego kocem - bierze si pod 
uwag aktualn pozycj kursora. Normalnie czytany jest cay ekran.  
  Przecznik czytania kolorw lub caego tekstu - niezalenie od defi-
nicji interesujcego nas koloru program czyta wszystko lub fragmenty, 
ktre s wywietlone w tym kolorze. Normalnie czytamy cay tekst. 
  
  Zbir interesujcych nas kolorw - kolor, ktry nas interesuje, jest 
w rzeczywistoci zbiorem kolorw, z ktrych kady jest par:kolor zna-
kw - kolor ta. Dochodzi do tego opcja migotania. Jeden kolor jest zo-
eniem tych trzech najprostszych informacji, kolor aktywny, czyli ten, 
ktry  interesuje uytkownika, to najczciej kilka kolorw widzianych 
na ekranie. Normalnie zbir ten jest zoony z jednego koloru, tego, kt-
ry zosta znaleziony na pozycji kursora w momencie uruchamiania pro-
gramu.  
  Prdko czytania - zaley od wersji programu. W wersji dwugoso-
wej prdko zmienia si bez zmiany tonu, lecz przez skrcenie gosek. 
W wersji jednogosowej nie ma takiej moliwoci. W nich obu mona za 
to zmienia dugo odstpw pomidzy sowami. Im wiksza prdko, 
tym krtsze przerwy w czytaniu kolejnych sw. Parametr ten moe 
przybiera wartoci: 1 do 10. Normalnie, bez zmiany wynikajcej z pliku 
parametrw,  warto tego parametru wynosi 1.  
  
  Definicja  fragmentu odczytywanego przy pomocy pojedynczej ko-
mendy - moe to by sowo, linia lub zdanie. Normalnie jest to linia. 
  
  Zbir znakw czytanych i pomijanych - suma tych dwch zbiorw 
skada si na cay zbir ASCII - zbiory te uzupeniaj si ponadto. Spacja 
zawsze naley do znakw pomijanych. Normalnie zbir znakw czyta-
nych zawiera due i mae litery, cyfry i kilka znakw w rodzaju / \ % ^.  
  
  Nazwa aktywnego okna - jednoliterowa nazwa wykorzystywanego do 
pracy okna. Normalnie jest pusta.  
  
  Informacje o aktywnym oknie: numer okna spord wczeniej zdefi-
niowanych do wspomnianej wyej pamici okienek, poszczeglne jego 
krawdzie: lewa, prawa, grna i dolna. Po uruchomieniu programu bez 
pliku parametrw okno nie ma numeru, gdy nie jest wzite z pamici 
okienek i jest caym ekranem.  
  
  Sposb dodatkowego przegldania ekranu w specjalnej komendzie K 
modyfikujcej nieco tryb czytania. Moemy by informowani o mija-
nych znakach lub o ich kolorach. Kolory znakw s wypowiadane. Pro-
gram zaczyna dziaa od wypowiadania znakw.  
  
  10 pamitanych kolorw - jest to pami kolorw odczytanych 
z ekranu. Przydaje si do tworzenia zbioru kolorw interesujcych uyt-
kownika. Aktywny kolor moe skada si z nich i z kolorw doczo-
nych do pojedynczo. Na pocztku pami ta jest pusta. Napeni si po 
wykonaniu komendy F8 w trybie czytania, ktra wpisuje tam napotkane 
na ekranie kolory. Liczba pamitanych kolorw - na pocztku 0, co naj-
wyej 10.  
  
  Znak ostatniego pamitanego koloru - co najwyej j. Normalnie brak 
takiego znaku. Kady kolor znaleziony przez komend F8 na ekranie do-
staje jednoliterow nazw: pierwszy kolor - A,  drugi - B,  trzeci - C  itd.  
  
  Przecznik czytania wyrazw po wpisaniu ich na klawiaturze - nor-
malnie nieaktywny.  
  
  Przecznik udwikowienia klawiatury - umoliwia natychmiastowe 
odczytywanie wciskanych klawiszy. Normalnie jest aktywny.  
  
  Przecznik czytania w trybie na ywo znakw, na ktre przesuwa si 
kursor - umoliwia szczegowe przegldanie tekstu, na przykad w edy-
torze. Normalnie opcja jest wczona.  
  
  Przecznik pomidzy spellingiem i czytaniem fonemw. Program od-
czyta znak b jako be lub jako b. Na pocztku czyta fonetycznie.  
  
  Opcja czytania korektorskiego - umoliwia czytanie sw jak dla ko-
rektorw: sowo morze przeczyta jak  m  o  r  z  e  lub  normalnie. Po 
uruchomieniu czyta normalnie.  
  
  Tryb ledzenia pracy komputera - jest kilkanacie sposobw ledzenia.  
Byy one ju wyliczone. Program zaczyna od echowania znakw wy-
wietlanych na ekranie, ktry to sposb jest odpowiedni dla systemu 
operacyjnego DOS.  
  
  Pami dla 30 zdarze - zdarzeniem  moe by wcinicie klawisza 
lub pojawienie si na ekranie lub zniknicie napisu. Oto zapamitywane 
w pliku parametrw informacje:
  
  1. W przypadku klawisza: kod klawisza funkcyjnego lub znak klawi-
sza alfanumerycznego.  
  2. W przypadku napisu:  
  pi liter napisu wraz z kolorami poszczeglnych liter,  
  czy napis zosta zdefiniowany poprzez automatyczne odczytanie 
z ekranu czy przez wpisanie na klawiaturze,  
  pozycja napisu na ekranie (x, y),  
  dugo napisu - od 1 do 5,  
  czy oczekiwane zdarzenie ma polega na wywietleniu napisu na 
ekranie, czy te na jego znikniciu,  
  czy testowa kolor oczekiwanego napisu,  
  czy testowa due i mae litery, czy  te nie rnicowa liter. 
  
  Ponadto dla wszystkich oczekiwanych zdarze (zarwno dla klawiszy 
jak i napisw) s zdefiniowane parametry dodatkowe:  
  
  nazwa pliku parametrw, ktry bdzie ewentualnie odczytany w re-
akcji na wystpienie zdarzenia,  
  dwie reakcje na zdarzenie - spord wszystkich moliwych - nazwa 
parametrowego pliku przyda si wycznie wtedy, gdy jedn z dwch re-
akcji bdzie odczytanie pliku. Nie mona zayczy sobie dwukrotnego 
czytania plikw, gdy po pierwszym odczytaniu zmienia si zbir para-
metrw i ginie informacja o drugiej reakcji. Czytanie pliku parametrowe-
go musi by zawsze ostatni reakcj na zdarzenie (moe by to zarwno 
reakcja pierwsza jak i druga),  
  dwa komunikaty, ktre moe program wypowiedzie po zajciu 
wczeniej zdefiniowanego zdarzenia,  
  nazwa okna spord wczeniej zapamitanych i zmiany aktywnego 
okna,  
  czy zdarzeniem jest wcinicie klawisza, czy te pojawienie si lub 
zniknicie napisu na ekranie.  
  
  Na pocztku tabliczka informacji o zdarzeniach jest pusta.  
  
  Precyzja odczytywania liczb - na pocztku liczby maj dwa miejsca po 
przecinku.  
  
  Przecznik dodatkowego echa ekranu - przydaje si, gdy program 
ledzi prac komputera w innym trybie, np. w trybie linii kursora, a echo 
ekranu moe dostarczy nam  dodatkowych wanych informacji. Nor-
malnie jest wyczone.  
  
  Typ intonacji - program moe traktowa wszystkie odczytywane  
fragmenty jako zdania lub jako ich czci. Od tego zaley sposb into-
nowania. Dwa istniejce typy intonacji nazywamy kropkow lub prze-
cinkow. W pierwszym przypadku kady fragment jest zdaniem, w dru-
gim program dodaje na koniec fragmentu przecinek i czeka na dalszy 
cig. Normalnie zaczynamy od intonowania kropkowego, gdy takie 
przydaje si w DOSIE.  
  
  Uruchamianie analizy ekranu po wciniciu strzaek w lewo i w pra-
wo oraz CONTROL lewo i prawo - normalnie wyczone. Opnienie 
reakcji w ledzeniu pracy komputera.  
  
  Dugo dzwonka na wpisanie liter przy aktywnych klawiszach   
CAPSLOCK i INSERT.  
  
  Przecznik powtarzania fragmentw odczytanych w wyniku analizy 
ekranu - na przykad w trybie linii kursora bdzie co jaki czas odczyty-
wana linia zawierajca kursor. Normalnie  jest on wyczony.  
  
  Informacja o linii zaczynajcej obszar i o linii koczcej obszar dla 
zrealizowania trybu ledzenia tego obszaru. Normalnie brak takiej defini-
cji, co sprowadza si do traktowania pierwszej linii ekranu jako takiego 
obszaru.  
  
  Identyfikator wyrnionego okna - okno to bdzie odczytywane 
w wyniku ledzenia pracy komputera w trybie wyrnionego okna. 
Normalnie brak definicji, co sprowadza si do czytania aktywnego okna. 
  
  Przecznik testowania koloru i znaku soft kursora - normalnie opcja 
wyczona. Kolor i znak soft kursora - normalnie brak definicji.   
  
  Przecznik kodu Mazowii i Latin - normalnie Mazowia.  
  
  Identyfikator okna, w ktrym wykonano ostatni operacj szukania 
wzorca - po uruchomieniu cay ekran.  
  
  Parametr decydujcy o uwzgldnianiu sw wyjtkowych, nie odczy-
tywanych zgodnie z polskim algorytmem mowy - normalnie jest on wy-
czony.
  
  Znak i kolor softkursora - normalnie nie jest zdefiniowany.
  
  Kod odczytywania polskich znakw - normalnie program zaczyna od 
kodu Mazowii.
  
  Granica tonu - program nie potrafi czyta z du prdkoci i wyso-
kim tonem na sabych komputerach. W zasadzie nie jest to teraz wane, 
ale suy zabezpieczeniu na wypadek gdyby kto uywa sabego AT. 
Program uruchamia si standardowo z granic tonu 50. Na dobrych 
komputerach mona go zmniejszy a do 1.
  
  Parametr tonu, inaczej gosu.
  
  W wersji 4.0 programu, czyli wersji dwugosowej, s kolejne wane 
parametry:
  
  Gos - mski czy eski - normalnie jest mski.
  
  Prdko czytania polegajca na skracaniu gosek - normalnie jest 1, 
co oznacza, e nie przyspieszamy wcale.
  
  Parametr rozcigania mowy - normalnie jest wyczony - suy ppzrzed-
uaniu poszczeglnych gosek i moe by zastosowany jedynie przy 
prdkoci czytania 1.
  
  Potencjometr - w wersji tej mona przycisza syntezator z klawiatury 
komputera - normalnie nie korzystamy z tej opcji.
  
  W wersji sterujcej innymi syntezatorami mamy nastpujce dodat-
kowe parametry:
  
  Jzyk, w ktrym czytamy tekst - normalnie zaczynamy od pierwszego 
jzyka zgodnie z kolejnoci ich zainstalowania w syntezatorze.
  
  Kilka rodzaj wypowiadania tekstu, na przykad szept, gos tubalny 
lub cienki, cichy lub gony itp.
  
  Powysze parametry tworz zbir, ktry jest zapisywany do plikw 
parametrw na dysku. Parametry te s definiowane w trybie czytania,  
ale decyduj rwnie o trybie ledzenia i sposobie dziaania w trybie na 
ywo. Do pliku parametrw nie s wpisywane dwa inne, ktre maj due 
znaczenie dla programu:  
  
  Numer portu wyjciowego, do ktrego wczamy syntezator - pro-
gram nie okrela tego portu przy wywoaniu bez parametru /Pnr w linii 
komendy. Rozpoczyna wtedy test. Naley  wcisn klawisz T dopiero 
wtedy, gdy usyszymy gos syntezatora. Wczeniej naley wciska kla-
wisz N. /Pnr zmienia sytuacj. Program podstawia automatycznie odpo-
wiednie wartoci na miejsce wpisanych  przez uytkownika: 1, 2, 3 itd.  
Podobnie z portem wyjciowym dla innych syntezatorw i podczenia 
brajlowskiego monitora.
  
  Przecznik uwraliwienia programu na zdefiniowane zdarzenia - pro-
gram jest uwraliwiony po wczeniu. Uytkownik moe t opcj wy-
czy. Przyda si to wtedy, gdy zamierza korzysta przez dugi czas z te-
go samego oprogramowania - z tego samego pliku parametrw. Uwra-
liwiony program nieustannie testuje wciskane klawisze i napisy wywiet-
lone we wskazanych miejscach ekranu. Gdy tylko zauway, e uytkow-
nik wcisn jeden z uwraliwionych klawiszy, natychmiast wykonuje 
dwie poczone z tym klawiszem reakcje. Podobnie z napisem. Program 
moe reagowa zarwno na pojawienie si napisu jak i na jego znikni-
cie. Ten sam napis moe wic spowodowa dwukrotne reagowanie. Za 
kadym razem program bdzie mg wykona po dwie reakcje.  
  
  TRYB NA YWO realizowany jest nieustannie od wczenia pro-
gramu. Tryb ten umoliwia cige sprawdzanie tekstu wywietlanego na 
ekranie i odczytywanie tych jego fragmentw, ktre program zakwalifi-
kuje jako istotne dla uytkownika, zgodnie z jego intencjami, wskazany-
mi poprzez wymienione wyej parametry. Tryb ten udostpnia rwnie 
komendy suce do odczytywania tekstu bez koniecznoci zamraania  
ledzonego programu. Ta ostatnia zaleta sprowadza si do udwiko-
wienia klawiatury i do  wykorzystania klawiszy wciskanych razem z kla-
wiszem ALT. W osobnej czci znajduje si szczegowy opis tych ko-
mend. Oto kilka informacji na ich temat.  
  
  READBOARD wykorzystuje klawisze 0 do 9 z numerycznej czci 
klawiatury znajdujcej si po jej prawej stronie. Klawisze te peni nor-
malnie dwie funkcje zalenie od ustawienia przecznika NUMLOCK: 
funkcje klawiszy cyfr lub klawiszy kierunkowych:  
  
  HOME END INS PGUP PGDOWN w gr w d w lewo w prawo 
  
  Klawisze numeryczne wciskane razem z klawiszem ALT daj znak 
o numerze zoonym z wcinitych klawiszy numerycznych - numeracja 
zgodna z kodem ASCII. Na przykad wcinicie klawisza ALT i klawi-
szy 9 i A7 (ALT-97) spowoduje wpisanie litery a. READBOARD zmie-
nia ich dziaanie w ten sposb, e wiele numerw rezerwuje dla siebie. 
Numery te zostay przydzielone komendom trybu na ywo wedug na-
stpujcych zasad:  
  
  Dyrektywy ALT-1 do ALT-9 - czytanie fragmentw wywietlonych  
w okolicy kursora, przy czym:  
  - dolny rzd klawiszy - 1, 2, 3 - suy do czytania pojedynczych liter,  
  - rodkowy rzd - 4, 5, 6 - do czytania sw,  
  - grny rzd - 7, 8, 9 - do czytania linii,  
  - lewa kolumna klawiszy - 1, 4, 7 - do czytania fragmentw znajduj-
cych si na lewo od kursora,  
  - rodkowa kolumna - 2, 5, 8 - do czytania fragmentw znajdujcych 
si pod kursorem,  
  - prawa kolumna - 3, 6, 9 - do czytania fragmentw znajdujcych si 
na prawo od kursora systemu.  
  
  Dyrektywy ALT-101 do ALT-200 powoduj odczytanie linii ekranu 
o podanym numerze przekraczajcym sto, na przykad ALT-112 spowo-
duje odczytanie 12. linii. ALT-200 ma szans na odczytanie setnej linii 
ekranu, gdy taka jest wywietlona.
  
  ALT-55 ALT-54 ALT-56  ALT-88 ALT-87 ALT-89 powoduj od-
czytanie pojedynczych znakw: nad kursorem, nad i na lewo od niego, 
nad i na prawo od niego, pod kursorem, pod i na lewo od niego, pod i na 
prawo od niego.  
  
  ALT-77 - powoduje odczytanie pierwszej niepustej linii znajdujcej 
si nad kursorem,  
  ALT-99 - powoduje odczytanie pierwszej niepustej linii znajdujcej 
si pod kursorem. Te dwie komendy s jawnie zwizane z komendami 
ALT-7 i ALT-9. 
  
  Ostatnia grupa dyrektyw zaaranowana jest z koniecznoci bez jakie-
gokolwiek algorytmu i bardziej wymaga opanowania pamiciowego. 
Chodzi o klawisze numerycznej czci klawiatury, z ktrych nie ukadaj 
si liczby atwe do zapamitania.   
  
  Na koniec jedno sowo wicej o trybie czytania. Dla uniknicia ko-
niecznoci uczenia si wszystkich komend i ich parametrw na pami 
doczylimy do help, ktry umoliwia wybieranie komend z menu za-
miast zmusza do wcinicia stosownych klawiszy. HELP jest opisany 
w osobnej czci podrcznika.
  
                5 TRYB CZYTANIA  
  
  Poniej zamieszczamy spis komend trybu czytania wraz z ich opi-
sem. Po przedstawieniu penej gamy moliwoci w tym trybie sprbuje-
my omwi sposoby ich wykorzystania dla szybkiego odczytywania 
waciwych fragmentw tekstu. Tryb czytania uzupenia tryb na ywo, 
w ktrym nie zawsze uda si usysze oczekiwany fragment. Pragniemy 
go powtrzy, gdy niedosyszelimy lub odnale, gdy nie zauway go 
READBOARD. Zamraamy komputer i moemy zdefiniowa parametry 
READBOARDA. Zdefiniowane w trybie czytania parametry wykorzys-
tywane rwnie bd w trybie na ywo. Przed przedstawieniem penej 
listy komend tego trybu udzielimy kilku rad. 
  Wiele komend wykonuje role przecznikw. Pierwsze wcinicie 
klawisza komendy przestawia parametr na przeciwn warto, a ponow-
ne przywraca mu poprzedni. Do tego typu komend nale na przykad 
komendy a, b, i. Zmiana parametrw o wartoci tak i nie moe si od-
bywa na dwa sposoby. Usyszymy dzwonek po wciniciu klawisza 
komendy - wysoki dla wartoci tak i niski dla nie. Gdy jest aktywny help, 
program poinformuje o wartoci parametru i zapyta, czy moe go zmie-
ni. Jest to zabezpieczenie na wypadek bdu. Mona go wykorzysta do 
sprawdzania parametrw bez chci ich zmiany.
  Komenda d przecza parametr testowania duych liter pomidzy 
trzema wartociami parametru: 
  nie testuje, 
  testuje z grubsza   
  testuje szczegowo.  
  Inne s bardziej zoone. Po wciniciu dedykowanego im klawisza 
naley wybra warto sterowanego przez nie parametru. Na przykad 
komenda f suca definiowaniu fragmentu odczytywanego naraz, wy-
maga okrelenia czy ma by odczytane zdanie, sowo lub linia. Po wci-
niciu f naley wybra nastpny, dokonujcy tego wyboru klawisz, ktry 
dokona wyboru:  
  z - wskae na zdanie,
  s - na sowo,
  l - na lini.
  Warto zauway, e powysze klawisze s zwizane z pierwszymi li-
terami poszczeglnych opcji. Dopiero po wciniciu klawisza f i jednego 
z wymienionych klawiszy, parametr okrelajcy odczytywany fragment 
jest zdefiniowany.  
  W takim wypadku jak komenda f mona skorzysta z helpu i wybra 
opcj przesuwajc si po wszystkich moliwych i wciskajc ENTER, 
gdy syntezator odczyta waciw.
  S jeszcze bardziej zoone komendy. Nie decyduj one o wartociach 
takich prostych parametrw. Na przykad komenda g wymaga wpisania 
liczby okrelajcej ton syntezatora. Trzeba wpisa liczb z zakresu 1 do 
100 - dla wersji normalnych - i wcisn <ENTER>. Dopiero wtedy ton 
bdzie zdefiniowany. Z kolei komenda c wymaga dokonania wyboru 
znakw czytanych. READBOARD moe czyta tylko litery, albo litery 
i cyfry, albo wszystkie znaki kodu ASCII itd. Po wciniciu klawisza c 
mamy do dyspozycji wiele klawiszy dedykowanych kolejnym podzbio-
rom kodu ASCII.  
  
  w jest dedykowane wszystkim znakom, 
  c cyfrom, 
  n nawiasom itd.  
  
  Dodatkowo klawisz z suy dodawaniu lub odejmowaniu od zbioru 
znakw czytanych pojedynczych znakw ASCII. Pierwsze wcinicie 
kadego z tych klawiszy zmieni zbir czytanych znakw, a drugie przy-
wrci poprzedni stan. Program sam sprawdzi aktualny stan rzeczy i do-
czy lub odczy znaki od zbioru znakw czytanych. Uytkownik moe 
dokonywa skomplikowanych wyborw, tote zakoczenie definiowania 
tego parametru trzeba programowi oznajmi przez wcinicie klawisza 
ESC. Pomidzy  rozpoczynajcym wciniciem klawisza c i koczcym 
wciniciem ESC mona wybiera dowolnie dugo. Jest to puapka dla 
niedowiadczonych uytkownikw. Nie  wcinicie ESC uniemoliwia 
powrt do trybu czytania i komputer wyglda jak zawieszony. I tu 
mona skorzysta z helpu i wybra opcj poprzez przesuwanie si po li-
cie pozycji. 
  Podobnie dziaaj komendy:   
  
  o - definiowanie krawdzi aktywnego okna,   
  K - nieograniczone sterowanie kursorem po ekranie itd.  
  
  Jeszcze inny charakter ma na przykad komenda F4, ktra wywouje 
kalkulator. Koczy j rwnie wcinicie klawisza ESC, ale po drodze 
trzeba zastosowa do skomplikowan instrukcj. Kalkulator zainsta-
lowany w naszym programie jest prawdziwie inynierski i korzystanie 
z niego jest skomplikowane. Trzeba wiedzie na przykad, e argumenty 
funkcji trygonometrycznych musz by umieszczone w nawiasach okrg-
ych. W  innym razie kalkulator si zdziwi i odmwi obliczania.  
  
  Komendy TRYBU CZYTANIA zostay podzielone na dwa sposoby 
i kilka kategorii. Najpierw zaprojektowalimy komendy podstawowe, 
ktre s uywane najczciej. Przeznaczono dla nich klawisze liter, by 
najatwiej kojarzyy si z ich znaczeniem. Klawiszy tych nie jest jednak 
zbyt wiele, tote inne komendy musiay by przydzielone klawiszom fun-
kcyjnym, albo poprzedzone prefiksem: q - komendy dodatkowe.  
  Klawisze cyfr peni rol podobn do roli klawiszy cyfr z numerycznej 
klawiatury w TRYBIE NA YWO. Wspomnielimy ju o tym. Klawi-
sze funkcyjne nie mog by podzielone w jaki sensowny sposb, wybra-
limy wic nastpujcy podzia rl: 
  
  F1 - odczytanie wybranego okna - wydaje si by czsto potrzebne, 
wic dedykowalimy mu pierwszy klawisz funkcyjny,
  F2 - zapisanie pliku parametrw - F2 suy zapisowi w wielu progra-
mach.
  F3 - odczytanie pliku parametrw z dysku - klawisz ten jest dedyko-
wany czytaniu z dysku w rnych programach,
  F4 - kalkulator,
  F5 do F8 - klawisze dedykowane operacjom na kolorach - nie bez 
powodu jednak uyto tych czterech klawiszy. S one wydzielone na 
klawiaturze i atwo je odnale.
  Z kolei klawisz q nabra specjalnego znaczenia. W kilku edytorach ma 
takie znaczenie. Nam te si on spodoba. Po wciniciu q trzeba wcis-
n nastpny klawisz, by wybra jedn z dodatkowych funkcji. Niektre 
z nich s dedykowane poszczeglnym funkcjom z jakim sensem, inne 
niestety nie. Na  przykad:
  k - przecznik kodu Mazowii i Latin,
  s - definicja softkursora,
  l - definiowanie obszaru zoonego z linii,
  o - definicja okna wyrnionego itd.
  Natomiast klawisze cyfr poprzedzone prefiksem q nie mog znale 
adnych uzasadnie:   
  
  1 - przecznik czytania caego ekranu lub  tylko tekstu midzy kurso-
rem i kocem ekranu,  
  2 - test portu wyjciowego,  
  3 - czas,  
  4 - data itd.  
  
  W nastpnych wersjach programu kolejne litery poprzedzone q znajd 
jakie zastosowanie.  
  Klawisze strzaek su przemieszczaniu si po ekranie. Towarzyszy 
temu odczytywanie mijanych znakw. Funkcje wykonywane przez po-
szczeglne strzaki s atwe do odgadnicia. Pozostae klawisze peni 
role dodatkowe i dla ich poznania trzeba przeczyta opisy znajdujce si 
poniej. Teraz zajmiemy si prb wyliczenia moliwoci TRYBU 
CZYTANIA naszego programu. Mwilimy wczeniej o okienkach, ko-
lorach i innych obiektach. Najwyszy czas zaprezentowa sens ich 
wprowadzenia.  
  Komputer wywietla komunikaty na caym ekranie. Mao inteligentny 
lektor czytaby cay tekst. Niewidomy musiaby go wysuchiwa godzi-
nami. Szybko straciby na to ochot i pomylaby jak czytanie skrci. 
Podobnie z READBOARDEM. W pierwszym odruchu przeczytaby 
wszystko. Sam komputer daje nam jednak pewne moliwoci. Tekst jest 
wywietlany stopniowo. Dialog z uytkownikiem zmusza do  wywietla-
nia na przemian pyta i odpowiedzi. Wystarczy wic, by lektor czyta 
tylko aktualne pytanie. Podobnie z menu i rnego rodzaju komunikata-
mi. Problem polega wic na wychwyceniu tych aktualnych fragmentw. 
Gdyby byy one na dole ekranu, pod innymi fragmentami, zadanie byoby 
proste. Urozmaicony dialog z widzcym uytkownikiem wymaga nieste-
ty innych rozwiza. Uruchamiane na komputerze oprogramowanie sto-
suje na przykad okienka dialogowe. Aktualny komunikat nie pokazuje 
si pod poprzednim tekstem, lecz w specjalnym okienku. Lektorowi at-
wo jest spostrzec ten fakt. READBOARD ma z tym wicej kopotw. 
Musi nieustannie analizowa ekran i jednoczenie nie moe by zbyt du-
ym programem. Trzeba wybra kompromisowe rozwizania. 
  Nasz program proponuje na przykad okienka. Najwaniejsz rol 
peni aktywne okno. Jest to okno robocze, czyli to, wewntrz ktrego 
wykonywane s operacje. Aktywne okno ma cztery krawdzie, ktre 
trzeba zdefiniowa podczas jego tworzenia. Po uruchomieniu program 
traktuje cay ekran jako aktywne okno. Do definiowania aktywnego 
okna suy komenda o, w ktrej mona okrela kolejne krawdzie a do 
wcinicia klawisza ESC. Klawisze l p g d su do definiowania po-
szczeglnych krawdzi. Naley wpisa odpowiedni liczb i wcisn 
<ENTER>. READBOARD oferuje jeszcze inne sposoby okrelania ak-
tywnego okna przez klawisze L, P, G, D. Po wciniciu tych klawiszy 
nie trzeba wpisywa liczb dla okrelenia krawdzi. Program opiera si na 
aktualnej pozycji kursora. Po wciniciu klawisza L program sam odczy-
ta pozycj kursora i przyjmie jego kolumn za lew krawd aktualnego 
okna. Jeszcze innym sposobem okrelania okna jest korzystanie z klawi-
sza K prowadzcego do bezporedniego, nieograniczonego sterowania 
kursorem. Poprzednia metoda ma ograniczenie wynikajce z faktu, i 
kursor musi wdrowa wewntrz aktualnego okna. Definiowanie nowe-
go ogranicza si wic do definiowania jedynie mniejszych okien. Ko-
menda o nie ma z tym problemw, gdy polega na wpisaniu konkretnych 
liczb. Nie wie si to z pozycj kursora. K omija ten problem. Po jego 
wciniciu kursor wdruje po caym ekranie nie zauwaajc definicji ak-
tualnego aktywnego okna. Nowe okno mona tu zdefiniowa przy po-
mocy klawiszy PGUP i PGDOWN. Pierwszy okrela lewy grny rg 
okna, drugi prawy dolny, a oba zmuszaj program do opierania si na ak-
tualnej pozycji kursora. Aby wic z tej  funkcji skorzysta, trzeba naj-
pierw doprowadzi kursor do rogu nowego okna.    
  Wydaje si, e opisane metody definiowania aktywnego okna powin-
ny wystarczy. Jednak nie. Czsto na ekranie pojawia si wiele rnych 
okienek. Jak onglowa pomidzy nimi? Trudno nieustannie zmienia 
krawdzie aktywnego okna. Wprowadzilimy moliwo definiowania 
okienek w pamici programu. Moe ich by co najwyej 10. Klawisz E 
suy do ich definiowania. Trzeba poda jednoliterow nazw okna 
i wszystkie krawdzie. Naley wpisa liczby i wcisn <ENTER>. Pro-
gram nie pozwoli definiowa okna o ju  wykorzystanej nazwie. Nie po-
zwala te rnicowa duych i maych liter. Zdefiniowane okna s pa-
mitane a do wyczenia programu. Mog te by zapisane w pliku pa-
rametrw na dysku. Komenda e suy do wybierania okna z wczeniej 
zapamitanego zbioru. Naley wpisa nazw okna i ono stanie si ak-
tywnym oknem. Komenda e umoliwia szybkie przejcie do czytania 
z caego ekranu przez wcinicie gwiazdki. Umoliwia te szybkie znale-
zienie ramki wywietlonej na ekranie. Wntrze tej ramki stanie si ak-
tywnym oknem. Po wciniciu e naley wcisn pytajnik. Dla kompletu, 
w komendzie E wcinicie spacji spowoduje zdefiniowanie do pamici 
nowego okna, takiego jak aktualne aktywne okno. Nie trzeba wtedy 
wpisywa wartoci  poszczeglnych  krawdzi. Program sam to potrafi.
  Jak wida, przygotowalimy wiele narzdzi radzenia sobie z oknami. 
Wynika to z faktu, e inne oprogramowanie nagminnie korzysta z okie-
nek. Musimy sobie z nimi poradzi. Wydaje si, e nasze pomysy s ju 
w duym stopniu wystarczajce. Z przygotowanych w TRYBIE CZY-
TANIA okienek mona korzysta w TRYBIE NA YWO. Ogranicze-
nie ekranu do aktywnego okna ma decydujce znaczenie wanie w tym 
trybie. Podobnie skomplikowane s problemy z kolorami. Nie wystarczy 
wiedzie, w jakim obszarze mog si pojawi aktualne komunikaty. Mo-
g by one rnie wywietlone. Czsto waciwe informacje s  wywiet-
lone w innym kolorze ni mniej istotne. Dla szybkiego czytania naley 
poinformowa lektora, na jakim kolorze nam zaley. Podobnej decyzji 
wymaga  READBOARD. Su do tego celu zastosowane w nim ko-
mendy operujce na kolorach. I w tym wypadku zastosowalimy pojcie  
koloru aktywnego. Jest ono nieco bardziej skomplikowane ni pojcie 
aktywnego okna. O ile okno aktywne jest jedno, to aktywnym kolorem 
jest w gruncie rzeczy zbir kolorw, a kady kolor to tak naprawd para 
kolorw. Pierwszy z nich to kolor znakw, drugi kolor ta, na ktrym s 
wywietlone znaki. Na  ekranie mona znale czarne znaki na biaym 
tle, albo biae znaki na czarnym tle. Co wicej, mona tam znale znaki 
zielone na biaym tle, albo niebieskie na tym samym tle itd. READBO-
ARD nazywa kolorem t par. Dochodzi do tego moliwo migotania. 
Znaki biae na czarnym tle migoczce s inne ni znaki biae na czarnym 
nie migoczce.  Okazao si ponadto, e interesujce uytkownika  in-
formacje potrafi by wywietlone w kilku rnych kolorach. Inne s 
rwnie w kilku nastpnych. Std pomys, by uy zbioru kolorw jako 
koloru aktywnego. Zbir ten mona tworzy z pomoc READBOAR-
DA, ktry potrafi sczyta wszystkie kolory widziane na ekranie. Oglda 
ekran znak po znaku i wypowiada napotykane  kolory. Nadaje im przy 
okazji nazwy. Pierwszy napotkany kolor nazwie liter a, drugi b itd. Po-
trafi zauway do dziesiciu kolorw, ostatni nazwie wic liter j. Na 
specjalne yczenie uytkownikw moliwe jest zwikszenie ich liczby. 
Pomys literowego nazywania kolorw wynika z faktu, i zapamitywa-
nie  szczegowych informacji o kolorach jest trudne i niekonieczne. 
Sczytywanie kolorw z ekranu jest wykonywane przez program po 
wciniciu klawisza F8. Kolor aktywny mona zdefiniowa spord tych 
kolorw, albo dooy do sczytanych dodatkowe wasne. Gdyby jednak 
poprzesta na kolorach sczytanych z ekranu, to naley skorzysta z ko-
mendy definicji koloru aktywnego F6. Teraz przydaj si uproszczone li-
terowe nazwy kolejnych kolorw. Klawisze tych liter staj si przecz-
nikami. Pierwsze wcinicie klawisza a doczy do zbioru interesujcych 
nas kolorw kolor o nazwie a, czyli pierwszy napotkany. Drugie wci-
nicie klawisza a odczy ten kolor od zbioru. Podobnie z kolorami b, c, 
d itd. Narzdzie to wystarczy, gdy ograniczamy si do odczytywania ak-
tualnego ekranu. Gdy jednak musimy zdefiniowa aktywny kolor na 
duszy czas, moemy skorzysta z nastpnych narzdzi. Po wciniciu 
F6 mona wcisn gwiazdk. Spowoduje to doczenie lub odczenie 
ze zbioru aktywnych kolorw koloru znaku i ta w miejscu kursora. 
Przyda si to wtedy, gdy kolory z poprzedniego ekranu nadal maj sens, 
a tylko jeden do nich doczy. Wciskamy F6 i klawisz k. Wybierzemy 
wtedy kolor znaku, kolor ta i opcj migotania. Oba kolory bdziemy 
wybiera spacj, ktrej wcinicie spowoduje zaproponowanie nastpne-
go koloru z uporzdkowanej ich listy. O tym, ktry kolor jest doczony 
do aktywnego, mona si przekona wciskajc w komendzie F6 klawisze 
liter a do j razem z klawiszem CTRL. Zakoczenie definiowania aktyw-
nego koloru nastpi po wciniciu ESC. 
  Samo okrelenie aktywnego koloru nie ma dla czytania znaczenia. 
Dopiero po wciniciu przecznika F5 nabiera znaczenia. Program moe 
bowiem czyta cay tekst albo tylko te jego fragmenty, ktre s wywiet-
lone we waciwym kolorze, to znaczy ich znaki i to oraz migotanie s 
takie jak jeden z kolorw ze zbioru kolorw nas interesujcych i stano-
wicych tak zwany "aktywny kolor".  
  Czsto musimy poszuka czego na ekranie. Najprostsze dla progra-
mu byoby zrzucenie na nas koniecznoci poruszania si kursorem tak 
dugo a znajdziemy. READBOARD nie jest taki uciliwy. Oferuje ope-
racj szukania F10. Komenda ta wymaga podania poszukiwanego wzor-
ca, okna, w ktrym bdzie on poszukiwany i operacji bdcej reakcj na 
odnalezienie tego wzorca. Wzorcem moe by zarwno napis lub litera - 
trzeba je poprzedzi apostrofem - jak i nazwa zbioru znakw. Moe to 
dotyczy poszukiwania cyfry - naley wtedy napisa liter c jako wzo-
rzec lub nawiasu - litera n itd. Program odnajdzie pierwszy znak nale-
cy do wskazanego zbioru. Potrafi te szuka znakw wywietlonych we 
wskazanym kolorze. Naley wtedy napisa liter k i literow nazw ko-
loru, zgodnie z powyszym omwieniem. Program znajdzie pierwszy 
znak wywietlony we wskazany sposb. Ekran jest przeszukiwany 
w kadym przypadku od grnej linii w d i od lewej strony do prawej. 
Okno, w ktrym naley wykona poszukiwanie, wybieramy spord 
wczeniej zapamitanych. Wpisujemy jego nazw literow. Moemy te 
zmusi program do szukania w aktywnym okienku wciskajc klawisz 
spacji lub na caym ekranie wciskajc gwiazdk. Program moe po odna-
lezieniu poszukiwanego wzorca odczyta znak, sowo lub lini w okolicy 
tego wzorca. Moe te zdecydowa o przeniesieniu kursora w te okolice 
lub o pozostawieniu go w spokoju. W razie przeniesienia poza aktywne 
okno, zostanie ono zmodyfikowane do okna, w ktrym znalaz si wzo-
rzec.  
  Jak wspomnielimy wczeniej, program potrafi czyta kod Mazowii 
i Latin. Komenda q k przecza midzy tymi dwoma kodami. Program 
zachowuje si jednak identycznie, z wyjtkiem sposobu traktowania pol-
skich znakw diakrytycznych.   
  READBOARD moe ledzi lini softkursora. Softkursor moe by 
znakiem, kolorem w sensie pary kolorw ta i znaku, jak rwnie jednym 
i drugim jednoczenie. Potrafimy dziki temu ledzi przemieszczajc 
si pak przez poszukiwanie waciwego koloru lub softkursora. Trudno 
powiedzie, ktra metoda jest atwiejsza.   
  Uytkownicy mog wybiera obszar, z ktrego chc czyta tekst, al-
bo kolor, ktry jest uyty do wywietlenia wanych komunikatw. Po-
zostaje jeszcze jedna kwestia. Trzeba umoliwi wybr znakw, o kt-
rych chce by poinformowany. Nazywamy je zbiorem znakw czytanych. 
Pozostae znaki nale do zbioru znakw pomijanych. S one traktowa-
ne jak spacje - program ich nie widzi - podobnie jak tekst wywietlony 
w niewaciwy sposb. Kod ASCII zosta podzielony na podzbiory. Jeli 
uytkownik chce odczytywa nawiasy, to najprawdopodobniej wszyst-
kie. Podobnie ze znakami ramek, interpunkcj itd. Kolejne podzbiory ma-
j jednoliterowe nazwy. S im zadedykowane poszczeglne klawisze 
tych liter.   
  Definicj zbioru czytanych znakw umoliwia komenda c. Wciskajc 
w niej waciwe klawisze, doczamy poszczeglne podzbiory do czyta-
nych znakw lub je odczamy. Dla uatwienia zastosowalimy klawisz 
w, ktry utosamia cay zbir ASCII z czytanymi znakami - wyjwszy 
spacj - lub przywraca poprzedni podzia na znaki czytane i pomijane. 
Podobnie interesujce znaczenie ma klawisz z, ktry umoliwia operacj 
na pojedynczych  znakach. Wybr czytanych znakw dokada si do wy-
boru obszaru i koloru.  
  Dziki t takiej elastycznoci READBOARD moe udwikawia wiele 
programw, ktre na dodatek rni si midzy sob strategi i sposo-
bem komunikowania si z uytkownikiem. 
  Zastosowany podzia komend wie si z ich merytorycznym znacze-
niem: 
  
  komendy zwizane z gwnymi parametrami programu,
  komendy zwizane ze sterowaniem syntezatora mowy,
  komendy dodatkowe - te z prefiksem q,
  komendy brajlowskie - tylko w wersji brajlowsej,
  komendy czytania prowadzce do odczytania wskazanego fragmentu,
  komendy kursora - grupujce przede wszystkim rozkazy powodujce 
przemieszczenie kursora,
  komendy kolorw,
  komendy okienek, 
  komendy klawiszy funkcyjnych podzielone na trzy podgrupy:
  komendy klawiszy funkcyjnych,
  komendy dodatkowych klawiszy funkcyjnych F11 i F12,
  komendy klawiszy strzaek,
  komenda wyjcia z trybu czytania na zewntrz do zwykego ledzenia 
pracy komputera. 
  Poniej zamieszczamy pen list komend pogrupowanych zgodnie 
z przedstawion strategi podziau. Dalej zamieszczamy przykadowe ich 
zastosowanie.
  
        5.1 KOMENDY GWNYCH PARAMETRW
  
  Jest to ta cz komend trybu czytania, ktra ma decydujce zna-
czenie dla sposobu uywania naszego programu. Decyzje tu podjte rzu-
tuj na sposb udwikowienia pracy komputera i poruszania si po try-
bie czytania. Kilka opisanych poniej parametrw jest tak wanych i in-
nych od reszty, e odseparowalimy je od tamtych i umiecilimy na po-
cztku.
  
5.1.1 Ustalanie liczby gorcych klawiszy - klawisz A
  
  W trybie na ywo program udwikawia na bieco prac kompute-
ra. Stara si czyta to,  na czym zaley uytkownikowi. Dla dodatkowe-
go zabezpieczenia przygotowalimy zbir komend wywoywanych tak 
zwanymi gorcymi klawiszami. Ich lista jest bardzo rozbudowana. B-
dzie o tym mowa w nastpnym rozdziale. Klawisze te nie parz, a nazwa 
ich bierze si std, i s one bardzo uwraliwione na potrzeby uytkow-
nika. Nie nadaj si one do uytku przez inne programy - s zarezerwo-
wane dla naszego. Z tym wanie wie si problem. 
  Czasem jest tak, e nie moemy sobie pozwoli na taki luksus. Klawi-
sze te musz zadziaa rwnie w innych programach - trzeba je zwolni. 
  Zwolnienie to moe by chwilowe - na przykad na czas pojedyncze-
go wcinicia, albo te na duej. READBOARD zaatwia obie kwestie. 
Komenda A w trybie czytania oferuje to drugie rozwizanie. Jest to prze-
cznik pomidzy dwiema pozycjami:
  1. aktywne s wszystkie nasze gorce klawisze,
  2. aktywny jest tylko jeden gorcy klawisz - jest nim ALT-10, ktry 
prowadzi do trybu czytania i jest najwaniejszy.
  Powtrne wcinicie klawisza A powoduje powrt do poprzedniego 
stanu rzeczy. Program startuje przy aktywnych wszystkich klawiszach 
gorcych.
5.1.2 Czy zegar komputera ma by zablokowany - klawisz Z
                        
  Opracowana przez nas dla Fundacji Pomocy Niewidomym w Polsce 
synteza mowy jest rozwizaniem softwarowym, to znaczy e toczy si 
przy wykorzystaniu elektroniki samego komputera - jego procesora 
i pamici operacyjnej. Generowanie syntetycznego dwiku wie si 
z wysyaniem na port drukarkowy kolejnych wartoci w rwnych odst-
pach. Zaburzenie rytmu powoduje znieksztacenie gosu. Co moe zabu-
rzy rytm?
  Kade przerwanie generowane przez komputerowe urzdzenia wybija 
syntezator z rytmu. Jednym z urzdze generujcych przerwania jest 
komputerowy zegar. Gdy bdzie on odblokowany, jego cykanie nieco 
zaburza rytm syntezatora. Zablokowany zegar sprzyja czystoci dwiku, 
ale uytkownik traci kontrol nad czasem - komputer spnia si. Za-
wsze gdy syntezator mwi, zegar stoi. 
  Postanowilimy da uytkownikom wybr. Komenda Z w trybie czy-
tania jest przecznikiem pomidzy dwiema pozycjami:
  1. zegar jest zablokowany, a mowa czystsza,
  2. zegar jest odblokowany, a mowa minimalnie chrypi.
  Ponowne wcinicie klawisza Z przywrci poprzedni stan. Program 
startuje z zablokowanym zegarem.
  
5.1.3 Menu komend, ktre peni rol helpu - klawisz ?
  
  Opracowane dla trybu czytania menu peni rol helpu. Nie wyjaniamy 
w nim co prawda szczegowo znaczenia komend i nie informujemy 
o parametrach, ale samo naprowadzanie na te komendy bez znajomoci 
przypisanych im klawiszy peni naszym zdaniem rol helpu.
  Pytajnik przecza pomidzy dwiema pozycjami:
  
  1. menu jest aktywne - mona przesuwa si po jego kolejnych pozy-
cjach i wybiera komendy trybu czytania przez wcinicie ENTERA, al-
bo od razu skorzysta z konkretnych klawiszy przypisanych do komend, 
ktre s w wikszoci nieustannie aktywne.
  2. menu jest wyczone i pozostaje skorzysta z konkretnych klawiszy 
komend.
  W pierwszej sytuacji nieaktywne s jedynie te klawisze trybu czytania, 
ktre s zarezerwowane dla samego menu. Oto ich lista i znaczenie:
  
  HOME - pierwsza pozycja na licie komend
  END - ostatnia pozycja
  DEL - przypomnienie pozycji, na ktrej si znajdujemy
  PGUP - przesunicie na poprzedni pozycj
  PGDN - przesunicie na nastpn pozycj w menu.
  ENTER - dokonanie wyboru.
  
  Wymienione klawisze nie mog jednoczenie peni swojej roli w try-
bie czytania. By dosta si do komend im przypisanym trzeba wyczy 
help przez wcinicie pytajnika. 
  Komendy trybu czytania zostay podzielone na grupy. Niniejszy roz-
dzia jest podzielony w ten sam sposb. Pierwszy wybr w menu dotyczy 
wyboru grupy, dopiero drugi wskazuje na konkretn komend. Aby po-
zna grupy wystarczy odczyta tytuy kolejnych podrozdziaw w niniej-
szym rozdziale. Pierwsz grup komend - komend gwnych parametrw 
- opisujemy teraz.
  Program zaadowany bez pliku parametrw startuje z aktywnym me-
nu.
  
      5.1.4 Menu trybu na ywo - klawisz 0
  
  Menu trybu na ywo jest czci trybu czytania. Jest wywoywane po 
wejciu do tego trybu (ALT-10) i wciniciu klawisza 0. Stanowi wy-
rnion cz, gdy dotyczy parametrw, ktre maj najwiksze zna-
czenie dla trybu na ywo. W menu mona uy ktrego z kilku klawi-
szy, co spowoduje wywoanie stosownej funkcji. Mamy tu do wyboru 
definiowanie sposobu udwikowienia pracy komputera lub decydowa-
nie o udwikowieniu klawiatury, ekranu itd.
  Oferuje ono nastpujce moliwoci (poniej zamieszczamy funkcje 
tego menu wraz z przypisanymi im klawiszami):
  
  b - suy do definiowania czasu trwania dwiku generowanego po 
wciniciu w trybie na ywo klawiszy alfanumerycznych przy aktywnych 
klawiszach CAPSLOCK i INSERT;
  Normalnie nie syszymy tych dwikw. Czasem wolimy jednak mie 
pewno, czy dwa wspomniane klawisze nie s aktywne. Jeden z nich 
decyduje przecie o tym czy podczas edycji wstawiamy nowe litery, czy 
te nakadamy je na wczeniej zapisane, a teraz kasowane znaki. Niewi-
domy moe atwo przegapi fakt kasowania wartociowych fragmentw 
tekstu. Nasz dzwonek moe go ostrzec. 
  Podobnie z klawiszem decydujcym o wpisywaniu duych liter. 
Wszyscy wiedz ile kosztuje zamiana duych liter na mae. Klawisz 
CAPSLOCK atwo wcisn niechccy, na przykad przy okazji mao 
udanego ataku na klawisz a. Bdziemy wtedy pisali tekst duymi litera-
mi. Trzeba bdzie potem to poprawi. Generowany przez nasz program 
dzwonek ostrzee przed tym nieszczciem. Komenda b w menu trybu 
na ywo suy do zmieniania czasu trwania tego dzwonka. Niektrzy wo-
l bardzo krtki sygna, ktry nie rozproszy ich uwagi, inni sysz gorzej 
i wol duszy i wyrany dwik. Po wciniciu b dwik wydua si a 
do maksimum, po czym staje si najkrtszym z moliwych i po kolejnych 
wciniciach b ponownie si wydua. 
  W samym trybie czytania komenda ta nie ma adnego znaczenia.
  
  c - przecznik ledzenia klawiszy CTRL_LEFT i CTRL_RIGHT;  
  Udwikowienie pracy komputera niezalenie od jego rodzaju polega 
na obserwowaniu zmian na ekranie i klawiaturze. Odczytanie komunika-
tu moe wynika z przesunicia kursora systemu lub podwietlenia albo 
z uycia kluczowego klawisza. Obie kwestie nie s proste. Zajmiemy si 
teraz t drug.
  Ktre klawisze s kluczowe? Rnie z tym bywa. W rnych pro-
gramach s nimi rne klawisze. Najlepiej byoby przekaza decyzj 
uytkownikowi, ktry definiowaby klawisze kluczowe zalenie od uy-
wanych programw. Byoby to jednak kopotliwe. Im wicej definiowa-
nia tym wikszy i bardziej skomplikowany program. Przekracza si gra-
nic, po ktrej program jest tak dobry, e a nie lubiany.
  Uznalimy, e takie klawisze jak strzaki w d i w gr, PGUP i 
PGDOWN wywouj niemal w kadym programie takie reakcje, ktre 
wymagaj od syntezatora odczytania stosownego komunikatu. Uyt-
kownik ma wic to z gowy. Do tych klawiszy mog doj kolejne dwa 
sposoby. Jeden z nich omwimy dalej - jest to definiowanie zdarzenia, 
ktrym moe by midzy innymi wcinicie wskazanego klawisza. Drugi 
dotyczy niniejszej komendy.
  Komenda c w menu trybu na ywo przecza pomidzy dwiema po-
zycjami:
  1. klawisze CTRL-LEFT i CTRL-RIGHT nie s uwaane za klawi-
sze kluczowe - nie powoduj reakcji programu,
  2. klawisze te s kluczowe - po ich wciniciu program zachowuje si 
tak, jakby wcinito strzak w gr. Odczyta komunikat zgodny z ocze-
kiwaniami uytkownika.
  Klawisze te nie s aktywne po wczeniu programu bez pliku parame-
trw.
  
  d - przecznik udwikowienia DOS-u lub inaczej dodatkowe echo 
ekranu;
  Komputer wywietla na ekranie znaki rnymi sposobami. Jeden 
z nich to wykorzystanie funkcji 10 BIOSU. Jest to dosy prymitywny 
sposb, tote wiele programw korzysta z wasnych rozwiza. Jest to 
jednak nadal najpopularniejsze rozwizanie w DOSIE. Gdy tylko pro-
gram korzysta z tej funkcji, moemy udwikowi wywietlanie znakw 
na ekranie poprzez podpatrywanie jej dziaania. Zaobserwowane znaki 
czymy w sowa i odczytujemy wywietlany tekst. Komenda d to prze-
cznik:
  
  1. odczytujemy wywietlane znaki,
  2. nie odczytujemy tych znakw.
  Program rozpoczyna z wyczon funkcj, gdy jest aktywna inna, 
bardziej podstawowa. Niniejsze udwikowienie jest dodatkowe. Gw-
ne rozwizanie jest opisane poniej - komenda u menu trybu na ywo.
  
  e - przecznik odczytywania liter mijanych przez systemowy  kursor;
  READBOARD moe odczyta znak, na ktry trafi systemowy kur-
sor. Jest to szczeglnie wane podczas edycji. Czujemy si pewniej wie-
dzc na jakim znaku jest kursor. czy si to rwnie z odczytaniem 
znakw kasowanych. Wciskamy strzak - syntezator czyta znak, na kt-
rym znalelimy si, wciskamy DEL - poznajemy znak kasowany. Jes-
temy pewni swego i moemy si spieszy. Komenda e to przecznik:
  
  1. odczytujemy znaki z ekranu,
  2. syntezator ich nie czyta.
  Program zaczyna prac bez pliku parametrw z wczon t opcj.
  
  k - udwikowienie klawiatury;
  Bez wzgldu na to co si dzieje z ekranem i komputerem, moemy 
wiedzie ktry klawisz spord klawiszy alfanumerycznych wcisnlimy. 
Komenda k to przecznik:
  
  1. klawiatura alfanumeryczna jest udwikowiona,
  2. klawiatura nie jest udwikowiona.
  program zaczyna z udwikowion klawiatur. Syntezator moe od-
czytywa zarwno w przypadku udwikowienia znakw z ekranu jak 
i klawiatury albo krtkie fonemy, albo spelowa litery:
  be albo krtkie b - patrz parametr spelling - komenda s w menu trybu 
na ywo.
  
  l - przecznik ledzenia klawiszy LEFT i RIGHT;
  Przypomnijmy sobie komend c w tym menu. Podobny problem doty-
czy klawiszy w lewo i w prawo. Normalnie su one podczas edycji do 
przesuwania kursora na poprzednie lub nastpne znaki. Bywa jednak 
inaczej. Mog one powodowa przejcie na inne sowa, fragmenty czy 
nawet linie. Bd wtedy klawiszami kluczowymi dla udwikawiania 
pracy komputera. Trzeba je traktowa jak strzaki w gr i w d. Ko-
menda l to przecznik:
  
  1. klawisze w lewo i w prawo nie s kluczowe i nie wyzwalaj czyta-
nia stosownych komunikatw,
  2. s kluczowe i powoduj reakcje jak strzaki w gr i w d.
  Program zaczyna prac z nieaktywnymi klawiszami w lewo i w pra-
wo.
  
  p - powtarzanie komunikatw wynikajcych ze sposobu udwiko-
wienia pracy komputera;
  Syntezator komunikuje o tym, co si dzieje na ekranie. Uytkownik 
moe jednak przegapi ostatnio wypowiedziany komunikat. Gdy bdzie 
chcia zabezpieczy si na ten wypadek, wczy opcj powtarzania ko-
munikatw. Dziki temu dowie si w jakim punkcie udwikawianego 
programu si znalaz nawet wtedy, gdy na chwil odejdzie od komputera. 
Komenda p to przecznik:
  
  1. syntezator powtarza komunikaty,
  2. syntezator wypowiada je raz.
  Program zaczyna bez powtarzania.
  
  r - definiowanie czasu reakcji na zmiany na ekranie podczas ledzenia 
pracy komputera;  
  READBOARD nieustannie analizuje prac komputera i czyta komu-
nikaty, ktre wynikaj zarwno z tego co si zmienio na ekranie jak 
rwnie ze sposobu udwikowienia, ktry wybiera sam uytkownik. 
READBOARD moe by w tym czytaniu bardziej lub mniej rozwany. 
Niektre programy powolnie buduj komunikaty. READBOARD nie 
moe zawraca gowy uytkownikowi niepenymi informacjami. Trzeba 
wtedy wyduy czas reakcji naszego programu, by da szans kompute-
rowi dokoczy dziea. W innych przypadkach zaley nam na tempie 
i chcemy by READBOARD reagowa jak najszybciej.
  Komenda r dziaa jak komenda b w menu trybu na ywo. Czas reak-
cji ustala si poprzez wciskanie klawisza r, co powoduje wyduanie cza-
su reakcji. Uatwieniu definiowania czasu suy dzwonek - im duszy 
czas reakcji, tym duszy dzwonek - i odwrotnie. Po dojciu do maksy-
malnego czasu wracamy do najkrtszego. Dzwonek jest pomocny jedy-
nie przy definiowaniu, gdy potem nie jest tu przydatny. Reagowanie na 
prac komputera nie wie si z generowaniem dwiku. Jest on stoso-
wany wycznie przy definiowaniu.
  
  s - odczytywanie  wciskanych klawiszy lub mijanych przez kursor 
znakw spellingiem lub fonetycznie - zarwno w trybie na ywo jak i 
w trybie czytania;  
  Niektrzy wol usysze pen nazw klawisza alfanumerycznego lub 
znaku wywietlonego na ekranie. Syntezator powie wtedy:
  a be ce de e ef itd.
  Innym si spieszy. Syntezator powie im:
  a b c d e f itd.
  Jeszcze inni nie chc wcale udwikowienia - wycz udwikowie-
nie ekranu, klawiatury itd. Udwikowienie znakw z ekranu dotyczy nie 
tylko trybu na ywo, ale te trybu czytania. Klawisze strzaek przesuwaj 
w nim kursor po ekranie - mija on wywietlone tam znaki i odczytuje ich 
nazwy na jeden z dwch sposobw:
  
  1. fonetycznie,
  2. spellingiem.
  Program zaczyna dziaanie czytajc spellingiem.
  
  u - ustalenie sposobu ledzenia pracy komputera;
  READBOARD ledzi prac komputera, to znaczy czuwa nad tym, ja-
kie klawisze s wciskane, co jest wywietlane na ekranie, gdzie przesuwa 
si systemowy kursor, gdzie przemieszczaj si wskazane kolory itd. 
Dziki tej inwigilacji wie, co naleaoby odczyta. Nie wszystko jednak 
jest do odczytania. Ostateczna decyzja naley do uytkownika. Decyzj 
t podejmuje wanie w tej komendzie - u w menu trybu na ywo. 
  Wybrany przez uytkownika fragment spord tych, ktre nasz pro-
gram potrafi odczyta, jest nastpnie filtrowany przez narzucone wcze-
niej kryteria. Chodzi tu o weryfikacj znakw, kolorw i miejsca ich wy-
wietlenia. Ostatecznie bdzie odczytany tylko ten tekst, ktry skada si 
ze znakw odczytywanych, jest wywietlony w tak zwanym wybranym 
kolorze, gdy jest on aktywny lub w kadym przeciwnym przypadku i 
w miejscu, ktre mieci si w roboczym okienku.
  Uytkownik moe wybra waciw opcj na dwa sposoby:
  
  1. Przy aktywnym helpie mona przesuwa si wzdu pozycji tak, jak 
zazwyczaj w sytuacji, gdy help jest aktywny.
  2. W przeciwnym przypadku trzeba zna klawisze dedykowane po-
szczeglnym opcjom.
  Komenda u menu trybu na ywo korzysta z tej samej procedury, co 
komenda definiowania reakcji na zdarzenia. W obu przypadkach wrd 
opcji s opcje nieprzydatne. Wynika to jedynie z oszczdnoci pamici, 
co dla uytkownika ma decydujce znaczenie. 
  W najnowszej wersji oferowane s nastpujce sposoby ledzenia 
pracy komputera:   
  
  Odczytanie pliku parametrw
  Opcja bezuyteczna w tej komendzie, potrzebna w definicji reakcji na 
zdarzenia. Wynik tego wyboru sprowadza si do tego, e konsekwencj 
zdarzenia jest odczytanie z dysku wczeniej zapisanego tam pliku para-
metrw. Podczas definiowania zdarzenia i reakcji na nie naley wpisa 
nazw tego pliku. W przypadku trybu na ywo opcja ta nie moe si 
przyda.
  Opcj t wybieramy klawiszem p lub ustawiajc si na pierwsz pozy-
cj w helpie.
  
  ledzenie zmian w linii kursora   
  Jest to jedna z najwaniejszych opcji komendy u. Systemowy kursor 
jest gowic maszyny do pisania. W miejscu, w ktrym si znajduje, mo-
g si wydarzy najwaniejsze rzeczy. Moe si tam pojawi nowy tekst, 
zmieni tekst wywietlony wczeniej lub mog si zmieni kolory wy-
wietlenia. Jeli udwikawiany program nie zmieni nic w linii kursora, 
a korzysta z niego dla dokonywania zmian na ekranie, to z pewnoci 
przesunie kursor, by zmieni tekst w innej linii. READBOARD powinien 
odczyta t lini, w ktrej umiejscowi si systemowy kursor. 
  Opcja ta nie ma sensu, gdy udwikawiany program buduje ekran bez 
pomocy kursora. Trzeba wtedy korzysta z innych opcji opisanych niej.
  Opcj t wybieramy przez wcinicie k lub ustawienie si na drugiej 
pozycji w helpie.
  
  Echo wywietlanych na ekranie znakw  
  Jest to opcja, ktra ma spowodowa informowanie uytkownika je-
dynie o znakach wywietlanych na ekranie. Ma to sens wtedy, gdy ud-
wikawiany program korzysta z funkcji 10 BIOSU. Niewana jest tu po-
zycja kursora, czy te jakakolwiek linia ekranu. Bd odczytywane na 
bieco znaki pojawiajce si na ekranie.
  Opcj t wybieramy przez klawisz d lub ustawienie si na trzeci po-
zycj w helpie.
  
  Odczytywanie aktywnego okna READBOARDA;  
  Rwnie wan opcj jest odczytywanie tekstu wywietlonego w ak-
tywnym oknie. Filtrowanie tekstu jest tu szczeglnie istotne. Trudno 
wymaga od READBOARDA by czyta cae okno. Dobrze jest narzuci 
mu czytanie jedynie wskazanego koloru.
  Opcj t wybieramy klawiszem a lub przez ustawienie si na czwart 
pozycj helpu.
  
  Odczytanie pierwszej linii ekranu 
  W tej opcji wana jest pierwsza linia ekranu. Jest ona analizowana 
i odczytywana tak, jak opisana wczeniej linia kursora.
  Opcj t wybieramy klawiszem 1 lub ustawieniem si na pit pozycj 
helpu.
  
  Odczytanie ostatniej linii ekranu 
  READBOARD obserwuje ostatni lini ekranu. Mona jednak zapy-
ta, ktra linia jest ostatnia. Na ekranie moe si pojawi 25, 50, albo 
nawet 100 linii. Przedtem ostatni lini bya linia 25, teraz jest ni auten-
tycznie ostatnia.
  Opcj t wybieramy klawiszem 2 lub przez ustawienie si na szstej 
pozycji helpu.
  
  Odczytanie linii nad kursorem
  Czasem zdarza si, e najwaniejsze informacje s zapisywane w linii 
nad kursorem. Peni ona rol linii kursora i musi by odczytywana przez 
READBOARD. Suy temu wanie ta opcja. Mona j wybra przez 
wcinicie klawisza 3 lub ustawienie si na sidm pozycj helpu.
  
  Odczytanie linii pod kursorem
  Jak wyej z t rnic, e najwaniejsze informacje znajduj si w linii 
pod kursorem. Opcj t wybieramy klawiszem 4 lub przez ustawienie si 
na smej pozycji w helpie.
  
  Odczytanie linii nad kursorem i linii kursora
  Czasem mona spotka jeszcze inn sytuacj, gdzie wane informacje 
s zawarte w dwch liniach: w linii kursora i o jedn wyej. We wszyst-
kich ostatnio omawianych opcjach nie jest wane ktra linia bdzie osta-
tecznie odczytana. Wiadomo, e decyduje o tym pozycja kursora.
  Opcj t wybieramy klawiszem 5 lub dziewit pozycj w helpie.
  
  Odczytanie linii kursora i linii pod ni
  Podobnie jak wyej. Opcj t wybieramy klawiszem 6 lub dziesit 
pozycj w helpie.
  
  Odczytanie tekstu wywietlonego midzy wskazanymi liniami;
  Wskazanie konkretnych pojedynczych lub podwjnych linii nie za-
wsze wystarczy. Trzeba obserwowa wikszy obszar ekranu skadajcy 
si z kilku lub kilkunastu ssiednich linii. Nie s one zwizane z pozycj 
kursora. W wielu programach mona wskaza konkretnie, e chodzi na 
przykad o linie od czwartej do smej. Uczuleniu READBOARDA na t 
sytuacj suy ta opcja. Zbir linii nazywamy tu obszarem. Definiujemy 
go w trybie czytania komend ql opisan dalej. Po kadej istotnej zmia-
nie zostanie odczytany zdefiniowany obszar.
  Opcj t wybieramy klawiszem l lub przez ustawienie si na jedenastej 
pozycji w helpie.
  
  Odczytanie aktualnego sowa - wyrazu
  Nie zawsze zaley nam na odczytywaniu linii. Zdarza si, e interesuje 
nas sowo. W tej opcji czytamy sowo, na ktre wchodzi systemowy kur-
sor. 
  Opcj t wybieramy klawiszem w lub przez ustawienie si na dwunas-
tej pozycji w helpie.
  
  Odczytanie poprzedniego sowa
  Kolejn moliwoci jest odczytywanie pojedynczego sowa, ale nie 
tego, na ktre przesuwa si kursor, lecz tego, ktre go poprzedza. Moe 
przecie zdarzy si, e kursor zaznacza waciwe sowo nie tyle przez 
nasunicie si na, lecz przez zatrzymanie si za nim.
  Opcj t wybieramy klawiszem q lub przez przesunicie si na trzy-
nast pozycj w helpie. Klawisz q ssiaduje z klawiszem w, ktry jest 
uyty do opcji czytania sowa/wyrazu. q jest na lewo od w, jest jakby 
przed nim tak, jak czytane sowo jest przed kursorem.
  
  Odczytanie ostatnio wywietlonego lub minionego fragmentu;
  Na wypadek, gdy wana informacja nie jest zawarta w jakich liniach, 
lecz jest wywietlona gdziekolwiek, mona zastosowa opcj czytania 
fragmentu. Przydaje si na przykad w udwikowieniu transmisji mo-
demowej. Tekst jest wywietlany tam, gdzie jest kursor. Po wypenieniu 
linii kursor przenosi si do nastpnej. Tekst moe si rozpoczyna 
w rodku linii. Nasz program pamita pocztkow sytuacj i czyta do 
pozycji kursora. Opcj t wybieramy klawiszem f lub przez przesunicie 
si na czternast pozycj w helpie.
  
  Odczytanie komunikatu
  Po wybraniu tej opcji program odczyta konkretny komunikat, ktry 
wczeniej wpisany jest przez uytkownika. Opcja ta nie ma raczej sensu 
dla udwikowienia pracy komputera. Ma natomiast znaczenie w defi-
niowaniu zdarze i reakcji na nie.
  Opcj t wybieramy klawiszem t, jak tekst lub przez przesunicie si 
na pitnast pozycj helpu.
  
  Odczytanie wyrnionego okna
  Nasz program umoliwia okrelenie i wykorzystanie okna roboczego, 
aktywnego, w ktrym toczy si jego praca. Mona tu rwnie zdefinio-
wa 10 dodatkowych okienek, ktre stanowi jakby zaplecze. Jedno 
z tych okienek moe by wyrnione. Wskazuje si go komend q o w 
trybie czytania. to wyrnione okienko jest specjalnie obserwowane 
i odczytywane w trybie na ywo. Jest to kolejny sposb na obejcie po-
dziau ekranu na linie. Udwikawiany program moe przecie wpisywa 
komunikaty nie w liniach, lecz w dialogowym oknie.
  Opcj t wybieramy przez klawisz o lub przez przesunicie si na 
szesnast pozycj w helpie.
  
  Odczytanie linii softkursora
  Dotarlimy do tak wanej opcji jak linia kursora. Czsto systemowy 
kursor jest zastpowany specyficznym znakiem lub kolorem. Ten inny 
kursor nazywamy softkursorem, dla odrnienia od zwykego systemo-
wego - hard kursora. Poza t rnic wszystko zachowuje si jak 
w przypadku opcji kursora. READBOARD obserwuje lini, w ktrej 
znajduje si softkursor i w razie potrzeby czyta wanie t lini. Sam sof-
tkursor definiujemy w trybie czytania komend qs.
  Opcj t wybieramy klawiszem s lub przez przesunicie si na sie-
demnast pozycj helpu.
  
  Przywoanie poprzednio uywanego pliku parametrw
  Jest to podobna opcja do pierwszej z omwionej listy. Rwnie nie 
ma znaczenia dla udwikowienia komputera. Ma ona znaczenie w defi-
niowaniu zdarze i reakcji na nie. Odczytanie z dysku pliku parametrw, 
ktry by uywany przed aktualnym, ma ogromne znaczenie. Dotyczy to 
na przykad sytuacji, gdy wywoanie jakiej funkcji udwikawianego 
programu powoduje zmian pliku parametrw. Wyjcie z tej funkcji musi 
prowadzi do powrotu do pliku uywanego wczeniej. Czasem mona to 
zrobi przez skorzystanie ze zwykej opcji odczytania pliku o wskazanej 
nazwie. Czasem jednak poprzednia zmiana plikw moga si zdarzy 
w rnych sytuacjach i uytkownik nie jest w stanie wskaza nazwy po-
przedniego pliku. Wtedy trzeba skorzysta z pomocy READBOARDA. 
On pamita plik wykorzystywany poprzednio.
  Opcj t wybieramy klawiszem r lub przez przesunicie si na osiem-
nast, ostatni pozycj w helpie.
  
  To wszystkie sposoby udwikawiania pracy komputera. Syntezator  
odczyta wskazany fragment, gdy nastpi znaczca zmiana na ekranie lub 
wcinicie kluczowego klawisza. Aktywne okno, okno wyrnione, ob-
szar od linii do linii i softkursor naley zdefiniowa w trybie czytania: 
  linie obszaru od...do - wpisujc litery a do y dla linii 1 do 25 oraz A 
do Y dla linii 26 do 50
  softkursor okrelajc  znak i/albo - sposb jego wywietlenia.   
  Po wyborze trybu naley wcisn klawisz ESC lub <ENTER>, by 
wrci do menu trybu na ywo. Powtrne wcinicie ESC spowoduje 
wyjcie z tego menu i powrt do trybu czytania. Trzecie wcinicie 
ESC odmrozi komputer i znajdziemy si w trybie na ywo, gdzie pro-
gram bdzie dziaa wedug nowych parametrw.
  Po uruchomieniu programu bez pliku parametrw wybrana jest opcja 
echa wywietlanych znakw na ekranie w DOSIE.
  
  w - udwikowienie wpisywanych wyrazw
  Jest to kolejna komenda menu trybu na ywo. Komenda ta jest zwi-
zana z udwikowieniem klawiatury. Syntezator nie czyta nazw klawi-
szy, ale po zakoczeniu wpisywania odczyta wyraz. Komenda w jest 
przecznikiem:
  
  1. zakoczone wyrazy s odczytywane,
  2. syntezator nie czyta ich.
  Program rozpoczyna dziaanie bez pliku parametrw z wyczon op-
cj czytania wyrazw.
  
  z - testowanie zdefiniowanych wczeniej zdarze
  O zdarzeniach bdzie mowa dalej. Tu wyjanimy jedynie, e przez 
zdarzenie rozumiemy albo wcinicie wybranego klawisza albo pojawie-
nie si lub zniknicie z ekranu waciwego napisu. Program umoliwia 
zdefiniowanie do trzydziestu zdarze. S one zapisane w pliku parame-
trw i opisuj rne moliwe sytuacje w pracy udwikawianego pro-
gramu. 
  Gdy nasz program zauway, e jakie zdarzenie wystpio, wykona 
dwie zdefiniowane wczeniej, zwizane z nim reakcje. Reakcjami mog 
by wszystkie opcje spord opisanych nieco powyej.
  Komenda z to przecznik pomidzy:
  
  1. program czuwa i sprawdza czy nie wystpuje jedna ze zdefiniowa-
nych sytuacji,
  2. program nie zwraca na to uwagi.
  Program zaczyna z wczon opcj testowania zdarze.
  
  W ten sposb omwilimy menu trybu na ywo i komendy gwnych 
parametrw w trybie czytania. Czas opisa komendy suce wykorzys-
taniu syntezatora.
  
              5.2 KOMENDY CZYTANIA
  
  Omwimy tu grup komend, ktrych rezultatem jest odczytanie przez 
syntezator stosownego fragmentu tekstu wywietlonego na ekranie. 
Fragment moe by niewielki - litera - lub cakiem spory - obszar skada-
jcy si z wielu linii. Oto szczegy wraz z klawiszami przypisanymi po-
szczeglnym komendom.
  
5.2.1 Komendy odczytywania pojedynczych znakw, sw i linii 
           wok systemowego kursora
  
  1 - odczytanie znaku na lewo od kursora;
  Syntezator odczyta znak, gdy kursor nie znajduje si w pierwszej ko-
lumnie aktywnego okna i gdy znak ten naley do zbioru znakw odczy-
tywanych. 
  2 - odczytanie aktualnego znaku;
  Syntezator odczyta znak znajdujcy si pod kursorem, gdy znak ten 
naley do zbioru znakw czytanych.
  
  3 - odczytanie znaku stojcego na prawo od kursora;
  Syntezator odczyta znak, gdy nie ley za aktywnym oknem i gdy jest 
w zbiorze znakw odczytywanych.
  
  4 - odczytanie sowa znajdujcego si na lewo od kursora;
  Odczytane sowo nie musi by dokadnie na lewo od kursora. Gdy ten 
jest na prawej krawdzi aktywnego okna, to program szuka sowa w po-
przedniej linii. Moe go znale po prawej stronie okna - bdzie wic 
ono na prawo od kursora. Trzeba wiedzie wic, e okrelenie na lewo 
oznacza w przd, gdy poruszamy si wzdu linii w lewo, a w razie do-
tarcia do lewej krawdzi okna, przeskakujemy na koniec poprzedniej li-
nii.
  
  5 - odczytanie aktualnego sowa;
  Aktualne sowo jest tym sowem, wewntrz ktrego znajduje si sys-
temowy kursor. Gdy kursor jest na spacji, syntezator nie odezwie si.
  W przypadku wszystkich komend rozpatrywane s jedynie te znaki, 
ktre nale do zbioru znakw czytanych i ktre le wewntrz aktyw-
nego okna lub na jego krawdziach.
  
  6 - odczytanie sowa stojcego na prawo od kursora;
  Podobnie jak w przypadku komendy 4, z t rnic, e poszukujemy 
sowa znajdujcego si na prawo od kursora, albo niej.
  
  7 - odczytanie poprzedniej linii ekranu;
  Syntezator nie odezwie si, gdy kursor jest ju na grnej krawdzi ak-
tywnego okna i odczyta tylko te znaki, ktre s wewntrz niego.
  
  8 - odczytanie aktualnej linii;
  
  9 - odczytanie nastpnej linii ekranu;
  Syntezator nie odezwie si, gdy kursor ley na dolnej krawdzi ak-
tywnego okna.
  
  5.2.2 Odczytanie tekstu zawartego w obszarze  
                   Komenda F  
  
  F spowoduje odczytanie obszaru. Obszar to zbir ssiednich linii 
zgodnie z definicj wykonan przy pomocy komendy lq. Obszar przydaje 
si w trybie na ywo do ledzenia  wikszej ni jedna linii czci ekranu 
i do reakcji na zdefiniowane zdarzenia. F umoliwia przesuchanie tekstu  
w nim zawartego. Warto zwrci uwag na dosy subteln rnic po-
midzy oknem i obszarem. Pierwsze daje szans ograniczenia ekranu 
z czterech stron, drugi tylko z dwch. Naley go traktowa jako sum 
ssiednich linii i atwiejszy sposb dotarcia do  waciwych  fragmentw 
tekstu. 
                        
        5.2.3 Odczytanie wskazanej linii  
                   Komenda l  
  
  Komenda ta spowoduje odczytanie wskazanej linii. Po klawiszu l na-
ley wcisn jeden z klawiszy angielskiego alfabetu (a do y lub A do Y). 
Program bdzie rozumia, e chodzi o lini o numerze odpowiadajcym 
wpisanej literze:    
  a - 1   
  b - 2   
  c - 3 ...   
  k - 11 ...   
  y - 25  
  A - 26
  B - 27 ...
  Numeracja taka jest pewnie zrozumiaa bardziej dla korzystajcych 
z systemu brajla. A - pierwsza litera alfabetu, k - jedenasta - jest podob-
na do a (rni si jedynie dodatkowym trzecim punktem), u - jest dwu-
dziest pierwsz liter alfabetu - znowu rni si tylko kolejnym doda-
nym punktem - tym razem szstym. W tej rozgrywce nie bierze udziau 
litera w - jej brajlowski ksztat nie pozostawia co do tego wtpliwoci. 
  Z linii A do Y mona korzysta, gdy ekran wywietla wicej ni 25 li-
nii.
                        
                        
                        
     5.2.4 Odczytanie aktualnego fragmentu  
                   Komenda m  
  
  m odczyta fragment tekstu, wewntrz ktrego znajduje si kursor. 
Fragment ten moe by sowem, lini lub zdaniem, zalenie od definicji 
fragmentu - zgodnie z ostatnim uyciem komendy f trybu czytania.  
Komenda m moe suy do wielokrotnego odczytania tego samego 
fragmentu. Wystarczy w tym celu uy wielokrotnie tego klawisza. Poj-
cie aktualnego fragmentu jest cile zwizane z definicj aktywnego 
okna. READBOARD traktuje tekst  wywietlony poza nim jakby go nie 
byo.    
  Wszystkie komendy od 1 do 9 nie wpywaj na definicj fragmentu 
tekstu odczytywanego ednorazowo. Uzupeniaj one jedynie komendy 
strzaek i m.  
                        
       5.2.5 Co jest w linii softkursora?  
                   Komenda M  
                        
  M odczyta zawarto linii softkursora. Nie zawsze wida na ekranie 
systemowy kursor. Czasem jego rol peni jaki znak lub kolor.  Defini-
cja softkursora polega na okreleniu znaku lub sposobu jego wywietle-
nia. Program odszukuje pierwsz lini, w ktrej jest softkursor i odczytu-
je j. Poszukiwanie rozpoczyna si od gry ekranu. Linia zawierajca 
drugi softkursor nie bdzie odczytana, chyba e uytkownik okreli nu-
mer softkursora, ktry go interesuje - patrz komendy klawiszy F11 i 
F12. Mona te prbowa omin wystpienie softkursora przez ograni-
czenie aktywnego okna.
  
    5.2.6 Na jakim znaku znajduje si kursor  
                   Komenda z  
                        
  Program poinformuje o znaku znajdujcym si tam, gdzie kursor, wy-
powiadajc jego nazw - gdy nie jest on liter - lub imi odpowiadajce 
mu - w przeciwnym przypadku.    
                        
5.2.7 Odczytanie tekstu wywietlonego w aktywnym okienku
                 Komenda SPACJI
                        
  Komenda ta spowoduje odczytanie tekstu wywietlonego w aktyw-
nym oknie - w przypadku ustalenia, e odczytujemy cae okno - lub tekst 
znajdujcy si pomidzy aktualn pozycj kursora i kocem okna - 
w przeciwnym przypadku. Dla okna o wielkoci caego ekranu odczyty-
wane bdzie wszystko. Pozwoli  to na sprawne odczytywanie ksiek 
i podrcznikBACKSPACE. Program odczyta tekst uwzgldniajc do-
tychczasowe uw. Czytanie mona przerwa, wcisiskajc dowolny kla-
wisz,  na przykad stalenia - kolory, zbir znakw czytanych i pomija-
nych itd.
  
  TAB - zdefiniowanie pozycji wyrnionej (znacznika). Wcinicie 
klawisza TAB pozwoli zapamita aktualn  pozycj kursora. Pozycja ta 
otrzyma nazw klawisza wcinitego po TAB. Przesunicie kursora do 
tej pozycji umoliwia komenda K -  wcinicie  klawisza przypisanego 
wybranej pozycji spowoduje  tam przemieszczenie kursora. Uytwnik  
moe zdefiniowa do 10 pozycji specjalnych i nazwa je literami a do j. 
Nie musi korzysta z tej moliwoci, jednak gdy to uczyni, READBO-
ARD zapamita zdefiniowane pozycje na ekranie a do wyczenia pro-
gramu lub ich przedefiniowania.  
  SHIFT-F8 - test zdarze. Program przeprowadza takie testy nieus-
tannie, gdy wczona jest opcja m z menu trybu na ywo. Na wypadek 
niezauwaenia zdefiniowanego jako zdarzenie pojawienia si na ekranie 
napisu, udostpniamy t komend. Jej celem jest  upewnienie si, czy 
program rzeczywicie dobrze zareagowa.  
  SHIFT-F9 - test ostatnio uywanego pliku parametrw. Program od-
czyta nazw tego pliku, gdy faktycznie poprzedza plik aktualny lub zad-
wiczy w przeciwnym przypadku. Gdy uytkownik postanowi skorzys-
ta z opcji ostatniego pliku w reakcjach na zdarzenia, program odczyta 
z dysku plik, ktrego nazw wanie odczyta.   
  
                 5.2.8 Powtrka  
  
  Zwracamy uwag na sposb nazwania komend przydzielonymi im 
klawiszami. Komendy zostay zwizane z nimi tak, by miay alfabetyczne 
odniesienia, gdzie tylko jest to moliwe.   
  a - aktywno generatora dwiku;  
  g - gos;  
  m - mw;  
  w - wielokrotno znaku;  
  Do tych komend doczone s inne, ktre ju nie mogy si w ten 
sposb kojarzy. Jak je zapamita? Dla uatwienia podzielilimy je na 
kilka grup. Mamy komendy klawiszy funkcyjnych F1 do F10:  
  F1 - czytaj wybrane okno;
  F2 - zapis pliku parametrw;  
  F3 - odczyt pliku parametrw;  
  F4 - kalkulator;  
  F5 do F8 - komendy zwizane z kolorami;  
  F9 - test pliku parametrw;  
  F10 - szukaj na ekranie napisu lub znaku ze wskazanej grupy.  
  Mamy te klawisze numeryczne, ktre zorganizowane s geograficz-
nie zarwno w trybie czytania jak i w trybie na ywo dla odczytania 
fragmentw tekstu otaczajcych kursor:  
  1 2 3 - czytaj liter;  
  4 5 6 - czytaj sowo;  
  7 8 9 - czytaj linie;  
  1 4 7 - czytaj  wymienione fragmenty na lewo lub w gr od kursora;   
  2 5 8 - w miejscu kursora; 
  3 6 9 - czytaj  wymienione fragmenty na prawo lub w d od kursora.
  Dla szybkiego przemieszczenia kursora do wskazanej linii przygoto-
walimy komend y. Naley wcisn y i wpisa numer wiersza. Komen-
da x przemieszcza kursor w poziomie, k w obu kierunkach - trzeba po-
da zarwno wiersz jak i kolumn. Kilka dodatkowych funkcji umieci-
limy w osobnym podmenu wywoywanym komend q, po ktrej naley 
wcisn jeden z klawiszy:  
  1 - wybr odczytywania caego okna lub tylko jego czci od pozycji 
kursora do dou;  
  2 - informacja o numerze uywanego portu i jego zmiana;  
  3 - czas;  
  4 - data;  
  5 - wybr midzy normalnym czytaniem i czytaniem dla korektorw;  
  6 - test kolorw w aktualnej linii.   
  Inne klawisze funkcyjne maj przypisane role zgodnie z ich natur: 
w lewo - strzaka w lewo, bd o jeden znak w lewo itd.  
  Pozostaje niewiele klawiszy zorganizowanych nieco  chaotycznie, ale 
nie mielimy adnego wyboru:  
  =, +, - - klawisze dla ustawiania intonacji.
  Uywamy czasem gwiazdki dla oznaczenia caego ekranu lub aktual-
nego koloru oraz pytajnika dla zrzucenia odpowiedzialnoci na program. 
Na przykad wcinicie pytajnika przy wyborze okna spowoduje automa-
tyczne znalezienie ramki i ustalenie w niej okna. Najczciej stosowany-
mi w trybie czytania komendami s:  
  spacja - czytaj aktywne okno;  
  m - czytaj aktualny fragment;   
  strzaki w lewo i w prawo wcinite razem z klawiszem CTRL dla 
czytania tekstu w przd i w ty;  
  o - ustalenie okna;  
  F5, F6, F7, F8 - dla ustalenia koloru tekstu i ta, na ktrym jest wy-
wietlony.  
  Komendy czytania su do wysuchania tekstu wywietlonego na 
ekranie. Inne komendy su do ustalania parametrw. Zmiana parame-
trw dotyczy zarwno trybu czytania jak i trybu na ywo. Komenda 
K za suy do dokadniejszego zbadania zawartoci ekranu i przemiesz-
czania kursora rwnie na zewntrz aktywnego okna. Przyda si to pod-
czas ogldania skomplikowanych ekranw wielokolorowych i zawieraj-
cych przerne ramki, definiowania nowych okienek i definiowania zda-
rze i reakcji na ich wystpienie. Po zdefiniowaniu parametrw polecamy 
stworzenie pliku, by przygotowany na t okazj zbir nie przepad po 
wyczeniu komputera. Dodajmy do tego inynierski kalkulator obecny 
wycznie w wersji MAX (komenda F4) i zainstalowane te tylko tam  
szukanie wzorca na ekranie przez komend F10.  Wane jest nauczenie 
si tworzenia definicji zdarze, czyli wyrnionych klawiszy i napisw, 
ktre w razie  ich  poprawnego przygotowania zaskocz swoj skutecz-
noci. Program bdzie wykonywa niewiarygodne operacje po wcini-
ciu jednego z tych klawiszy lub po napotkaniu wskazanego napisu. Wy-
br czy ma to by klawisz, czy napis naley do uytkownika. Gdy w ud-
wikawianym programie jaki klawisz peni nieustannie jednol, lepiej 
polega na nim. Gdy jednak na ekranie pojawi si co nowego bez 
zwizku z konkretnym klawiszem, lepiej znale na ekranie napis, ktry 
jednoznacznie identyfikuje sytuacj. Oto przykad sytuacji, w ktrych le-
piej skorzysta z uwraliwienia klawiszy. W wielu programach mona 
skorzysta z HELPU wywoywanego przez wcinicie F1. Instrukcje po-
jawiaj si zawsze w tym samym miejscu i w identycznym okienku. Nie 
warto sprawdza napisw na ekranie. Wcinicie klawisza F1 powinno 
sta  si oczekiwanym zdarzeniem. Podobnie wyjcie z HELPU. Nast-
puje zawsze po wciniciu ESC. Klawisz ten mona uwraliwi. ESC 
w HELPACH przypominamy specjalnie po to, by zwrci uwag na 
moliwo uycia opcji odczytania pliku parametrw uywanego po-
przednio. F1 spowoduje wywoanie HELPU i odczytanie pliku parame-
trw przygotowanego dla niego. ESC spowoduje powrt do przerwanej 
funkcji udwikawianego  programu i odczytanie stosownego dla pliku 
parametrw. Jeli jednak mona dotrze do jakiego ekranu na wiele 
sposobw, to nie mona wskaza sprawczego  lawisza. Trzeba znale 
napis. Na przykad wywoanie NORTON COMMANDERA lub ponow-
ne przywoanie jego tabelki moe by zauwaone poprzez znalezienie 
napisu NAME w trzecim wierszu i szstej kolumnie.     
  
   5.3 Komendy wersji brajlowskiej READBOARDA
     Zbir komend poprzedzonych prefiksem /
                        
  Nasz program potrafi wsppracowa zarwno z syntezatorami jak 
i brajlowskimi monitorami. Wystarczy doczy do odpowiedni driver - 
sterownik. Jak do tej pory steruje on syntezatorem naszej firmy, 
i APOLLEM oraz brajlowskim monitorem 402-znakowym produkowa-
nym przez nasz firm.
  42 znaki s tu podzielona na dwie grupy:
  40 znakw dla tekstu
  2 znaki dla numeru wywietlanego w brajlu wiersza.
  40 znakw na tekst to niewiele, gdy nieumiejtnie si z nich korzysta. 
Gdy jednak potrafimy szybko przemieszcza si w lewo i prawo, usta-
wia na aktywne okno itd, mog one  w zupenoci wystarczy. 
Usprawnieniu wykorzystywania tych 40 znakw su opisane niej ko-
mendy.
  
       5.3.1 Obserwowanie aktywnego okna
                   Komenda /a
  
  Normalnie linijka brajlowska pokazuje pierwszych 40 znakw ekranu. 
Mona to zmieni. Podkomenda a umoliwia okrelenie pierwszej ko-
lumny brajlowskiej. od tej pory wszystkie znaki bdce na ekranie na le-
wo od tej kolumny nie bd ogldane. Gdy kolumna ta jest dalej ni 41, 
to prawa strona brajlowskiej linijka bdzie zajta przez spacje.
  Niezalenie od sposobu ledzenia udwikawianego i ubrajlawianego 
programu brajlowska linijka bdzie pokazywaa wywietlane linie od 
wpisanej tu kolumny. Linia, ktra bdzie pokazana w brajlu wynika ze 
sposobu ledzenia pracy komputera. Moe to by linia kursora, softkur-
sora, pierwsza linia ekranu itd zgodnie z ustaleniem w komendzie u menu 
trybu na ywo. W trybie czytania bdziemy rwnie ogldali tekst od 
wpisanej kolumny.
  
            5.3.2 Obserwowanie barw
                   Komenda /b
  
  Podkomenda b przecza pomidzy wywietlaniem tekstu i koloru 
widocznych na ekranie. Kolory s tu pokazywane jako specyficzny ukad 
punktw w szeciopunkcie. Kady z 256 kolorw jest wywietlany ina-
czej. 
  Komenda ta umoliwia zorientowanie si w rozmieszczeniu poszcze-
glnych kolorw na ekranie. jest to bardzo uyteczne, gdy udwika-
wiany i ubrajlawiany program korzysta z przesuwania podwietle.
  Program rozpoczyna dziaanie od wywietlania znakw.
  
   5.3.3 Wywietlanie maych lub duych liter
                   Komenda /d
  
  Brajlowskie monitory maj omiopunktowe znaki brajlowskie. Due 
A nie jest wywietlane jako znak duej litery i mae a, lecz jak pojedyn-
czy znak zbudowany z pierwszego i sidmego punktu. Sze zwykych 
punktw ma normaln numeracj. Dwa dodatkowe dolne punkty przy-
jmuj numery:
  sidmy - lewy dolny punkt,
  smy - prawy dolny punkt.
  Czytanie w omiopunktowym brajlu jest troch bardziej kopotliwe, 
tote gdy nie ma ono znaczenia dla uytkownika warto wyczy dwa 
dolne punkty. Suy temu niniejsza komenda, ktra przecza pomidzy 
dwiema moliwociami.
  Normalnie program rozpoczyna dziaanie wywietlajc osiem punk-
tw.
  
 5.3.4 Pokazywanie w brajlu kursora systemowego
                   Komenda /k
  
  READBOARD moe wywietli systemowy kursor, ktry zasoni sto-
jcy w jego miejscu znak lub nie zauway go. k to przecznik. Kursor 
jest smym punktem, cho to moe by zmienione.
  Normalnie nasz program pokazuje systemowy kursor.
                        
      5.3.5 Powrt do lewej strony ekranu
                   Komenda /l
  
  Niezalenie od definicji aktywnego okna mona wrci do wywietla-
nia w brajlu lewej strony ekranu. Zrealizuje to podkomenda l. Pierwszy 
brajlowski znak pokae wtedy pierwsz kolumn ekranu. 
  Program wanie w ten sposb startuje.
                        
        5.3.6 Podgldanie aktywnego okna
                   Komenda /o
  
  Normalnie linijka brajlowska pokazuje 40 lewych znakw w poszcze-
glnych liniach. Podkomenda a w zbiorze komend brajlowskich spowo-
duje przesunicie si pierwszego brajlowskiego znaku na lew krawd 
aktywnego okna. Gdy okno bdzie szersze ni 40 znakw, nie odczyta-
my jednoczenie jego prawej strony. Gdy bdzie ono wsze ni 40 zna-
kw obejrzymy w brajlu rwnie znaki znajdujce si poza jego praw 
krawdzi. Gdy natomiast lewa krawd okna jest w kolumnie na prawo 
od 41. kolumny ekranu, obejrzymy okno a do jego prawej krawdzi, 
a reszt brajlowskich znakw bd okupoway spacje.
  Program rozpoczyna dziaanie od wywietlania pierwszych 40 zna-
kw ekranu nie uwzgldniajc definicji okna.
  
                        
      5.3.7 Ogldanie prawej strony ekranu
                   Komenda /p
                        
  Od tej pory bdziemy ogldali w brajlu praw czterdziestk linii ekra-
nu. Program rozpoczyna od pokazywania pierwszych czterdziestu zna-
kw.
  Na koniec trzeba podkreli, e ch ponownego skorzystania z braj-
lowskiej komendy musi by poprzedzona prefiksem /. Nie jest to podme-
nu, lecz jednorazowy prefiks zbioru komend.
                        
          5.4 Zbir komend dodatkowych 
Komendy zwizane z wyrnionym oknem, softkursorem, obsza-
                   rem i inne
                   Komenda q
                        
  Po wciniciu klawisza q naley wcisn jeden z wymienionych poni-
ej klawiszy. Ponowne skorzystanie z tych funkcji wymaga powtrnego 
wcinicia q.  
  Oto lista funkcji dodatkowych:   
  
  
          5.4.1 Czy czyta cae okno?
                   Komenda q1
  
  q1 to przecznik czytania okna: caego lub tylko jego czci - od 
kursora do dou. Wane w komendzie spacji, czytajcej cae okno. Czs-
to oknem jest ekran, tote q1 wybiera pomidzy czytaniem caego ekra-
nu lub tylko jego dolnej czci.
  Normalnie program czyta cae okno.
                        
         5.4.2 Numer portu wyjciowego
                   Komenda q2
                        
  Komenda ta pokazuje i daje moliwo modyfikacji numeru portu, 
pod ktry wysyany jest syntetyczny dwik. Komputery mog by wy-
posaone w kilka ukadw wyjciowych, tak zwanych drukarkowych, 
czy te rwnolegych. Program zaczyna dziaanie od testu portu. Wcis-
kamy klawisz n a do usyszenia gosu syntezatora. Wtedy wciskamy t. 
Port mona te okreli poprzez wpisanie w linii komend parametru /p 
i numeru. Omwilimy to dosy szczegowo w rozdziale o pierwszej 
prbie uruchomienia READBOARDA. Gdyby jednak w trakcie pracy 
programu musiano zmieni port drukarkowy, to komenda q2 pozwoli 
zmieni definicj w naszym programie.
              5.4.3 Aktualny czas
                   Komenda q3
                        
  Program skorzysta z systemowego zegar i odczyta czas.
  
              5.4.4 Aktualna data
                   Komenda q4
  
  Program skorzysta z zegara i odczyta dat. Powie miesic i dzie. 
Mgby powiedzie rok i dzie tygodnia, ale nie ma to zapewne wik-
szego znaczenia dla naszych uytkownikw.
  
          5.4.5 Czytanie korektorskie
                   Komenda q5
  
  q5 realizuje przeczenie pomidzy czytaniem normalnym i korekcyj-
nym,  gdzie  sowo "wzgrze" nie bdzie odczytane jako "wzge", lecz  
jako  "w z g o z kresk r z e".
  
  
                        
         5.4.6 Kolory w aktualnej linii
                   Komenda q6
  
  Przekazuje informacj o kolorach w aktualnej linii. Program przegl-
da kolejne znaki i odczytuje numery kolumn oraz nazwy kolorw, ktre 
tam si rozpoczynaj.
  
          5.4.7 READBOARDOWY terminarz
                        
  Niewidomy uytkownik pracuje z komputerem zawsze przy urucho-
mionym programie udwikawiajcym go. Nasz klient nieustannie ko-
rzysta wic z READBOARDA. Pomylelimy, e skoro tak, to warto 
wyposay go w specjalne moliwoci:
  obsuga zegara
  inynierski kalkulator
  wygodny help w postaci menu komend
  terminarz
  Niniejszy rozdzia wyjania stosowanie terminarza. Najpierw kilka in-
formacji oglnych.
  Terminarz pozwala na zdefiniowanie do 10 terminw/alarmw. S 
one zapisywane w pliku ALARARM.PAR. Jeden alarm to zbir nastpu-
jcych danych:
  rok miesic dzie
  godzina minuta
  rodzaj reakcji na nadejcie terminu: 
  t - odczytanie tekstu komunikatu,
  b - powtarzajce si bipnicie,
  p - przypominanie o alarmie co godzina.
  Podczas definiowania program proponuje aktualn dat i czas, by 
mniej edytowa. Gdy nadejdzie pora, zareaguje we wskazany sposb. 
Gdy w momencie nadejcia terminu komputer jest wyczony lub nie 
uywamy READBOARDA lub jego pochodnych, program przypomni 
o alarmie gdy tylko zostanie on uruchomiony. Powie wtedy:
  alarm zapomniany.
  Po usyszeniu informacji o alarmie naley wcisn klawisz ESCAPE, 
by go zlikwidowa i odblokowa komputer. Aby pomc uytkownikom, 
ktrzy nie tyle chc zapisa konkretny termin, lecz chc zanotowa 
sprawy, ktre musz by zaatwione bez zwizku z dat i czasem, RE-
ADBOARD oferuje opcj p reakcji na termin. Alarm taki nie bdzie usu-
nity z pamici po wciniciu ESCAPE, lecz przesunie si o godzin jego 
czas. Gdy zapamitan spraw zaatwimy, moemy skasowa taki alarm 
wycznie komend kasowania alarmw. Doliczajc jedn godzin pro-
gram czuwa nad zmian dni, miesicy i lat. Wane sprawy nie przepadn 
w nocy, na przeomie miesicy, a nawet w Sylwestra.
                        
          5.4.7.1 Definiowanie alarmu
                   Komenda qa
                        
  Powyej opisalimy niemal cakowicie procedur definiowania alar-
mw. Aby unikn jakichkolwiek kopotw zamieszczamy list krokw 
prowadzcych do zapamitania terminu alarmu.
  Program pyta o numer alarmu - moe ich by dziesi - sam proponu-
je numer 1. Mona t propozycj edytowa lub przyj i wcisn EN-
TER.
  Program proponuje rok - teraz 1995 - mona t liczb edytowa lub 
przyj, a na koniec wcisn ENTER.
  Program wywietla aktualny miesic - postpujemy jak poprzednio - 
edycja ENTER.
  Teraz aktualny dzie, edycja, ENTER.
  Podobnie z godzin - program proponuje aktualn, mona j edyto-
wa i zdecydowa wciskajc ENTER. 
  Teraz minuta - ponownie proponuj nam aktualny czas, edycja i EN-
TER.
  To wszystko przebiega nieco inaczej dla modyfikacji wczeniej zapa-
mitanego alarmu. Program nie proponuje wtedy aktualnego czasu i da-
ty, lecz to, co wczeniej zapamita. 
  Teraz naley okreli reakcj na alarm. S do wyboru opcje:
  t - odczytanie tekstu komunikatu
  p - alarm przypominajcy o sprawie a nie o terminie,
  b - alarm terminowy, ale nie wypowiadajcy tekstu lecz uywajcy 
komputerowego dzwonka.
  Naley wic wcisn jeden z trzech klawiszy: t p b i ENTER. Gdy 
wybralimy t lub p trzeba wpisa tekst komunikatu zakoczony ENTE-
REM. 
  Komend t mona uy te do przejrzenia pamitanych alarmw. Po 
podaniu numeru naley wciska ENTER po usyszeniu informacji o da-
cie, czasie i reakcji. Dane nie zmieni si wtedy.
  
           5.4.7.2 Kasowanie alarmw
                   Komenda qA
                        
  Kasowanie jest proste. Program pyta o to, czy skasowa wszystkie 
notatki, czy tylko jedn konkretn. Moemy wcisn t, gdy wszystkie 
i dowolny inny, gdy jeden. Po uyciu t komenda jest wykonywana, gdy 
co innego, program pyta o numer alarmu do skasowania. Trzeba wpisa 
numer i wcisn ENTER. Nowy plik ALARM.PAR bdzie zapisany na 
dysku.
  
                        
           5.4.7.3 Testowanie alarmw
                Komenda q CTRL-A
  
  Program nie musi czuwa nad terminami alarmw,poniewa obcia 
go to  w jaki sposb. Gdy nie zaley nam na tym, wyczamy t moli-
wo niniejsz komend/przecznikiem. Sami moemy ponownie w-
czy czuwanie lub program uaktywni go, gdy zdefiniujemy nowy termin. 
Program rozpoczyna od czuwania nad alarmami, chyba e nie znajdzie 
pliku ALARM.PAR.
  
            5.4.8 Zmiana kodu znakw
                   Komenda qk
                        
  Nasz program potrafi czyta rne kody polskich znakw. Normalnie 
rozpoznaje kody w standardzie Mazowii. qk jest przecznikiem prowa-
dzcym do rozpoznawania kodu Latin lub przywracajcym kod Mazowii. 
Moliwe jest rozpoznawanie innych kodw - na specjalne yczenie klien-
tw.
                        
            5.4.9 Definicja obszaru 
                   Komenda ql
  
  Obszar to zbir linii. Naley wpisa dwie  litery wedug literowej nu-
meracji linii:  
  a - pierwsza linia,  
  j - dziesita,  
  y - dwudziesta pita.  
  A - dwudziesta szsta,
  Y - pidziesita linia.
  Obszar moe skada si na przykad z jednej linii. Naley wtedy 
dwukrotnie wcisn ten sam klawisz. Rwnie dobrze obszarem moe by 
cay ekran. Pojcie obszaru jest wane, gdy uzupenia pojcie aktywne-
go okna. Okno wymaga okrelenia czterech krawdzi, obszar da si mo-
dyfikowa tylko z gry i z dou. Poszerza ono rwnie zbir reakcji w 
trybie na ywo. Normalnie moe by odczytana aktualna linia, linia 
pierwsza lub ostatnia itd. Okrelenie obszaru pozwala na odczytanie kil-
ku linii naraz. Gwnym zastosowaniem obszaru jest tryb na ywo.  
Mona ustali tryb ledzenia pracy komputera na ledzenie tego obszaru.  
Jest to jedyna okazja do obserwowania zmian w kilku ssiednich liniach. 
Kolejnym zastosowaniem jest wybranie obszaru jako fragmentu do od-
czytania w reakcji na zachodzce zdarzenia. 
  Program nie ma zdefiniowanego obszaru na pocztku dziaania, gdy 
nie skorzystano z pliku parametrw.
  
           5.4.10 Test obszaru linii
                 Komenda CTRL-l 
                        
  Program poinformuje o numerach linii zaczynajcej i koczcej ob-
szar.
                        
      5.4.11 Definicja  wyrnionego  okna
                   Komenda qo
                        
  Definicja ta dotyczy okienek wczeniej zapamitanych. Bdzie ona 
przydatna, gdy uytkownik zechce ustali reakcj programu na zdarzenie  
wcinicia uwraliwionego klawisza lub pojawienia si lub zniknicia na-
pisu, na odczytanie tego okienka. Aby skorzysta z tej moliwoci naley 
wcisn klawisz bdcy nazw jednego ze zdefiniowanych okien.
  Program zaczyna dziaa bez zdefiniowanych okienek i bez wyrnio-
nego okna.
  
         5.4.12 Test wyrnionego okna
                 Komenda CTRL-o  
                        
  Program wymieni liter, bdc nazw wyrnionego okna.  
  
            5.4.13 Rozciganie mowy
                   Komenda qr
                        
  Jest stosowana wycznie w wersji 4 programu. Jest to przecznik, 
ktry w razie aktywnoci wydua niektre fonemy. Dotyczy to szcze-
glnie samogosek i niewybuchowych spgosek. Czas czytania przedu-
a si o mniej wicej 30 procent. Ponowne uycie tej komendy przywra-
ca normalny sposb czytania. Wanie od tego stanu rozpoczyna pro-
gram uruchomiony bez pliku parametrw.
  
          5.4.14 Definicja softkursora
                   Komenda qs
                        
  Softkursor to znak lub kolor penicy rol kursora. Udwikawiany 
program rezygnuje z systemowego kursora na rzecz jakiego kodu AS-
CII. Moe to zosta zwizane ze sposobem jego wywietlenia. To drugie 
nie jest konieczne. Czasem zdarza si, e  softkursor nie jest konkretnym 
znakiem, lecz wycznie specjalnie zarezerwowanym kolorem znaku i ta.   
  Aby zdefiniowa softkursor naley najpierw dokadnie zbada ud-
wikowiony program. Po rozpoznaniu jego softkursora naley sprowa-
dzi kursor na jego miejsce, wcisn q, nastpnie s i odpowiedzie na py-
tanie, czy bdzie definiowany znak i kolor. Twierdzca odpowied na 
jedno z tych pyta zaowocuje wywoaniem procedury definiujcej sto-
sowny parametr. Najpierw naley ustali znak, potem kolor. Odpowiedzi  
na pytania s od siebie niezalene. Softkursorem moe wic by specy-
ficzny znak, albo specyficzny kolor, albo jednoczenie znak i wywietle-
nie.  
  Po zdefiniowaniu softkursora i okreleniu reakcji na jego przemiesz-
czenie, program bdzie czyta linie, do ktrych dotrze on jakby to byy 
linie kursora systemowego. 
  Po rozpoczciu dziaania softkursor nie jest okrelony.
  
                        
                        
                        
            5.4.15 Test softkursora
                 Komenda CTRL-s  
                        
  Program poinformuje o ustalonym dla softkursora znaku i kolorze.   
  
      5.4.16 Odczytywanie wyjtkowych sw
                   Komenda qw
                        
  Jest to przecznik czytania wyjtkowych sw niezgodnie z polsk 
wymow. Algorytm mowy zosta przygotowany do odczytywania rno-
rodnych polskich sw. Program potrafi je intonowa i wypowiada licz-
by zgodnie z naszymi zwyczajami. Potrafi rwnie poradzi sobie 
z rzymskimi cyframi i akcentowaniem sw takich jak fizyka, matematy-
ka itd. Co stanie si, gdy  READBOARD napotka nazwisko popularnego 
autora sensacyjnych powieci MCLEAN? Wersja 3.3 daje sobie z tym 
rad. 
  Uytkownik moe zmusi program do czytania takich wyjtkowych 
sw zgodnie z jego yczeniem. yczenia naley wpisa do specjalnie dla   
tego celu skonstruowanego pliku WYJATKI.PAR. Kady wiersz tego 
pliku dedykowany jest jednemu sowu. Kolejne wiersze musz by upo-
rzdkowane alfabetycznie. Nie moe si zdarzy, e wiersz  dedykowany 
sowu MCLEAN poprzedzi wiersz dedykowany sowu DAY. Alfabe-
tyczny porzdek sprzyja przypieszeniu poszukiwania sw. Program 
szuka do wiersza, ktry zaczyna sowo dalsze ni poszukiwane. Test 
koczy si wtedy i nic nie pomoe fakt, e kilka wierszy dalej pojawia si 
poszukiwany wzorzec.  
  Wewntrz linii musi rwnie panowa porzdek. Najpierw naley na-
pisa sowo w wersji pisemnej, a nastpnie jego wersj fonetyczn. Trze-
ba koniecznie oddzieli je spacj. Program odczytuje pierwsze sowa po-
szczeglnych linii. Gdy znajdzie odpowiedni wzorzec, zastpi go sowem 
stojcym na drugim miejscu. Komenda qw jest przecznikiem pomidzy 
uczuleniem programu na poszukiwanie wyjtkw i unieaktywnieniem tej 
opcji. W razie aktywnoci program sprawdza zawarto pliku przed ka-
dym analizowanym sowem. Gdy jednak nie znajdzie w ogle pliku WY-
JATKI.PAR, sam wycza opcj.  
  Na pocztku opcja ta jest nieaktywna, chyba e inaczej zdecyduje za-
adowany plik parametrw.
                        
                        
                        
                        
                        
                        
     5.4.17 Odczytanie znaku na inny sposb
                   Komenda qz
  
  Program najpierw poinformuje o znaku, ktry jest wywietlony 
w miejscu systemowego kursora, a nastpnie o kolorze tego znaku, ta 
i ewentualnym jego migotaniu.     
  
         5.5 Komendy dotyczce kolorw
  
  Tekst moe by wywietlony na ekranie w rny sposb. Monitory 
potrafi generowa wiele kolorw znakw i ta. Nie jest to jedynie ozdo-
b. Peni wan funkcj informacyjn, dlatego musimy zadba by niewi-
domy uytkownik mia pen relacj o kolorach widocznych na ekranie. 
  Poniej opisujemy kilka prostych komend dotyczcych kolorw. Na-
stpne komendy z tej dziedziny mona znale w rozdziale o klawiszach 
funkcyjnych. Zacznijmy od najprostszych kwestii.
  Kolor pojedynczej pozycji na ekranie to w gruncie rzeczy para kolo-
rw:
  1. kolor znaku,
  2. kolor ta.
  Dochodzi do tego moliwo migotania. Rnorodne kolory s wy-
korzystywane do zaznaczenia poszczeglnych fragmentw i ich katego-
rii. Moe na przykad zdarzy si, e czerwony kolor znakw na biaym 
tle oznacza w udwikawianym programie ostrzeenie, na ktre trzeba 
sensownie zareagowa. READBOARD musi o tym poinformowa uyt-
kownika, gdy w innym razie dojdzie do kopotw. W kolejnych pod-
rozdziaach i przy okazji omawiania klawiszy funkcyjnych przedstawimy 
sposoby radzenia sobie z kolorami.
                        
       5.5.1 Sygnalizacja barw na ekranie
                   Komenda b
  
  Komenda ta to przecznik pomidzy sygnalizowaniem zmian barw na 
ekranie lub nie informowaniem o barwach. Standardowo program nie 
sygnalizuje ich. Po wciniciu klawisza b w trybie czytania funkcja ta 
uaktywnia si. Przemieszczaniu kursora mowy w trybie czytania towa-
rzyszy wtedy sprawdzanie barw mijanych znakw. Po zauwaeniu zmia-
ny program generuje seri specyficznych dwikw. Uytkownik wie, e 
kolor znakw lub ta zmieni si. Powtrne wcinicie klawisza b unieak-
tywni t funkcj. Komenda b nie przyda si do zbadania jakie kolory s 
na ekranie, ale wietnie zorientuje uytkownika o miejscach, w ktrych 
wystpuj barwy inne ni og znakw.
                        
        5.5.2 Odczytanie kolorw w linii
                   Komenda ,
                        
  Na yczenie uytkownikw wprowadzilimy komend, w trybie czy-
tania, ktra peni dokadnie t sam rol co opisana ju wyej komenda 
q6.
  
            5.5.3 Kolor pod kursorem
                   Komenda \
  
  Program poinformuje o kolorze znaku, ta i o migotaniu w miejscu 
systemowego kursora.
  
      5.6 Komendy zwizane z systemem mowy
  
  To, co odczyta syntezator, zaley od kilku decyzji uytkownika. Wy-
biera on:
  miejsce ekranu, z ktrego READBOARD odczyta tekst, 
  fragment, ktry ma by odczytany w reakcji na pojedyncz komend 
czytania,
  zbir znakw czytanych i niezauwaanych itd.
  Decyzje te s podejmowane dziki opisanym niej komendom.
  
    5.6.1 Wczanie i wyczanie syntezatora
                   Komenda a  
                        
  a wcza lub wycza syntezator - program zmienia opcj na aktyw-
ny/nieaktywny. READBOARD wysya do syntezatora dczytany tekst 
wycznie wtedy, gdy ten jest wczony. W innym przypadku READ-
BOARD rezydujcy w operacyjnej pamici milczy.  
  Syntezator mona wczy nie tylko poprzez powtrne uycie ko-
mendy a, lecz rwnie poprzez wywoanie niektrych komend trybu na 
ywo. Chodzi o te komendy, ktrych zastosowanie musi si wiza z de-
cyzj o uaktywnieniu syntezatora. Uytkownik moe wyczy synteza-
tor rwnie w trybie na ywo przez jednoczesne wcinicie klawiszy 
CTRL i SHIFT. To ma przyspieszy prac przez omijanie koniecznoci 
wejcia do trybu czytania.
  
  5.6.2 Definicja zbioru znakw odczytywanych  
                   Komenda c
  
  c zmienia zbiory znakw czytanych i pomijanych przez READBO-
ARD. Po uruchomieniu READBOARD czyta  wycznie litery angiels-
kiego i polskiego alfabetu, cyfry i znaki: #, $, @, %, ^, &, /, \. Inne znaki 
s niezauwaane. Komenda ta moe to zmieni. Kod ASCII podzielony 
zosta dla uatwienia na kilka podzbiorw, ktre mona w caoci doda 
do lub odj od tych dwch zbiorw. Tabela zawiera wykaz podzbiorw 
wraz z klawiszami im przydzielonymi.    
  
  KLAWISZ   OPIS GRUPY ZNAKW ASCII  
  a -                zbir maych i duych liter alfabetu angielskiego: 
        a..z, A..Z;  
  p  -               zbir duych i maych polskich znakw diakrytycznych;   
  c  -               zbir cyfr: 0..9;  
  i  -                zbir znakw interpunkcyjnych;  
  n  -               zbir nawiasw;   
  m  -              zbir znakw matematycznych;  
  #  -               zbir znakw informatycznych;  
  r  -               zbir znakw sucych do budowania na ekranie rne-
    go rodzaju ramek;  
  $  -               zbir znakw stosowanych w angielskojzycznych teks-
    tach; u litery innych narodw (umlauty);  
  w  -              cay zbir ASCII bez spacji.   
  
  Kada grupa znakw doczona do jednego z tych dwch zbiorw - 
zbioru znakw odczytywanych lub zbioru znakw pomijanych - jest au-
tomatycznie usuwana z drugiego z nich. Ponadto mona doczy do 
nich pojedyncze znaki. Naley w tym celu wcisn klawisz z po klawiszu 
c, a nastpnie klawisz wybranego znaku lub klawisz ALT z jego nume-
rem ASCII wpisanym na numerycznej czci klawiatury. W trybie czy-
tania ta cz klawiatury nie jest przedefiniowana przez nas, lecz dziaa 
normalnie. Pogrupowanie kodw w podzbiory ma suy do uatwienia 
przeczania zawartych w nich znakw przy pomocy wcinicia jednego 
klawisza. Wszystkie klawisze przypisane podzbiorom dziaaj jak prze-
czniki: jednokrotne wcinicie klawisza c spowoduje przemieszczenie 
zbioru cyfr. Powtrne wcinicie c przywrci stan wyjciowy.   
  Po wciniciu klawisza c w trybie czytania uytkownik moe wybie-
ra zamieszczone w tabeli klawisze lub klawisz z pojedynczego znaku a 
do zdefiniowania ostatecznej postaci zbioru znakw czytanych i pomija-
nych. Wcinicie klawisza ESC zamyka wykonywanie komendy.   
  Wcinicie klawisza w spowoduje przyczenie do zbioru czytanych 
znakw wszystkich podzbiorw. Powtrne wcinicie w spowoduje po-
wrt do poprzedniej definicji. Z tej moliwoci mona skorzysta za-
wsze, niekoniecznie wtedy, gdy system pracuje w trybie standardowym. 
Z klawisza w mona korzysta niezalenie od wczeniej dokonanego po-
dziau zbioru ASCII.    
       5.6.3 Test zbioru czytanych znakw  
                   Komenda C  
                        
  C sprawdza zbiory znakw czytanych i pomijanych, to znaczy do kt-
rego z dwch zbiorw nale poszczeglne podzbiory kodu ASCII. Syn-
tezator wylicza kolejne grupy ze zbioru znakw odczytywanych, albo 
pomijanych. atwo zauway pewn niekonsekwencj. Komenda ta po-
winna angaowa klawisz CTRL-c, tymczasem uyto C. Ten pierwszy 
jest niedostpny dla naszego programu i C naley traktowa jak zastps-
two.
  
      5.6.4 Informowanie o duych literach
                   Komenda d  
                        
  d zmienia reakcj programu na due litery. Moe nie informowa 
o nich. Moe te sygnalizowa je bipniciem lub sowem due. Sowo 
poprzedza kad du liter, podczas gdy bipnicie poprzedza dowolnie 
liczny zbir duych liter i informuje uytkownika o dugoci napisu zo-
onego z duych liter poprzez ilo bipw. Kolejne wcinicie klawisza d  
powoduje przeczanie midzy wymienionymi opcjami. Trzykrotne wci-
nicie tego klawisza powoduje powrt do stanu wyjciowego. Normalnie  
informowanie o duych literach jest wyczone.  
  
        5.6.5 Definicja jednostki tekstu  
                   Komenda f 
  
  f zmienia fragment odczytywany pojedyncz komend czytania. Ko-
menda ta okrela wielko jednorazowo odczytywanego fragmentu. 
READBOARD moe odczyta pojedyncze sowo, lini lub zdanie. Wy-
brana spord wymienionych opcja obowizuje a do jej przedefiniowa-
nia. Oto spis opcji i klawiszy im przypisanych:  
  s - odczytywanie pojedynczego sowa,  
  l - odczytywanie linii,  
  z - odczytywanie zdania.   
  Po wciniciu klawisza f i jednego z wymienionych wyej, program 
zmienia stosowny parametr. Uytkownik przekona si o tym w momen-
cie uycia komendy czytania wskazanego fragmentu. Niezalenie od tego 
czy bdzie to poprzedni, aktualny czy nastpny fragment, bdzie nim 
sowo, linia lub zdanie, zgodnie z opisan definicj. 
  Definicja  fragmentu ma rwnie znaczenie w odczytywaniu tekstu 
z caego ekranu lub okna. Wpywa ona na sposb intonowania tekstu. 
Tekst jest dzielony na fragmenty zgodnie z t definicj. S one traktowa-
ne jak zdania, co decyduje o ich intonacji. Definicja fragmentu dotyczy 
przede wszystkim trybu czytania. Zgodnie z ni program odczyta wska-
zany fragment po komendach:  
  m - czytaj aktualny fragment,  
  CONTROL strzaka w lewo - czytaj poprzedni fragment,  
  CONTROL strzaka w  prawo - czytaj nastpny fragment.  
  W trybie na ywo definicja ta wpywa na intonacj. Podobnie w try-
bie czytania po wciniciu spacji powodujcej odczytanie caego okna.   
                        
          5.6.6 Test jednostki tekstu
                 Komenda CTRL-f  
                        
  (CTRL-f) poinformuje o fragmencie odczytywanym jednorazowo. 
Moe to by sowo, linia lub zdanie. Program uznaje je za jednostki teks-
tu, od czego uzalenia swoj intonacj.  
  
         5.6.7 Zmiana gosu syntezatora  
                   Komenda g 
                        
  g umoliwia zmian gosu syntezatora. Moe on mwi gosem nis-
kim lub wysokim. Kady uytkownik powinien sprawdzi, czy gos mu 
odpowiada i zmieni go, gdy nie jest waciwy. Po  wciniciu klawisza g 
naley wpisa liczb z zakresu od 1 do 100 i wcisn klawisz <EN-
TER>. 1 odpowiada najwyszemu  tonowi, 100 - najniszemu.    
  
          5.6.8 Test gosu syntezatora   
                 Komenda CTRL-g  
                        
  CTRL-g testuje ton syntezatora i wypowiada odpowiadajc mu licz-
b. Liczba ta jest identyczna z t, ktr wczeniej wpisalimy w komen-
dzie g. 1 odpowiada najwyszemu tonowi, 100 za najniszemu.    
                        
5.6.9 Hyper mode - wycznie dla syntezatora APOLLO
                   Komenda h
  
  Jest to przecznik - syntezator APOLLO jest wprowadzany w tryb 
hyper lub wraca do normalnoci.
  
      5.6.10 Syntezator nie musi intonowa  
                   Komenda i 
  
  i wcza lub wycza intonowanie. Dziaa jak przecznik. Intonujcy 
syntezator lepiej lub gorzej udaje lektora. Po wyczeniu intonacji czyta 
jednostajnym gosem. Nie robi wtedy na nim wraenia zdania, kropki, 
mylniki i pytajniki. Czasem jednak moe to by przydatne. 
  
      5.6.11 Gboko intonacji w APOLLO
                   Komenda I
                        
  W normalnej wersji READBOARD intonuje w sposb wybrany przez 
lata dowiadcze. APOLLO moe zmienia gboko intonowania. Po 
wciniciu klawisza I naley wpisa liczb 0 do 7, wcisn ENTER 
i sprawdzi jak mwi syntezator. 
  Program rozpoczyna dziaanie od gbokoci 0.
  
              5.6.12 Wybr jzykw
                   Komenda j
                        
  W przypadku wersji 3.3 READBOARDA komenda ta nie jest uywa-
na. Pojawia si w wersji 4.0, gdy mamy ju do czynienia z dwoma go-
sami. j zamienia gos mski na eski lub odwrotnie. Normalnie synteza-
tor zaczyna od mwienia gosem mskim.
  W przypadku APOLLA j peni jeszcze ciekawsz rol. Syntezator ten 
jest wielojzyczny. j umoliwia zmian jzyka, w ktrym on mwi. Nale-
y wpisa numer jzyka i wcisn ENTER. Program zaczyna od pierw-
szego jzyka.
                        
  5.6.13 Softwarowy potencjometr READBOARDA 4
                   Komenda p
  
  Do tej pory regulowanie gonoci mona byo zrealizowa wycznie 
gak w syntezatorze. Teraz nie trzeba odrywa rk od komputerowej 
klawiatury. Wystarczy wcisn p i wpisa liczb z zakresu 1 do 10. Im 
wysza liczba, tym cichszy syntezator. Normalnie jest 1.
  Przyciszanie softwarowe nie jest identyczne z regulacj gak w syn-
tezatorze. Tam zmieniamy moc wzmacniacza. p powoduje wygadzenie 
krzywej amplitudy dwiku. Ma to znaczenie, gdy komputer, jego wyj-
cie drukarkowe i syntezator nie s dobrze dobrane. Dwik moe by 
przesterowany. Przyciszanie gak nie pomoe, komenda p - tak. 
  
       5.6.14 Rne rodzaje gosw APOLLA
                   Komenda t
                        
  APOLLO potrafi mwi cienko i grubo, cicho i gono, penym go-
sem i szeptem, gosem mskim lub dziecinnym. Nie bdziemy opisywali 
tu rodzaju zmian gosu. Najlepiej to sprawdzi. Parametr moe przybra 
wartoci 1 do 6, a program rozpoczyna dziaanie standardowo od war-
toci 1.
                        
      5.6.15 Nastpny rodzaj gosu APOLLA
                   Komenda T
  
  Najlepiej sprawdzi, co zmienia T. Parametr przybiera wartoci 0 do 
7, a na pocztku jest rwny 0.
  
       5.6.16 Kolejny rodzaj gosu APOLLA
                   Komenda ^t
                        
  Jak powyej.
                        
5.6.17 Prdko czytania w READBOARDZIE 4 i APOLLO
                   Komenda v
  
  V powoduje   ustawienie prdkoci czytania. Uytkownik moe wpi-
sa liczb z zakresu 1 do 10 w przypadku READBOARDA 4 lub 0 do 9, 
a, b, c, d, e i f dla APOLLO. Liczba ta okreli prdko  czytania. Po 
wpisaniu liczby naley wcisn <ENTER>. Program sprawdza czy  wpi-
sany napis jest waciw liczb. W razie popenienia bdu czeka na nowy 
napis i klawisz <ENTER>. Normalnie program rozpoczyna od najmniej-
szej wartoci. Czytanie przy redniej wartoci po krtkim przyzwyczaja-
niu si nie sprawia trudnoci, a oszczdza okoo 50 procent czasu pracy.
  
5.6.18 Zmiana prdkoci poprzez wyduanie odstpw pomidzy 
               sowami i zdaniami
                   Komenda V
  
  V zmienia prdko czytania poprzez skrcenie lub wyduenie od-
stpw midzy sowami i zdaniami. Parametr prdkoci moe przybiera 
wartoci z zakresu: 1 do 10. Dugo odstpw  zwikszy si o jeden, 
gdy jest mniejsza od 10 lub otrzyma warto 1 w przeciwnym przypadku. 
Aby wyranie zwolni odczytywanie, naley kilkakrotnie wcisn kla-
wisz v.   
  
             5.6.19 Test prdkoci
                 Komenda CTRL-v 
  
  Testuje ona prdko czytania. Program poinformuje o liczbie, bd-
cej wczeniej ustalon prdkoci.
  
5.6.20 Jak sobie radzi program z powtarzajcymi si znakami  
                   Komenda w  
  
  w powoduje odczytanie ostatnio odnotowanej wielokrotnoci. Nasz 
program nie czyta wielokrotnie znaku, ktry jest wywietlony na ekranie 
w wielu ssiadujcych ze sob egzemplarzach. Nie chodzi o litery, lecz 
o inne znaki kodu ASCII. atwo sobie wyobrazi jak bdzie wygldaa 
praca syntezatora, gdy program napotka na ekranie 40 gwiazdek i gdy s 
one w zbiorze znakw czytanych. Czterdziestokrotne  wypowiedzenie 
sowa gwiazdka daoby si we znaki nawet najbardziej cierpliwym. RE-
ADBOARD mwi jednak tylko:  
  
  gwiazdka wielokrotnie
  
  Jeli uytkownik chce wiedzie, ile gwiazdek jest naprawd, wciska 
klawisz w i dowiaduje si:  
  
  czterdzieci razy  
  
          5.6.21 Zmiana typu intonacji 
                 Komenda kropki
  
  Kropka powoduje okrelenie typu intonacji fragmentw tekstu, ktre 
nie kocz si adnym znakiem interpunkcyjnym. Program dopuszcza 
dwie interpretacje takich fragmentw: 
  albo s to zdania, 
  albo ich fragmenty. 
  W pierwszym przypadku naley je odczyta tak, jakby koczyy si 
kropk, w drugim - przecinkiem. Klawisz kropki jest tu przecznikiem 
midzy tymi dwoma sposobami  intonowania.  
  
       5.7 System okienek w READBOARDZIE
  
  Nie wszystkie miejsca na ekranie s rwnie wane. W wikszoci 
programw da si wyrni takie, w ktrych s waniejsze informacje 
lub takie, ktre s wykorzystywane dla specyficznych tematw. Skoro 
postawilimy sobie zadanie czytania tylko tego, co najwaniejsze, wpro-
wadzilimy pojcie okienka dla ograniczenia obszaru obserwowanego 
i odczytywanego przez READBOARD.
  Okienko ma 4 krawdzie: lew, praw, grn i doln. Zanim skorzys-
tamy z okna, trzeba je zdefiniowa. Okienka mog si nakada na siebie. 
Kade z nich jest samodzielnym obiektem. Mog te wystpowa od-
dzielnie. Mog zawiera ramki, albo tylko ich wntrza - zalenie od de-
cyzji uytkownika.
  W jaki dodatkowy sposb mona ograniczy czytanie tego, co nie-
wane? W rnych okienkach widzimy inne kolory. W okienku lewym 
czerwie moe by wanym kolorem, a w prawym - ziele. Moemy 
chcie przeczyta tylko te kolory lub cay tekst wywietlony w ich obsza-
rze. Z definicj okienka wie si kolor okna. 
  System okien READBOARDA skada si z gwnego, tak zwanego 
aktywnego okna, ktre mona te nazywa oknem roboczym. W nim to-
czy si bieca praca naszego programu. Na pocztku okno to jest uto-
samione z caym ekranem.
  Dochodz do tego okienka dodatkowe, zdefiniowane przez uytkow-
nika i przechowywane w pamici. Moe by ich 10. Dla odrniania ich 
nadajemy im nazwy. S one pojedynczymi literami. Uniknlimy tu nu-
merw, gdy wydaje si nam i trudno zapamita przyporzdkowanie 
numeru do okna. Nazwy literowe s atwiejsze do merytorycznego sto-
sowania. 
  lewe okno - l
  dolne okno - d
  okno menu - m
  okno statusu - s itd.
  Aby okreli okienko trzeba poda jego nazw, cztery krawdzie 
i charakterystyczny kolor.
  Uytkownik moe zdefiniowa aktywne okno, podajc jego kraw-
dzie. Moe te skorzysta z okienek zapamitanych i utosami aktywne 
okno z jednym z nich. Aktywne okno nie ma swojego koloru przypisa-
nego tak, jak w przypadku okienek zapamitanych. Kolorem aktywnego 
okna jest kolor aktywny, roboczy, ktry jest totalnie wykorzystywany 
przez READBOARD.
  Spord okienek zapamitanych moemy wybra tak zwane wyr-
nione okno. Wanie to okno bdzie odczytane w reakcji na zdarzenie lub 
po zdefiniowaniu sposobu ledzenia pracy komputera jako odczytywaniu 
wyrnionego okna.
  READBOARD oferuje komendy definiowania i czytania okien. Inne 
komendy ograniczaj si do dziaania wewntrz aktywnego okna.
  Poniej przedstawiamy kilka wanych komend systemu okienek. Inne 
znajduj si dalej.
  
                        
                        
                        
                        
5.7.1 Utosamienie aktywnego okna z jednym z zapamitanych 
                    okienek
                   Komenda e 
                        
  e zmienia aktywne okno programu. Utosamia si ono ze wskazanym 
oknem spord wczeniej zdefiniowanych przy pomocy komendy E - 
opisanej poniej. Okno o nazwie * jest rwnowane caemu ekranowi, 
a o nazwie ? pierwszej napotkanej ramce. W drugim przypadku nastpi  
utosamienie aktywnego okna z wntrzem ramki.  
  Aktywne okno to obszar, z ktrego READBOARD odczytuje tekst  
zarwno w trybie czytania jak i w trybie na ywo. Tekst  wywietlony 
poza nim nie jest dostrzegany.  
  Dla okrelenia aktywnego okna przy pomocy komendy e wystarczy 
poda jednoliterow nazw zamiast wpisywania wszystkich krawdzi.  
Jeli uytkownik poda z nazw lub wcinie ESC, program zakoczy 
wykonywanie tej komendy i nie zmieni aktywnego okna.
                        
     5.7.2 Definicja i zapamitanie okienka  
                   Komenda E 
                        
  E dodaje nowe okno do pamici okien. Uytkownik moe zdefinio-
wa do 10 okien, ktre nazwie pojedynczymi literami, okreli  4 kraw-
dzie i specyficzny kolor. Definicja tych okien nie wpywa bezporednio 
na zmian okna, z ktrego program aktualnie odczytuje tekst. Zapami-
tane okna mog by jednak uyte do zmiany obszaru, na ktrym pracuje 
READBOARD przez uycie komendy e - opisanej powyej. 
  Raz zdefiniowane okna s przechowywane w pamici a do wycze-
nia programu lub mog by zapamitane na duej w pliku parametrw. 
Zapamitanie okien skraca czas powicany na zmiany aktywnego okna, 
ktre mona co prawda okrela podobnie szczegowo jak okna do 
pamici, ale mona te korzysta wielokrotnie z raz zdefiniowanych 
okien. 
  Jednorazowe wcinicie klawisza E umoliwia zdefiniowanie jednego 
okna. Kasowanie wczeniej zdefiniowanych i ju zbytecznych okien 
z pamici realizuje komenda u (usu okno), opisana w dalszej czci. 
  Program nie pozwala zdefiniowa po raz drugi okna o zastosowanej 
wczeniej nazwie oraz nie rnicuje duych i maych liter alfabetu. Po-
zwala natomiast nazywa kolejne okna dowolnymi znakami kodu ASCII, 
nie poprzestajc na literach. Jedynymi znakami zastrzeonymi s spacja, 
gwiazdka i pytajnik. Spacja powoduje zapamitanie okna, ktre jest do-
kadnie takie, jak aktywne okno. Program zapyta o jego nazw. Przyda  
si to wtedy, gdy aktywne okno powstao na drodze powolnego ustala-
nia jego czterech krawdzi. Pytajnik natomiast powoduje poszukiwanie 
na ekranie ramki. W razie jej znalezienia program zainstaluje do pamici 
okno bdce jej wntrzem i zapyta o jego nazw. 
  Program nieustannie dysponuje jedynie dziesicioma miejscami na 
pamitanie okienka. Gdy na pocztku zauway, i nie ma tam miejsca, 
oznajmi to uytkownikowi i wycofa si z definicji nowego. Wycofa si 
z tej definicji moe rwnie uytkownik, ktry w odpowiedzi na zacht 
podania nazwy okna wcinie ESC. Moliwe jest powikszenie liczby 
pamitanych okienek na specjalne yczenie klientw.
  Po wciniciu klawisza E program pyta o nazw. Trzeba wcisn po-
jedynczy klawisz z wyjtkiem spacji, gwiazdki i pytajnika. Nastpnie py-
ta o kolejne krawdzie:
  lewa - trzeba wpisa liczb od 1 do szerokoci ekranu i wcisn EN-
TER,
  prawa - od 1 do szerokoci ekranu, nie mniej ni lewa krawd,
  grna - od 1 do wysokoci ekranu,
  dolna - od 1 do wysokoci ekranu, nie mniej ni grna krawd.
  Teraz ustalimy specyficzny dla okna kolor. Nie okrelamy go sownie 
lub numerem, lecz wybierajc wczeniej zdefiniowany kolor aktywny lub 
jeden z trzech zapasowych. Wybr koloru nie okrelonego wczeniej 
powoduje, e okienko nie bdzie zwizane z adnym specyficznym kolo-
rem.
  Aby wybra kolor aktywny lub jeden z trzech zapasowych trzeba 
wcisn:
  kolor aktywny - 0,
  pierwszy zapasowy - 1
  drugi zapasowy - 2,
  trzeci zapasowy - 3.
  Wcinicie dowolnego innego lawisza ma efekt jak wybr 0 do 3, gdy 
wczeniej nie zdefiniowano wybranego koloru. Okno nie bdzie miao 
specyficznego koloru.
  
               5.7.3 Test okienek
                   Komenda ^e
  
  Program odczyta wszystkie okienka z pamici. Poda ich nazw, kra-
wdzie i kolor. Gdy uytkownik nie wykorzystuje wszystkich miejsc, 
program zasygnalizuje puste miejsca krtkim sygnaem. Gdy bdzie ich 
wicej, usyszymy seri dwikw.
  
                        
                        
                        
                        
            5.7.4 Kasowanie okienek
                   Komenda u 
  
  u usuwa zapamitane okienka. Moe suy do przygotowania nowe-
go zbioru okien, szczeglnie, gdy 10 miejsc jest ju zajtych i dla stwo-
rzenia nowego pliku parametrw. Program oczekuje na nazw okna, 
ktre nie jest ju potrzebne. Najpierw wyliczy okna wczeniej zdefinio-
wane i poczeka na wcinicie klawisza nazwy jednego z nich. W przy-
padku uycia niepoprawnego klawisza nie wykona nic. Kasowanie na-
stpnego okna wymaga powtrnego uycia klawisza u. Wcinicie 
gwiazdki w miejsce nazwy konkretnego okna doprowadzi do skasowania 
wszystkich okien. 
  
       5.7.5 Definiowanie aktywnego okna  
                   Komenda o   
  
  o zmienia rozmiary aktywnego okna. Aby okreli jego wielko i po-
zycj, naley wskaza cztery jego krawdzie grn, doln, lew i praw. 
Po wpisaniu nowych wsprzdnych naley wcisn klawisz <ENTER>, 
a po zakoczeniu definiowania okna klawisz ESC. Spowoduje to powrt 
do trybu czytania. 
  Po wciniciu klawisza o syntezator poinformuje o oczekiwaniu na 
zestaw parametrw. Uytkownik moe je wpisywa w dowolnej kolej-
noci. Moe te wpisa tylko niektre z nich. Kady parametr musi by 
poprzedzony liter odpowiadajc jednej z czterech krawdzi okna:
  l - lewa krawd,
  p - prawa krawd,
  g - grna krawd,
  d - dolna krawd.
  Parametrem moe by dowolny numer wiersza lub kolumny. Jej 
wprowadzanie naley zakoczy wciniciem klawisza <ENTER>. 
W razie wpisania liczby nie pochodzcej z waciwego zakresu, READ-
BOARD zamieni j na najblisz rozsdn warto. Oto poprawne za-
kresy poszczeglnych parametrw:
  l - 1..szeroko ekranu,
  p - lewa krawd..szeroko ekranu,
  g - 1..wysoko ekranu,
  d - grna krawd..wysoko ekranu.
  READBOARD nie wymaga wpisania wszystkich krawdzi okna. Nie 
wpisane parametry nie ulegn zmianie. Odpowiadajce im krawdzie po-
zostan w tej samej pozycji. Po uruchomieniu program inicjuje aktywne 
okno obejmujce cay ekran. Dla przesunicia na przykad jego prawej 
krawdzi do kolumny 13, naley wpisa: 
  ALT-10 - tryb czytania,
  o - definicja krawdzi okna,
  p - prawa krawd,
  13 <ENTER>,
  ESC - wyjcie z komendy o,
  ESC - wyjcie z trybu czytania.
  
           5.7.6 Test aktywnego okna   
                 Komenda CTRL-o  
  
  (CTRL-o) wykonuje test krawdzi aktywnego okna. Program poin-
formuje o czterech krawdziach: lewej, prawej, grnej i dolnej. 
  
                        
   5.7.7 Zmiana lewej krawdzi aktywnego okna  
                   Komenda L  
  
  Komenda o umoliwia zmieni okna przez wpisanie nowej wartoci 
krawdzi. Wymaga to podania konkretnej liczby. Nie zawsze jest to mo-
liwe, nie zawsze wygodne. Czasem chcemy umiejscowi krawd do-
kadnie tam, gdzie jest kursor. Wdrujemy nim po ekranie, ogldamy 
szczegowo i znajdujemy co wanego. Chcemy, by okno tam si ko-
czyo. Dotyczy to kadej z czterech krawdzi. 
  L dokonuje ustalenia lewej krawdzi aktywnego okna na podstawie 
aktualnej pozycji kursora. Kolumna, w ktrej jest systemowy kursor, 
stanie si t krawdzi. 
  
  
       5.7.8 Prawa krawd aktywnego okna  
                   Komenda P 
  
  Po wciniciu klawisza P program zmienia praw krawd aktywnego 
okna poprzez odczytanie pozycji kursora. Kolumna, w ktrej si znajdu-
je, staje si praw krawdzi okna. 
  
       5.7.9 Zmiana grnej krawdzi okna  
                   Komenda G  
  
  G  pozwala ustali grn krawd aktywnego okna na podstawie po-
zycji systemowego kursora. 
  
                        
                        
5.7.10 Ustalenie dolnej krawdzi aktywnego okna 
                   Komenda D 
  
  D definiuje doln krawd aktywnego okna, ktr stanie si wiersz 
systemowego kursora. Program nie dopuszcza do absurdw - lewa kra-
wd nie moe by na prawo od prawej itp. Sam ustala najrozsdniejsze 
rozwizanie, gdy uytkownik popeni bd.
  Zwrmy uwag, e w trybie czytania moemy pracowa jedynie 
w aktywnym oknie, co powoduje, e systemowy kursor nie moe wyj 
poza nie. Komendy L P G D mog wic zmieni okno jedynie poprzez 
jego ograniczenie. Gdy chcemy powikszy okno, musimy skorzysta 
z komendy o lub z komendy K opisanej poniej, w ktrej pomijamy to 
ograniczenie.
  
        5.8 Komendy zwizane z kursorem
  
  W trybie czytania wykorzystujemy kursor jako wskanik miejsca, kt-
re nas interesuje. Syntezator odczyta tekst wywietlony tam, gdzie on 
jest, sposb wywietlenia w tej pozycji. Program przyjmie numer kolum-
ny i wiersza w komendach, ktre korzystaj z jego pozycji itd. Omwi-
my teraz kilka komend zwizanych z kursorem. Najwaniejsz z nich jest 
komenda K, ktra prowadzi do kilku wanych podkomend. Charaktery-
zuj si one tym, i wymagaj oderwania si na czas ich realizacji od 
ograniczenia krawdziami aktywnego okna. Umoliwia to komenda K, 
ktra zostaa zaprojektowana dokadnie w tym celu.
  
  5.8.1 Przesunicie kursora na pozycj (x, y)  
                   Komenda k  
  
  k przesuwa kursor na wskazane miejsce. Ekran monitora podzielony 
jest standardowo w trybie tekstowym na wiersze i kolumny. Kursor mo-
e by ustawiony w dowolnej pozycji z: 
  wysoko ekranu * szeroko ekranu.  
  Skrajnie lewa kolumna oznaczona jest numerem 1, skrajnie prawa 
numerem rwnym szerokoci ekranu. Grny wiersz oznaczony zosta 
numerem 1, a dolny numerem rwnym jego wysokoci. Aby okreli po-
zycj kursora naley najpierw poda numer wiersza, nastpnie numer ko-
lumny. Pozycja w lewym grnym rogu oznaczona jest numerami 1, 1. 
Pozycja w prawym dolnym rogu przy normalnej wielkoci ekranu, ozna-
czona jest: 25, 80. Dla ustawienia kursora w pitym wierszu dziesitej 
kolumny naley poda numery: 5, 10. Wpisywanie parametru naley za-
koczy wciniciem ENTERA. Kursor moe przesuwa si wycznie 
wewntrz aktywnego okna. Podanie zych parametrw nie spowoduje 
bdu, lecz sprowadzenie zych danych do najbliszych poprawnych war-
toci. Niezalenie od aktywnego okna, pozycje kursora obliczane s za-
wsze wzgldem lewego grnego rogu ekranu. 
                        
5.8.2 Nieograniczone okienkiem sterowanie kursorem i komendy 
                z tym zwizane:  
                   Komenda K
  
  Jest tu inny sposb definiowania aktywnego okna, definiowanie 
znacznika - rwnie poza aktywnym oknem - przesunicie kursora na 
pozycj znacznika, definiowanie i kasowanie zdarze i reakcji na nie. 
Komenda K zmienia strategi przesuwania kursora w trybie czytania - 
chodzi o nieograniczone przesuwanie systemowego kursora po ekranie 
bez wzgldu na aktywne okno. Po wciniciu klawisza K, READBO-
ARD zaczyna dziaa nieco inaczej. Pozostaje w trybie czytania, ale 
przemieszczaniu kursora towarzyszy inna gama moliwoci ni normal-
nie. Su temu klawisze strzaek zgodnie z ich naturalnym przeznacze-
niem. Towarzyszy temu wypowiadanie nazw klawiszy lub kolorw mija-
nych znakw. Kursor moe przekracza krawdzie okna. Mona wyko-
rzysta specjalne klawisze od a do j, ktre przesuwaj kursor do wcze-
niej zdefiniowanej pozycji nazwanej jedn z tych liter. Pozycje te to tak 
zwane znaczniki, ktre mona zdefiniowa przy pomocy komendy TAB 
- opisanej poniej. TAB moe by uyty zarwno w trybie czytania jaki 
wewntrz komendy K. 
  K  pozwala rwnie wpisa liczby, ktre oznaczaj docelowe wiersze 
kursora. Po wyjciu z komendy K pozycja kursora jest sprawdzana. 
W razie jego wyjcia poza okno, kursor zostanie przesunity do lewego 
grnego rogu. K to rwnie okazja do innego ni zwykle sposobu defi-
niowania nowego okna. Przydaje si w tym celu moliwo wychodzenia 
poza aktualne okno. Wykonywanie komendy koczy wcinicie klawisza 
ESC. 
  W kolejnych podrozdziaach omawiamy szczegowo wszystkie pod-
komendy komendy K.
  
 5.8.2.1 Prostsze polecenia wewntrz komendy K  
  
  Oto klawisze, ktre mog by uyte w komendzie K:
  klawisze strzaek - przesuwanie kursora,
  klawisze a do j - przeskok kursora na wczeniej zapamitan pozycj 
zwan znacznikiem,
  t - okrelenie sposobu informowania o efekcie przesunicia kursora - 
program odczyta gosk odpowiadajc spotkanej literze, albo stosown 
nazw kodu ASCII,
  k - przecza na obserwowanie kolorw mijanych znakw,
  PgUp - zaznaczenie lewego grnego rogu aktywnego okna,
  PgDown - zaznaczenie prawego dolnego rogu okna. 
  Jest to by moe najszybsza metoda definiowania nowego okna. Zos-
taa umieszczona w komendzie K, gdy ma zwizek z tym rodzajem 
przemieszczania  kursora, jaki oferuje ta komenda. Chodzi przede wszys-
tkim o moliwo poruszania si po caym ekranie, bez wzgldu na aktu-
alne okno. Nie jest to moliwe w samym trybie czytania. 
  TAB suy do definiowania znacznika, czyli pozycji przypisanym 
klawiszom a..j. Komenda TAB jest do wykorzystania rwnie w samym 
trybie czytania. Po wciniciu TAB naley wcisn jeden z wymienio-
nych klawiszy. Program znajdzie systemowy kursor i wemie jego pozy-
cj za definiowany znacznik. Od tej pory bdzie mona szybko "skoczy" 
na t pozycj. Dla przesunicia kursora do wczeniej zdefiniowanego 
znacznika trzeba wcisn jeden z klawiszy a do j. Jeli jednak wywoy-
wana pozycja nie zostaa wczeniej zdefiniowana, kursor mowy nie 
zmieni pozycji. 
  Po wciniciu ESC procedura sterowania kursorem koczy dziaanie. 
Program wraca do trybu czytania. Pozycja kursora jest poprawiana, gdy 
nie znajduje si on wewntrz aktywnego okna. 
  
 5.8.2.2 Definiowanie zdarze i reakcji na nie
                 Podkomenda F1 
  
  F1 umoliwia definicj  wyrnionego klawisza lub napisu, by w razie 
spotkania ich w trybie na ywo program wykona jedn lub dwie zwiza-
ne z nimi reakcje, wrd ktrych najwiksze znaczenie ma odczytanie 
z dysku kolejnego pliku parametrw. Definiowany klawisz musi by po-
kazany przez wcinicie go na klawiaturze. Napis moe by przekazany 
zarwno z klawiatury, jak i odczytany bezporednio z ekranu. Moe 
skada si z co najwyej piciu znakw, a jego pozycja, niezalenie od 
tego, czy napis bdzie pochodzi z ekranu czy z klawiatury, jest aktualn 
pozycj systemowego kursora. 
  Reakcja polegajca na odczytaniu pliku parametrw wymaga, by 
uytkownik wczeniej stworzy ten plik i zapamita go na dysku. Udo-
stpnienie operacji odczytania pliku parametrw z dysku znaczy tyle, e 
READBOARD umoliwia automatyczne przestawianie parametrw sto-
sownie do potrzeb ledzonego programu. W praktyce jeden zbir para-
metrw wywouje drugi, drugi - trzeci itd. Wane jest wic, by uytkow-
nik wymagajcy automatycznych reakcji od READBOARDA stworzy 
szereg wywoujcych si wzajemnie plikw parametrw. Moemy pora-
dzi stworzenie pliku parametrw dla systemu operacyjnego zawieraj-
cego 10 wyrnionych napisw, ktre spowoduj przestawienie READ-
BOARDA na udwikowienie 10 wanych aplikacji. Ta dziesitka to na 
przykad:  
  napis dla komendy DIR;  
  napis dla pierwszego edytora;  
  napis dla drugiego edytora;  
  napis dla nakadki na DOS, na przykad dla Nortona  Commandera;  
  napis dla kompilatora Turbo Pascala;  
  napis dla bazy danych;  
  napis dla elektronicznego formularza;  
  napis dla tekstowej gry komputerowej;  
  napis dla szachw;  
  napis dla programu sownika angielskiego.  
  Pojawienie si napisw lub przeciwnie - ich zniknicie - po  uprzed-
nim wywietleniu, spowoduje wywoanie plikw parametrw przygoto-
wanych dla wymienionych programw. Pliki te zawieraj nastpne dzie-
sitki napisw i klawiszy wyrnionych itd. Napisy te spowoduj odczy-
tanie plikw, ktre bd udwikawiay wstpne ekrany programw. 
Nastpne napisy lub klawisze musz prowadzi do plikw udwikawia-
jcych inne ekrany. Dobrze by byo, gdyby kady plik zawiera napis 
powrotu do sytuacji pierwotnej. W  ten sposb stworzy si stosowna do 
potrzeb uytkownika sie informacyjna. Gdy  ta sie jest dobrze stwo-
rzona, READBOARD sprawia o wiele mniej kopotw.  
  Odczytanie pliku parametrw nie jest jedyn moliw reakcj na na-
potkanie wyrnionego klawisza lub napisu. Lista tych reakcji zgodna 
jest z list sposobw  udwikawiania komputera. Nie wszystkie opcje 
tam przewidziane maj w tym wypadku sens. Oto lista wszystkich reak-
cji:  
  odczytanie pliku parametrw o podanej nazwie;
  odczytanie linii kursora;
  echo ekranu - tu bez rozsdnego znaczenia;
  odczytanie aktywnego okna;
  odczytanie pierwszej linii ekranu;
  odczytanie ostatniej linii ekranu;
  odczytanie linii nad kursorem;
  odczytanie linii pod kursorem;
  odczytanie linii nad kursorem i linii kursora;
  odczytanie linii kursora i linii pod nim;
  odczytanie aktualnego sowa;
  odczytanie poprzedniego sowa;
  odczytanie ostatniego fragmentu - tu bez rozsdnego znaczenia;
  odczytanie obszaru od linii do linii;
  odczytanie komunikatu;
  odczytanie okna wyrnionego spord zdefiniowanych  wczeniej;
  odczytanie linii soft kursora;
  odczytanie z dysku pliku parametrw, ktry by uywany poprzednio.   
  Program  moe wykona dwie operacje z przedstawionej wyej listy. 
Moe to by na przykad wypowiedzenie komunikatu:  
  lewe okno NORTONA  
  i odczytanie z dysku pliku parametrw przygotowanego dla udwi-
kowienia lewej czci ekranu w programie NORTON COMMANDER. 
Moe to te by odczytanie pierwszej linii ekranu i linii kursora, gdy 
akurat te dwie maj specjalne znaczenie. Inne przykady pozostawiamy 
inwencji uytkownikw.   
  Czas opisa sposb definiowania wyrnionych klawiszy lub napisw. 
Po wciniciu F1 w komendzie K naley wpisa numer zdarzenia, do 
ktrego zamierzamy sign. Przygotowano 30 miejsc na definicje zda-
rze. Program proponuje zdarzenie 1. Uytkownik moe edytowa od-
powied. Po wciniciu <ENTER> program sprawdzi, czy wczeniej 
zdefiniowano ju zdarzenie o wskazanym numerze, czy te miejsce to 
jest puste. Uytkownik moe zatem wpisa nowe dane, zmodyfikowa 
wczeniejszy zapis lub tylko go przejrze.  
  Program zadaje kolejne pytania i podaje propozycje odpowiedzi, kt-
re s standardowe, gdy miejsce byo puste albo zgodne z zapisem 
w przeciwnym przypadku. Uytkownik moe zmieni proponowan od-
powied i  wciska klawisz <ENTER>. 
  Po wpisaniu numeru zdarzenia program pyta, czy definiowane zda-
rzenie ma by wciniciem klawisza, czy wywietleniem napisu. Trzeba 
wpisa liter n lub t i wcisn <ENTER>.   
  
  1. Definicja zdarzenia polegajcego na wciniciu klawisza
  Jeli wskazane miejsce nie byo puste, program odczyta poprzednio 
okrelony klawisz:  
  a. jeli by to klawisz funkcyjny, program odczyta jego  kod, np. dla 
klawisza F1 powie: 
  kod 59  
  b. Jeli by to klawisz alfanumeryczny, program odczyta numer jego 
znaku, np. dla klawisza ESC powie: 
  znak 27.  
  Teraz zaproponuje wybr nowego klawisza. Uytkownik moe wcis-
n dowolny klawisz, a nawet ich sensown kombinacj. Nie wszystkie 
maj sens. Szczegowe informacje mona znale w podrcznikach 
komputerowych. Dopki uywa si zwyczajnych kombinacji, wszystko 
bdzie w porzdku.  
  Po wciniciu klawisza naley wskaza par reakcji na wypadek od-
notowania uycia tego klawisza w trakcie ledzenia pracy komputera. 
Definiowanie reakcji jest identyczne dla klawiszy i dla napisw na ekra-
nie, opiszemy je nieco niej.   
  Mona wcisn <ENTER> przy wskazywaniu klawisza. Zaaranowa-
limy dwie moliwoci: 
  albo uytkownik chce, by wanie <ENTER> byo czuym klawiszem, 
  albo chce wycofa si z definiowania nowego klawisza i pozosta 
przy poprzedniej definicji.  
  Program zapyta, czy jest to nowa definicja. Jeli odpowied bdzie 
twierdzca, to <ENTER> stanie si wyrnionym klawiszem. W prze-
ciwnym przypadku program wyjdzie z procedury i pozostawi definicj 
bez zmian.   
  
  2. Definicja wyrnionego napisu  
  Program zapyta o dugo przewidywanego napisu. Zaproponuje po-
przedni warto lub 5, gdy miejsce byo puste. Zapyta  nastpnie, czy 
ma testowa due litery, to znaczy, czy ma zwraca uwag na to, czy 
poszczeglne litery s due czy mae. Zaproponuje poprzednio okrelon 
odpowied lub potwierdzenie, gdy jest to nowa definicja. Wystarczy 
wcisn <ENTER> lub przeedytowa odpowied i wcisn <ENTER>.  
  Czas na  ustalenie, czy program ma testowa kolory liter napisu. Pro-
gram zaproponuje poprzednie ustalenie lub potwierdzenie. Naley je za-
akceptowa lub zmieni i wcisn <ENTER>.   
  Po okreleniu pierwszych parametrw zwizanych z napisem naley 
ustali jego miejsce na ekranie. Program zapyta o kolumn i wiersz. Za-
proponuje poprzednie ustalenia lub aktualn pozycj kursora systemu, 
gdy jest to nowa definicja. Propozycje te mona przeedytowa i wcisn 
<ENTER>. Jeli jest to edytowanie poprzedniej definicji, to program 
zapyta teraz, czy poprzednio wskazany napis ma by zmieniony. Jeli nie, 
to procedura upraszcza si. W przeciwnym przypadku zapyta, czy nowy 
napis bdzie pochodzi z ekranu czy z klawiatury, wywietli poprzedni 
napis, ktry moe by przeedytowany.
  a. jeli napis ma pochodzi z ekranu, to program odczyta tekst, ktry 
jest wywietlony w miejscu systemowego kursora,  
  b. jeli ma by z klawiatury, to uytkownik ma wpisa napis, ktry 
spowoduje reakcj READBOARDA, gdy tylko pojawi si w pozycji 
okrelonej przed chwil. Pozostaje zdecydowa, czy zdarzeniem powo-
dujcym reakcje ma by pojawienie si wskazanego napisu we waci-
wym miejscu, czy te jego zniknicie stamtd. Dwutorowa odpowied 
umoliwia dokonanie dwch definicji opartych na tych samych parame-
trach. Pierwsza para reakcji ma nastpi po wywietleniu tego napisu, 
druga po jego znikniciu.  
  
  Teraz, niezalenie od tego, czy zdarzeniem ma by klawisz, czy napis, 
naley zdefiniowa dwie reakcje. Program mwi:  
  Reakcja jeden - program nie mwi poprzedniego ustalenia, gdy mo-
dyfikujemy lub przegldamy zdarzenia. Przy aktywnym helpie mona 
wcisn klawisz Del, by dowiedzie si o tym.
  Uytkownik moe korzysta z wszystkich klawiszy helpu opisanych 
w jednym z pierwszych podrozdziaw tego rozdziau. Przy wyczonym 
helpie musi skorzysta z listy klawiszy zwizanych z poszczeglnymi op-
cjami - opisalimy je w rozdziale o menu trybu na ywo i o podkomen-
dzie u - sposb udwikowienia pracy komputera.
  Program pozwala zdefiniowa, jak ju wspomnielimy, dwie reakcje, 
ale mona zdefiniowa tylko jedn, a drug pozostawi pust. Mona 
wykorzysta fakt, i opcja "echo ekranu" jest tu bezsensowna - bdzie 
pusta. W przypadku wyboru niektrych opcji naley wczeniej przygo-
towa niezbdne obiekty:  
  - plik parametrw - trzeba poda jego nazw, ktra moe skada si 
z co najwyej 12 znakw;  
  - wypowiedzenie komunikatu - trzeba wpisa jego tekst, ktry moe 
skada si z co najwyej 10 znakw;  
  - odczytanie linii od ... do wymaga wczeniejszej definicji takiego ob-
szaru przy pomocy komendy ql;  
  - wyrnione okno - trzeba wczeniej okreli je przy pomocy ko-
mendy qo;  
  - linia soft kursora - trzeba okreli posta soft  kursora  przy pomocy 
komendy qs;  
  Po odpowiedzi na wszystkie pytania znajdziemy si, poza podkomen-
d F1, w funkcji K.     
                        
           5.8.2.3 Kasowanie zdarze 
                 Podkomenda F2 
  
  F2 spowoduje skasowanie informacji o zdarzeniach; program udo-
stpnia 30 takich informacji. Zapyta, czy skasowa wszystkie definicje. 
Jeli tak, to wszystkie informacje o zdarzeniach przepadn. W przeciw-
nym razie naley poda konkretny numer i program skasuje informacje 
wycznie o nim. 
  
5.8.3 Nawigacja, czyli dwikowa informacja o pozycji na ekranie 
                   Komenda n 
  
  n przecza opcj  nawigacji - dwikowego informowania o aktualnej 
pozycji kursora. Program generuje w trybie czytania dwik o wysokoci 
odpowiadajcej zarwno numerowi kolumny jak i numerowi wiersza. 
Obie numeracje s od siebie oddzielone. Jedna jest stosowana przy pio-
nowym przesuwaniu kursora, druga za przy poziomym. Dwik towa-
rzyszy odczytywaniu mijanych liter, gdy nawigacja jest wczona. Nor-
malnie jest ona wyczona.
  
5.8.4 Powrt kursora do pozycji z trybu na ywo  
                   Komenda s  
                        
  s powoduje przesunicie kursora na jego naturaln pozycj. W trybie 
czytania kursor jest przemieszczany. s spowoduje jego powrt do pozy-
cji, w ktrej znajdowa si przed wejciem do tego trybu. Przy wyjciu 
do trybu na ywo, po wciniciu klawisza ESC, kursor automatycznie 
wrci do tej pozycji. Jednak gdy wyjcie nastpi w wyniku wcinicia  
klawisza SHIFT-F10, to program sprbuje pozostawi kursor w ostat-
niej pozycji z trybu czytania.    
  
     5.8.5 Test pocztkowej pozycji kursora
                 Komenda CTRL-s
  
  Program odczyta kolumn i wiersz pozycji kursora przed wejciem do 
trybu czytania.
                        
 5.8.6 Przesunicie kursora w pionie i poziomie    
          Komendy x y i CTRL-x CTRL-y  
  
  Wcinicie x powoduje zmian kolumny kursora. Kursor przemieci 
si do wskazanej kolumny bez zmiany wiersza. Po wciniciu x naley 
wpisa jedn liczb z zakresu 1 do szerokoci ekranu. CTRL-x wykonu-
je test aktualnej kolumny kursora.  
  y zmienia wiersz kursora, ktry przemieci si pod wskazany adres 
bez zmiany jego kolumny.  Po wciniciu y naley wpisa jedn liczb 
z zakresu 1 do wysoko ekranu.
  CTRL-y testuje aktualny wiersz systemowego kursora.    
  
            5.8.7 Gdzie jest kursor
                 Komenda CTRL-k  
  
  CTRL-k testuje pozycj kursora, w wyniku czego syntezator wypo-
wie komunikat o aktualnej pozycji kursora. Numeracja wierszy kolumn 
ekranu zostaa wyjaniona w opisie komendy k. Numeracja ich nie 
uwzgldnia rozmiaru i pooenia aktywnego okna, lecz jest  wyliczana 
wzgldem lewego grnego rogu ekranu.  
                        
       5.8.8 Przejcie do nastpnej linii
                 Komenda ENTER
  
  Jest to szybki sposb na przejcie na pocztek nastpnej linii na ekra-
nie.
                        
       5.8.9 Skok do poprzedniej pozycji
               Komenda BACKSPACE
  
  Czasem wykonamy bdny skok i chcemy wrci tam, skd wystar-
towalimy. Ta komenda jest na to lekarstwem.
  
        5.9 Komendy klawiszy funkcyjnych
  
  Wrd tych komend s takie, ktrych nie udao si poczy z jak li-
ter. Nie starczyo dla nich alfanumerycznych klawiszy. Zastosowalimy 
wic klawisze F1 do F10 wraz z ich rnymi kombinacjami. Osobn 
grup tworz komendy klawiszy F11 i F12 oraz klawiszy strzaek. 
  
       5.9.1 Odczytanie wybranego okienka
                   Komenda F1  
  
  F1 spowoduje odczytanie okna spord zdefiniowanych wczeniej 
komend E i pamitanych pod jednoliterowymi nazwami. Program pa-
mita 10 okienek. W pozostaych komendach stosuje si raczej aktywne 
okno, gwne, robocze okno w udwikawianiu pracy komputera.  
  F1 umoliwia dodatkowo odczytanie innych czci ekranu bez zmiany 
aktywnego okna. Po wciniciu  klawisza F1 program odczytuje list 
nazw wczeniej zdefiniowanych obszarw i czeka na wybr jednego 
z nich. Po wpisaniu litery, READBOARD odczyta tekst wywietlony we 
wskazanym obszarze. Nastpnie wrci do pracy wewntrz aktywnego 
okna.    
  F1 odczytuje okienko zgodnie z jego definicj. Dotyczy to szczegl-
nie charakterystycznego dla koloru. F1 powoduje odczytanie tylko tego 
koloru. Inaczej jest w przypadku ALT-F1.
  
  5.9.2 Odczytanie okienka w dowolnym kolorze
                   Komenda F1
                        
  Powoduje ona odczytanie okienka spord zapamitanych niemal tak, 
jak poprzednia komenda, z t jednak rnic, e nie wie si z charak-
terystycznym dla okienka kolorem, lecz umoliwia uytkownikowi wy-
br. Ten ma dziki temu moliwo odczytania tekstu wywietlonego 
w dowolny sposb. Program zapomina na chwil o kolorze typowym dla 
okna. 
  Uytkownik wybiera okno wpisujc liter nazwy i wybiera interesuj-
cy go kolor. Moe wpisa nastpujce decyzje:
  0 - kolor aktywny,
  1 - pierwszy kolor zapasowy,
  2 - drugi kolor zapasowy,
  3 - trzeci kolor zapasowy,
  a do j - jeden z kolorw zapamitanych w wyniku komendy F8.
  O kolorach bdzie mowa nieco dalej. O ile F1 odczytuje okno zgod-
nie z definicjami - normalnie, ALT-F1 umoliwia dokadne zbadanie 
okna i poznanie fragmentw tekstu wywietlonych w rny sposb.
  
      5.9.3 Zapamitanie zbioru parametrw    
                   Komenda F2  
  
  F2 zapisuje na dysku zbir parametrw dziaania programu. Naley 
poda nazw zbioru, w ktrym parametry te zostan przechowane. Pa-
rametry nie dotycz wycznie trybu czytania, lecz rwnie trybu na 
ywo. Na pliku znajd si midzy innymi informacje:   
  
  - aktywno systemu;   
  - czytane i pomijane znaki;   
  - pamitane okienka;   
  - gos syntezatora;   
  - rodzaj intonacji;   
  - krawdzie aktywnego okna;   
  - prdko czytania;   
  - fragment odczytywany jednorazowo;   
  - zbir kolorw aktywnych;   
  - czytanie wszystkich znakw, czy tylko w wybranym kolorze;   
  - czytanie caego okna, czy tylko od pozycji kursora;   
  - czytanie normalne, czy korektorskie;   
  - zbir pamitanych znacznikw;   
  - zbir zdarze, czyli wyrnionych klawiszy i napisw wraz z ich  
pozycjami na ekranie i reakcjami na ich wystpienie;   
  - softkursor;   
  - aktywne okno;   
  - zdefiniowany obszar od linii do linii;   
  - typ intonacji fragmentw niezakoczonych znakiem interpunkcyj-
nym;   
  - wszystkie opcje menu trybu na ywo   
  - kod polskich znakw   itd.  
  Pliki parametrw bd zapisane na dysku tam, skd wystartowa RE-
ADBOARD i dlatego warto startowa z jego katalogu. Mona przygo-
towa dowoln liczb plikw parametrw o unikalnych nazwach. Przy-
dadz si zarwno do swobodnego ich odczytywania w kadej chwili jak 
rwnie do automatycznego ich wymieniania przez program, w reakcji 
na spotkanie zdefiniowanych wczeniej klawiszy i napisw wyrnio-
nych. Poszczeglne parametry zostay omwione w specjalnie powi-
conym im paragrafie.   
                        
5.9.4 Zmiana parametrw przez odczytanie pliku z dysku    
                   Komenda F3  
  
  F3 powoduje odczytanie zbioru parametrw dziaania programu 
o podanej nazwie. Program nie ogranicza w aden sposb liczby takich 
zbiorw. Jeli parametry bd udwikawiay rne programy, to z pew-
noci im wicej plikw, tym lepiej. Program oczekuje na wpisanie na-
zwy pliku, a nastpnie przeszukuje dysk w katalogu, z ktrego wystar-
towa. Jeli nie znajdzie tam pliku poinformuje, e zostaa wpisana nie-
poprawna nazwa.    
  
          5.9.5 Inynierski kalkulator    
                   Komenda F4  
  
  W naszym kalkulatorze mona przygotowa wyraenie mieszczce si 
w jednej linii. Zainstalowany tam edytor umoliwia podstawowe opera-
cje edycyjne:  
  wpisanie znakw,  
  naoenie znakw,  
  kasowanie aktualnego i poprzedniego znaku,  
  odczytanie edytowanej linii,  
  skasowanie caej linii,  
  przesuwanie  kursora  wzdu tekstu i  dwikowe  odczytanie  mija-
nych znakw.  
  Kalkulator udostpnia nastpujce funkcje:  
  abs cos ln sin sqr sqrt tn arctan  
  i operacje:
  + - * / ^  
  i zagniedone nawiasy okrge.
  Po edycji wyraenia wcinicie <ENTER> spowoduje wywietlenie 
i odczytanie wyniku, ktry moe by podany z wczeniej zdefiniowan 
dokadnoci. Uytkownik moe wcisn klawisz u i poda liczb okre-
lajc precyzj uamkw. Moe ona przyjmowa wartoci 0 do 10.   
Wpisane wczeniej wyraenie jest pamitane przez program i moe by 
przeedytowane po jego ponownym przywoaniu do edytora.  
  Program moe zapamita do dziesiciu wynikw. Su do tego celu 
pamici ponumerowane od 1 do 10. Aby z nich skorzysta,  aley do-
prowadzi do otrzymania wyniku przez wpisanie wyraenia i wcinicie 
<ENTER>. Po wypowiedzeniu wyniku program czeka na komend spo-
rd przedstawionych poniej. W tym czasie wynik jest wywietlony 
w dolnej linii ekranu i zostanie skasowany dopiero po  wybraniu komen-
dy:  
  F1 do F10 - wpisanie wyniku do pamici 1 do 10;  
  CTRL-F1 do CTRL-F10 - sprawdzenie pamici 1 do 10;  
  SHIFT-F1 do SHIFT-F10 - przywoanie liczby z pamici 1 do 10  
i wypenienie ni nowego wyraenia.   
  Dotychczas wywietlany wynik zostanie zastpiony przez przywoany  
z pamici. Uytkownik bdzie mg edytowa nowe wyraenie z uy-
ciem wczeniej zapamitanego wyniku, a kursor znajdzie si w pierwszej 
kolumnie wywietlonej liczby -  przesunicie go na koniec linii wymaga 
wcinicia klawisza END.  
  p - powtrna edycja ostatnio wpisanego wyraenia - bardzo uytecz-
ne, gdy skomplikowane wyraenie nie zostao poprawnie napisane i przy-
jte przez kalkulator;
  spacja i <ENTER> - przejcie do edycji  nowego wyraenia - dolna 
linia bdzie pusta;
  u - definicja precyzji liczb bdcych wynikiem dziaania kalkulatora. 
Po wpisaniu liczby z zakresu 0 do 10 naley wcisn klawisz <ENTER>.    
  Ponadto w trakcie edycji mona w kadej chwili przywoa wyniki 
wczeniej zapamitane. Su do tego klawisze SHIFT-FX i CTRL-FX, 
zgodnie z powysz list.  
  ESC - powoduje wyjcie z kalkulatora i powrt do trybu czytania.    
  
      5.9.6 Czytanie kolorowych fragmentw
                   Komenda F5  
                        
  F5 przecza opcj czytania kadego tekstu lub tylko tych fragmen-
tw, ktre s wywietlone we wskazanym kolorze. Kolor na ekranie to 
para kolorw: 
  kolor znaku,
  kolor ta,  
  atrybut migotania. 
  Aktywny kolor to z kolei zbir takich kolorw. Uytkownik moe je 
zdefiniowa przy pomocy komendy F6, opisanej poniej. W definicji ak-
tywnych kolorw moe pomc READBOARD, ktry sczytuje z ekranu 
wszystkie kolory wywietlone na ekranie i zapamituje je pod kolejnymi 
nazwami a, b, c, d  itd. Wykonuje to komenda F8, opisana nieco dalej. 
Pierwszy znaleziony na ekranie kolor nazywa si a, drugi - b  itd. Uyt-
kownik odwouje si do nich przez wcinicie liter a, b, c, d, itd., zgodnie 
z kolejnoci ich odnalezienia. Poszukiwanie kolorw realizowane jest 
od lewego grnego rogu okna do prawego dolnego. Jeli jednak aktual-
ne na ekranie kolory nie  zadowalaj uytkownika i nie zawieraj po-
trzebnego koloru, to READBOARD daje moliwo doczenia dodat-
kowego koloru do aktywnych.   
  Program umoliwia odczytywanie fragmentw wywietlonych w kilku 
kolorach. Odczytywana jest suma fragmentw wywietlonych w po-
szczeglnych kolorach. Komenda F5 to przecznik - pierwsze wcini-
cie tego klawisza przecza na czytanie wybranych kolorw, drugie po-
woduje powrt do czytania caego tekstu. 
  Podczas przeczania na czytanie kolorw, program daje uytkowni-
kowi wybr pomidzy kolorem aktywnym lub jednym z trzech kolorw 
zapasowych. Trzeba wcisn:
  0 - kolor aktywny,
  1 - pierwszy kolor zapasowy,
  2 - drugi kolor zapasowy,
  3 - trzeci kolor zapasowy,
  dowolny inny klawisz - powrt do czytania caego tekstu.
  
   5.9.7 Definiowanie zbioru wanych kolorw    
                   Komenda F6  
                        
  F6 umoliwia definicj aktywnego koloru i trzech zapasowych. Kolor  
tekstu to:
  kolor znakw,
  kolor ta,
  atrybut migotania. 
  Mona wcisn wiele razy klawisze wymienione poniej. Jednokrotne 
wcinicie klawisza doczy kolor do kolorw odczytywanych, a po-
wtrne odczy. Oto lista klawiszy i ich znaczenie:
  gwiazdka - program doczy do aktywnego koloru lub przeciwnie, 
kolor, ktry jest w pozycji kursora. 
  a do j - doczenie lub odczenie koloru spord wczeniej znalezio-
nych na ekranie przez uycie komendy F8. Po zdecydowaniu, e intere-
suj nas fragmenty wywietlone w kolorze drugim i trzecim wciskamy 
klawisze b i c a program powie, e s doczone.  
  k - umoliwia podobn operacj na dowolnym kolorze. Jeli chcemy 
czyta tekst wywietlony w kolorze, ktry nie pojawi si jeszcze na 
ekranie i ktry nie otrzyma adnego numeru i nazwy, trzeba skorzysta 
z klawisza k. Program przejdzie do rcznego wskazania koloru.  Bdzie 
wylicza kolejne kolory po wciniciu dowolnego klawisza. Wybr zos-
tanie dokonany, gdy uytkownik wcinie <ENTER>. ESC spowoduje 
porzucenie wybierania. Kolejne wcinicia innych klawiszy powoduj  
przesuwanie wzdu listy kolorw, a wracamy do jej pocztku i zasta-
nawiamy si ponownie. Po wciniciu <ENTER> wybr koloru znakw 
zostaje zapamitany, a program przechodzi do ustalenia koloru ta. 
  Zostanie wykonana identyczna procedura dla koloru ta. Znowu mo-
emy uy dowolnego klawisza dla przesunicia si do nastpnego kolo-
ru lub ESC dla porzucenia wyboru lub <ENTER> dla zapisania naszej 
decyzji.  
  Po wyborze koloru znakw i ta program zapyta, czy chodzi o znaki 
migoczce. Naley wcisn klawisz t lub n.  Teraz program poinformuje, 
czy wanie okrelony kolor jest doczany do zbioru czytanych kolorw, 
czy przeciwnie.  
  CTRL-a do CTRL-j - CTRL-c zastpuje C - testuj czy kolor o po-
danej nazwie naley do kolorw odczytywanych czy nie. 
  CTRL-a - test pierwszego koloru,
  CTRL-b - test drugiego koloru,
  C - test trzeciego koloru,
  CTRL-j - test ostatniego koloru.  
  Trzeci kolor jest potraktowany dziwnie, gdy klawisz CTRL-C nie 
jest do uycia. Wzilimy wic C.
  w - wszystkie kolory zauwaone przez F8 na ekranie doczaj si do 
koloru aktywnego - spodziewamy si, e w przyspieszy definiowanie 
skomplikowanych zbiorw.
  n - wszystkie kolory z ekranu s odczane od aktywnego koloru.
  t - informuje o kolejnych kolorach zauwaonych przez F8 na ekranie 
i liczbie znakw wywietlonych w tych kolorach. Kolory zauwaone 
przez F8 nie musz si pokrywa z kolorami widocznymi teraz. Zaley 
to od momentu uycia F8. Jeli po drodze zmieni si ekran, to klawisz t 
zoy nam relacj o statystyce wzorcowego zbioru kolorw.
  spacja - definiowany kolor stanie si dotychczasowym aktywnym ko-
lorem - na wypadek, gdyby caa konstrukcja okazaa si bdna, warto 
wrci do pocztku. Tworzony zbir kolorw nie musi by, jak si oka-
e za chwil, kolorem aktywnym. Wtedy spacja spowoduje przepisanie 
koloru aktywnego na konstruowany wanie kolor zapasowy.
  Na koniec definiowania kolorw program pyta, czy ma to by gwny 
kolor - kolor aktywny, czy te jeden z zapasowych. Trzeba wybra:
  0 - kolor aktywny,
  1 - pierwszy kolor zapasowy,
  2 - drugi kolor zapasowy,
  3 - trzeci kolor zapasowy.
  Wreszcie trzeba wcisn klawisz ESC i wracamy do trybu czytania. 
Przypominamy, e aby dokonana definicja nabraa znaczenia, naley 
wcisn klawisz F5, by uaktywni wybr. Bez tego kolory zdefiniowane 
w F6 nie s uywane.
  
          5.9.8 Test aktywnego koloru  
                   Komenda F7  
                        
  Po wciniciu klawisza F7 program odczyta wszystkie kolory, ktre 
wczeniej doczylimy do kolorw nas interesujcych. I tu kolor ozna-
cza kolor znaku, ta i informacj o migotaniu. Program zajmie si nie tyl-
ko kolorami sczytanymi wczeniej z ekranu i przyczonymi do aktywne-
go lub zapasowego zbioru, lecz wszystkimi kolorami tam doczonymi. 
Na pocztku zbir jest pusty, cho program tu po uruchomieniu zazna-
czy kolor znajdujcy  si  pod  kursorem. Potrzebny jest mu kolor ba-
zowy.  
  
        5.9.9 Sczytanie kolorw z ekranu
                   Komenda F8  
  
  O F8 powiedzielimy ju duo. Powoduje przegld kolorw wywiet-
lonych na ekranie i wpisanie ich do pamici. Pierwszy zauwaony kolor 
otrzyma nazw a, drugi b, trzeci c itd. Program dysponuje standardowo 
dziesicioma miejscami na kolory. Jeli na ekranie nieznajdzie tylu kolo-
rw, to pozostae bd puste. W komendzie F6  wcinicie klawiszy od-
powiadajcych znalezionym kolorom spowoduje doczenie lub odcze-
nie ich od koloru aktywnego, o czym program poinformuje mwic: do-
czony lub odczony. W przypadku liter odpowiadajcych pustym 
miejscom,program edynie krtko zadwiczy. Podobnie z komendami 
prefiksowanymi klawiszem CTRL.   
  
5.9.10 Ile kolorw program zauway na ekranie przy uyciu ko-
                    mendy F8
                Komenda CTRL-F8
  
  Syntezator powie ile kolorw znalaz READBOARD podczas ostat-
niego uycia komendy F8. Liczba ta nie przekroczy 10, gdy przewidzie-
limy tyle miejsca.
  
                        
                        
                        
                        
       5.9.11 Jaki plik steruje programem  
                   Komenda F9  
  
  Syntezator powie nazw aktualnie wykorzystywanego pliku  parame-
trw.  W razie uruchomienia programu bez pliku, komenda zakoczy si  
niepowodzeniem. Zapamitana nazwa bdzie aktualna a do nastpnego 
odczytu z dysku przy pomocy komendy F3.    
  
   5.9.12 Nazwa poprzedniego pliku parametrw
                Komenda CTRL-F9
  
  Czasem warto wiedzie, jaki plik parametrw by uywany poprzed-
nio. Niniejsza komenda powoduje, e syntezator mwi nazw tego pliku. 
                        
     5.9.13 Poszukiwanie na ekranie wzorca
                  Komenda F10  
  
  F10 poszukuje na ekranie wzorca - napisu lub znaku - i reaguje na ich 
znalezienie. Rczne przegldanie ekranu zabiera sporo czasu. Lepiej 
omin mozolne przegldanie wszystkich linii i kolumn. Komenda ta to  
uatwia.
  Naley najpierw wybra obszar poszukiwania. Nie musi to by cay 
ekran. Uytkownik moe na przykad chcie znale jaki fragment 
w jednym z dziesiciu pamitanych okienek. Jest to szczeglnie uytecz-
ne, gdy ten sam tekst wystpuje na ekranie w kilku egzemplarzach, 
a wany jest tylko jeden - wewntrz konkretnego okienka. 
  Oto spis opcji wyboru okna i klawiszy im przypisanych:
  gwiazdka - cay ekran,
  spacja - aktualne okno - aktywne, to, w ktrym teraz pracujemy,
  o - inne okno - jedno z dziesiciu zapamitanych lub cay ekran - ka-
de z nich wybierane jest wedug ich jednoliterowych nazw, a cay ekran 
przez gwiazdk, a aktualne okno przez spacj.
  Wyboru dokonujemy na dwa sposoby. Mona skorzysta z helpu 
i wybra przez ENTER, po ustawieniu si na waciwej pozycji, albo od 
razu wpisa odpowiedni znak. Program pamita poprzedni decyzj 
i ustawia si na niej, gdy jest wykorzystywany help.
  Help moe by pomocny rwnie w nastpnych punktach. Teraz 
okrelamy to, czego poszukujemy. Wzorzec moe przybra nastpujce 
postacie - przedstawiamy litery suce wyborowi poszczeglnych opcji:
  w - wyraz, napis,
  a, c, i, l, m, n, p, r, u, z, # i $ - znak z kategorii poszukiwanego znaku,
  k - identyfikator koloru.  
  W pierwszym przypadku mona rwnie odszuka pojedyncz liter. 
Program pyta o wzorzec - naley wpisa poszukiwane sowo. 
  Odszukajmy napis PROGRAM:  
  - ALT-10 - tryb czytania,
  - F10 - szukanie wzorca,
  - wybr okna - spacja - aktualne okno,
  - opcja w - wyraz - program zapyta o wzorzec,
  - sowo: PROGRAM <ENTER>,
  - i reszta decyzji omwionych poniej.
  Drugi przypadek jest bardziej zoony. Uytkownik moe wyszuka 
znak z jednego ze zbiorw ASCII uywanych w procedurze zmiany zna-
kw odczytywanych. Mona na przykad wpisa liter r i program znaj-
dzie pierwszy napotkany znak ramki. Aby wykona to zadanie naley ko-
lejno:  
  - wej do trybu czytania (ALT-10),
  - wcisn F10,
  - wybra okno,
  - wcisn r,
  - wykona reszt czynnoci.
  Uytkownik moe poszukiwa rwnie znakw z innych podzbiorw 
zbioru ASCII. Oto ich lista:
  a - pierwszy napotkany znak angielskiego alfabetu,
  p - polski znak diakrytyczny,
  c - pierwsza napotkana cyfra,
  i - pierwszy napotkany znak interpunkcyjny,
  n - pierwszy napotkany nawias,
  r - pierwszy napotkany znak sucy konstruowaniu ramek,
  spacja - pierwsza napotkana spacja,
  u - pierwsza napotkana litera umlautowa,
  z - pierwszy napotkany znak - dotyczy wszystkich kodw z wyjt-
kiem spacji i znaku o numerze 0,
  Trzeci przypadek dotyczy kolorw. Naley najpierw wybra opcj k, 
a nastpnie wpisa jednoliterow nazw koloru zgodnie z nomenklatur 
komendy F8. Komenda ta sczytuje z ekranu kolejne kolory i nadaje im 
jednoliterowe nazwy, zgodnie z porzdkiem odnajdowania. Pierwszy ko-
lor bdzie nazywa si a, drugi b itd. Przypominamy, e program zapa-
mituje do dziesiciu kolorw, co oznacza, e ostatni przyjmie nazw j. 
  Aby znale pierwszy znak czwartego koloru trzeba wykona sek-
wencj nastpujcych operacji:  
  - wej do trybu czytania: ALT-10,
  - wcisn F8, jeli wczeniej tego nie wykonano,
  - wcisn F10,
  - wybra obszar poszukiwania,
  - wcisn k dla poszukiwania koloru,
  - wpisa wzorzec d dla odnalezienia czwartego koloru.
  Przeszukiwanie ekranu rozpoczyna si od znaku stojcego na prawo 
od pozycji kursora i koczy na ostatniej kolumnie ostatniego  wiersza 
przegldanego okna. Program sprawa. Program sprawdza najpierw kolejne znaki w wier-
szu, potem przechodzi do nastpnego.   
  Komend F10 mona powtrzy. Program pamita ostatni wzorzec, 
gdy jest aktywny help. Mona wic znale kolejne jego wystpienia. 
Wystarczy wcisn F10 i <ENTER>wania propozycji. 
Dziki temu moemy odnale na przykad prawy grny naronik pitej 
ramki. Numeracja wynika z ruchu kursora. Mona przeskoczy cz 
ekranu i po wciniciu F10 kontynuowa poszukiwanie.   
  Na koniec trzeba ustali co ma zrobi program po odnalezieniu wzor-
ca. Oto lista moliwoci reakcji i klawiszy im przypisanych:   
  z - odczytanie znaku,
  s - odczytanie sowa,
  l - odczytanie linii,
  o - odczytanie caego okna.
  Program odczyta wskazany fragment, gdy znajdzie wzorzec lub po-
wie brak, w przeciwnym przypadku.  
  Pozostaa ostatnia kwestia: co ma si sta z kursorem po odnalezieniu 
wzorca. Naley przypuszcza, e uytkownik poszukuje wzorca dla  
wanego powodu. By moe chce odczyta tekst ssiadujcy z nim. 
Program przesunie automatycznie kursor, gdy wczeniej znajduje si 
wewntrz tego samego okna, co poszukiwany wzorzec, albo zapyta, czy 
go przenie. Program zmieni te aktywne okno - poprzednie przestanie 
by aktualne.  
  F10 jest komend zoon. Najlepiej jej wyprbowa. Nie jest przy-
gotowana dla prostych potrzeb. Przydaje si wtedy, gdy mamy do czy-
nienia z zupenie nieznanym ekranem.
  
        5.10 Komendy klawiszy F11 i F12
  
  Komendy te oddzielilimy od reszty przede wszystkim dlatego, e s 
najnowszymi w naszym programie. Peni ponadto specyficzne rol. Ich 
separacja nie powinna by zbyt dziwna, gdy klawisze F11 i F12 s 
przez wszystkie programy traktowane oddzielnie. Do niedawna nie byy 
one zbyt czsto wykorzystywane. S to klawisze dodatkowe na klawia-
turze, kiedy w ogle ich nie byo, tak jak dodatkowych klawiszy strza-
ek, do ktrych teraz tak bardzo si przyzwyczailimy.
  
                        
                        
5.10.1 Szybkie przeczanie sposobu ledzenia pracy komputera 
pomidzy obserwowaniem linii kursora i softkursora
                  Komenda F11
  
  Aby zmieni sposb ledzenia pracy komputera, czyli rodzaj jego ud-
wikowienia, moemy w trybie czytania wcisn 0, wej do menu try-
bu na ywo, wybra komend u, jak udwikowienie i wybra jego ro-
dzaj. Zabiera to sporo czasu. Warto go straci, gdy nasz wybr jest spe-
cyficzny, bardziej zoony. Gdy jednak chodzi o prosty wybr, czy 
chcemy ledzi lini kursora, czy te lini softkursora, to rzeczywicie 
niepotrzebnie tracimy czas. 
  F11 jest przecznikiem pomidzy tymi dwiema opcjami. Program nie 
martwi si poprzednim sposobem ledzenia. Mogo to by czytanie pier-
wszej linii ekranu. F11 powoduje od razu zmian na lini kursora. Po-
nowne jego uycie zmieni obiekt zainteresowania na lini softkursora. 
Jeszcze jedno wcinicie i wrcimy do linii kursora. Powrotu do ledze-
nia pierwszej linii przy pomocy F11 nie ma.
  
5.10.2 Moliwo ledzenia linii kursora i softkursora naraz
               Komenda SHIFT-F11
                        
  Program moe ledzi jedn z tych dwch linii, ale moe te zwrci 
uwag na nie obie. Warto zostawi mu zadanie sprawdzania, czy zmieni-
o si co w linii kursora, czy te w linii softkursora. Sami mielibymy 
z tym wiele kopotw. Moglibymy obserwowa albo jedn, albo drug 
lini. Nie zauwaylibymy zmian w drugiej, gdy wybralibymy czuwanie 
nad pierwsz. READBOARD natomiast poradzi sobie dosy atwo i od-
czyta t lini, w ktrej co zaszo. 
  SHIFT-F11 to wybr pomidzy ledzeniem linii zgodnie z decyzj 
uytkownika lub automatyczne sprawdzanie, gdzie zaszy zmiany. Pro-
gram zaczyna prac od trzymania si decyzji uytkownika.
  
5.10.3 Informacja o sposobie ledzenia pracy komputerax

                Komenda CTRL-F11
                        
  Dziki tej komendzie dowiemy si w jaki sposb program ledzi prac 
komputera:
  - czy ledzi lini kursora, czy te lini softkursora, a moe cakiem in-
ny obiekt,
  - czy ledzi jedn z tych linii zgodnie z nasz ostatni decyzj, czy te 
obie linie, bez wzgldu na nasz wybr.
                        
                        
      5.10.4 Ktry softkursor jest wany?
              Komenda ALT-F11
                        
  Na ekranie moe si pojawi wiele softkursorw. Nie chodzi o rne 
softkursory. Moe by kilka egzemplarzy jednego rodzaju softkursora. 
Na przykad gdy jest nim specyficzna litera, nikt nie da nam gwarancji, e 
bdzie tylko jedn na caym ekranie. Podobnie z kolorem. 
  Zdarza si, e udwikawiany program specjalnie wywietla kilka sof-
tkursorw. Ktr lini mamy wtedy obserwowa? Mamy dwa rozwiza-
nia. Albo podzielimy ekran na okna tak, by we waciwym oknie by tyl-
ko jeden softkursor, albo skorzystajmy z komendy ALT-F11.
  Program moe ledzi kolejne wystpienia softkursora. Zapyta o nu-
mer softkursora, ktry nas interesuje. Sam zaproponuje jedynk. Trzeba 
wpisa liczb i wcisn ENTER. Od tej pory program bdzie omija 
wszystkie poprzednie wystpienia softkursora i odczyta lini, w ktrej 
pojawia si wskazany egzemplarz.
  
      5.10.5 Szybki wybr aktywnego koloru
                  Komenda F12
                        
  F12 korzysta z wynikw komendy F8. Dziki niej kolor aktywny sta-
je si jednym z odnalezionych dziki F8 kolorom. F12 tak dziaa, e naj-
pierw proponuje pierwszy odnaleziony kolor - kolor a. Nastpne wci-
nicie F12 spowoduje zaproponowanie koloru b, kolejne - koloru c itd. 
Gdy dojdziemy do ostatniego odnalezionego koloru, program zapropo-
nuje kolor a. 
  Uytkownik nie musi wciska ENTER. Propozycja staje si natych-
miast aktualnym wyborem. Zosta on szybko dokonany, szybko te moe 
by zmieniony.
  
            5.10.6 Szybki wybr okna
               Komenda SHIFT-F12
  
  Komenda ta dziaa podobnie do poprzedniej. Program ustala kolejne 
okno spord zapamitanych jako okno aktywne - robocze. Pierwsze 
wcinicie tej kombinacji spowoduje wybr pierwszego pamitanego 
okna, drugie - drugiego itd. Po ostatnim okienku wracamy do pierwsze-
go. 
  Uytkownik nie musi wciska ENTER i potwierdza wybr. W razie 
nieodpowiedniego wyboru moe szybko zmieni aktywne okno.
  
                        
                        
 5.10.7 Szczegowe okrelenie aktywnego koloru
                Komenda ALT-F12
                        
  Poprzednio opisane komendy dotyczce kolorw z pewnoci s wy-
starczajce. Na wypadek, gdy udwikawiany program jest specjalnie 
skomplikowany, opracowalimy niniejsz komend, ktra w sposb bar-
dzo szczegowy konstruuje zbir wanych kolorw, czyli tak zwany ko-
lor aktywny.
  Aktywny kolor to zbir kolorw, a kady z nich to trzy parametry:
  - kolor znaku,
  - kolor ta,
  - atrybut migotania.
  Powysza trjka da si opisa jedn liczb - tak te jest opisany spo-
sb wywietlenia na ekranie. Aktywny kolor to zbir takich trjek. Mo-
emy chcie obserwowa fragmenty wywietlone kolorem czarnym na 
biaym tle migoczce i znaki czerwone na tle niebieskim nie migoczce.
  Omwione dotychczas komendy byy nieco automatyczne. Korzystay 
na przykad ze zbioru kolorw zauwaonych przez komend F8. Ko-
menda F6 tworzya kolor aktywny budujc sum zbiorw poprzez wska-
zywanie, ktre kolory maj by doczone do aktywnego, a ktre od-
czone. Z kolei komenda F11 wybiera tylko jeden z zapamitanych nie 
tworzc zbioru kolorw.
  Opisywana teraz komendajest najlepszym narzdziem do tworzenia 
dowolnych zbiorw kolorw.Najpierw wybieramy kolory znakw. Pro-
gram wymienia kolejne kolory i czeka na ich zatwierdzenie lub odrzuce-
nie. Wciskamy klawisz t albo n. t oznacza doczenie do zbioru kolorw 
wymienionego koloru. n odrzuca propozycj. 
  Wcinicie ESC wyprowadza z komendy, a ENTER odrzuca wszys-
tkie pozostae kolory znakw. Teraz wybieramy kolor ta. odbywa si to 
na dokadnie tej samej zasadzie. Wciskamy t lub n, na koniec ENTER, 
a ESC wyprowadzi nas z komendy i porzuci ca konstrukcj.
  Na koniec program zapyta, czy ma zwraca uwag na atrybut migo-
tania. Mamy trzy wybory:
  - wcinicie klawisza t oznacza, e wszystkie wymienione wczeniej 
kolory interesuj nas tylko wtedy, gdy migocz, 
  - wcinicie n oznacza, e interesuj nas tylko te kolory, ktre nie mi-
gocz,
  - wcinicie innego klawisza oznacza, e nie zwracamy uwagi na mi-
gotanie.
  Na koniec program zapyta czy skonstruowany zbir kolorw ma by 
kolorem aktywnym czy jednym z trzech zapasowych. Wpisujemy:
  0 - kolor aktywny,
  1 - pierwszy kolor zapasowy,
  2 - drugi kolor zapasowy,
  3 - trzeci kolor zapasowy.
  Komenda jest wykonana. Warto j sprbowa.
  
         5.11 Komendy klawiszy strzaek
  
  Dokonany przez nas podzia wyrniajcy ze zbioru komend te, ktre 
dotycz przemieszczania kursora, jest nieco sztuczny. Przywieca nam 
cel uproszczenia zapamitania ich wszystkich. Jednolity zbir dziesitek 
komend byby pewnie niestrawny. Podzielenie go na podzbiory uatwia 
spraw. Pierwsze podzbiory opisane w rozdziale 5 to komendy proste, 
ktrych nazwy wi si z przypisanymi im literami. Drugi zbir to ko-
mendy klawiszy funkcyjnych F1 do F10, trzeci - komendy klawiszy do-
datkowych F11 i F12, a czwarty to zestaw komend klawiszy strzaek, 
zwizanych z przemieszczaniem po ekranie kursora. Po wykonaniu sko-
ku kursora, program czsto odczytuje znak, na ktry trafi. Moe to by 
krtka goska lub nazwa litery: b lub be. Mona te zayczy sobie in-
formowania o mijanych kolorach i o pooeniu na ekranie.
  
   5.11.1 Przesunicie kursora na gr ekranu
                  Komenda PGUP
  
  PgUp  powoduje ustawienie kursora w lewym grnym rogu aktywne-
go okna. Jest to pozycja 1,1, gdy aktywne okno jest caym ekranem. 
Przypominamy, e wsprzdne ekranu s liczone zawsze wzgldem tego 
rogu, bez wzgldu na umiejscowienie aktywnego okna.
  PGUP nie zadziaa tak, jak opisalimy, gdy jest aktywne menu helpu. 
Klawisz ten jest tam zarezerwowany do przesuwania si na poprzedni 
pozycj w menu. Aby mc skoczy na gr ekranu trzeba wyczy py-
tajnikiem help.
  
   5.11.2 przesunicie kursora na d ekranu
                  Komenda PGDN
                        
  PgDn ustawia kursor w lewym dolnym rogu aktywnego okna. Gdy 
oknem jest cay ekran, to kursor znajdzie si we wsprzdnych 1, wyso-
ko ekranu. Ta ostatnia zaley od udwikawianego programu. Moe 
to by 25, 40, 50 a nawet 100. Gdy okno nie jest caym ekranem, dolna 
linia nie musi si pokrywa z ostatni lini na ekranie.
  Podobnie jak poprzednio, komenda ta nie zadziaa przy aktywnym 
helpie, w ktrym PGDN przesuwa na nastpn pozycj w menu.
                        
                        
5.11.3 Przesunicie kursora na pocztek biecej linii
                  Komenda HOME
  
  Home ustawia kursor na pocztku biecej linii wewntrzaktywnego 
okna. Gdy okno jest caym ekranem, bdzie to pierwsza kolumna ekranu.
  Komenda ta nie zadziaa przy aktywnym helpie, gdzie HOME prze-
suwa na pocztek menu. Trzeba skorzysta z komendy pytajnika dla wy-
czenia helpu.
  
5.11.4 Przesunicie kursora na koniec biecej linii
                  Komenda END
  
  End ustawia kursor na kocu biecej linii wewntrz aktywnego okna. 
Gdy okno jest caym ekranem bdzie to ostatnia kolumna ekranu - zale-
na od jego szerokoci. Najczciej jest to 80 kolumna.
  END nie zadziaa, gdy jest aktywny help, w ktrym END przesuwa 
na ostatni pozycj menu. Moe nas uratowa pytajnik wyczajcy help.
  
       5.11.5 Przesunicie kursora w gr
            Komenda strzaki w gr
  
  Strzaka w gr przesuwa kursor o jedn lini w gr. Program od-
czyta  znak, na ktry przesunie si kursor. Przedtem sprawdzi jednak, 
czy opcje barwy, nawigacji i duych liter s aktywne i wygeneruje ewen-
tualnie stosowne komunikaty lub dwiki. Jeli kursor jest ju na grze 
aktywnego okna, program nie zmieni jego pozycji. Kursor nie moe 
w trybie czytania wyj poza aktywne okno, chyba e skorzystamy 
z komendy K, opisanej wczeniej.
  
       5.11.6 Przesunicie kursora w d
             Komenda strzaki w d
  
  Strzaka w d przesuwa kursor o jedn lini w d. Program odczyta 
znak, na ktry przesunie si kursor. Przedtem sprawdzi jednak, czy opcje 
barwy, nawigacji i duych liter s aktywne i wygeneruje ewentualnie sto-
sowne komunikaty lub  dwiki. Gdy kursor znajduje si na dole okna, 
kursor nie zmieni pozycji. Nie moe on wydosta si w trybie czytania 
poza okno, chyba e w komendzie K. 
  
                        
                        
                        
                        
       5.11.7 Przesunicie kursora w lewo
            Komenda strzaki w lewo
  
  Strzaka w lewo przesuwa kursor o jeden znak w lewo. Program od-
czyta znak, na ktry przesunie si kursor. Przedtem sprawdzi jednak, czy 
opcje barwy, nawigacji i duych liter s aktywne i wygeneruje ewentual-
nie stosowne komunikaty lub dwiki. Gdy kursor jest ju na lewej kra-
wdzi aktywnego okna, jego pozycja nie zmieni si.
  
      5.11.8 Przesunicie kursora w prawo
            Komenda strzaki w prawo
                        
  Strzaka w prawo przesuwa kursor o jeden znak w prawo. Program 
odczyta znak, na ktry przesunie si kursor. Przedtem sprawdzi jednak, 
czy opcje barwy, nawigacji i duych liter s aktywne i wygeneruje ewen-
tualnie stosowne komunikaty lub  dwiki.  
  
    5.11.9 Odczytanie poprzedniego fragmentu
          Komenda CTRL strzaka w lewo
                        
  Strzaka w lewo wcinita razem z klawiszem CTRL przesuwa kur-
sor na pocztek poprzedniego fragmentu. Co to jest fragment zaley od 
ostatniej definicji poprzez  zastosowanie komendy f. Wszystkie definicje 
i operacje dotycz wycznie tekstu wywietlonego w aktywnym oknie 
i w wybranym kolorze. READBOARD przeszukuje tekst od pozycji kur-
sora w lewo, znajduje pocztek aktualnego fragmentu, nastpnie koniec 
i pocztek poprzedniego. Znaleziony fragment staje si dla systemu ak-
tualny. Jest on odczytywany, gdy procedury generujce dwik s ak-
tywne. Niezalenie od tego kursor przesuwa si na pocztek tego frag-
mentu. W ten sposb uytkownik moe cofn si do pocztku ekranu, 
odsuchujc kolejno poprzednie fragmenty.   
  
    5.11.10 Odczytanie nastpnego fragmentu
         Komenda CTRL strzaka w prawo
  
  Strzaka w prawo wcinita razem z klawiszem CTRL przesuwa kur-
sor na pocztek nastpnego fragmentu. Uytkownik moe przesuwa 
kursor po tekcie bez jego odczytywania, gdy system jest nieaktywny. 
Inne uwagi spisane w opisie poprzedniej komendy s tu aktualne. Kursor 
porusza si tu w dokadnie przeciwn stron - w prawo. 
  Warto przypomnie komend m, ktra dla odmiany odczytuje aktual-
ny fragment. Dopenia ona zbir czytania fragmentw zgodnie z definicj 
f.
         5.12 Wyjcie z trybu czytania
           Komendy ESCAPE i SHIFT-F10
  
  S dwa sposoby wydostania si z trybu czytania. Pierwszy z nich po-
lega na wciniciu klawisza ESC. Kursor wraca na pozycj przed wywo-
aniem trybu czytania, sterowanie oddawane jest zamroonemu pro-
gramowi, a READBOARD wraca do trybu na ywo.  
  Drugi sposb polega na wciniciu klawiszy SHIFT i F10. Program 
rwnie  wrci do trybu na ywo, ale zapamita pozycj kursora z try-
bu czytania i sprbuje go tam pozostawi. Zamy, e w trybie na 
ywo kursor by w pozycji (1, 23). Weszlimy do trybu czytania i zna-
lelimy bd w tekcie w pozycji (5, 10). Gdybymy wcisnli ESC, wy-
szlibymy z trybu  zytania, ale kursor wrciby na pozycj (1,  23).  
Musielibymy wtedy przesun go o 13 linii w gr i 4 kolumny w  pra-
wo. By moe zapomnielibymy o pozycji z trybu czytania i ca opera-
cj trzeba by byo powtrzy. Po wciniciu klawiszy SHIFT F10 rw-
nie wychodzimy z trybu czytania, ale program sam pamita gdzie ma 
skierowa kursor i stara si to zrobi. Nie zawsze mu si to  daje, ale je-
li zastosuje si waciwy edytor lub inny program wymagajcy korekty 
danych, nie powinno by problemw. Komenda ta ma znaczenie dla pro-
gramw, w ktrych wpisujemy i korektujemy tekst. Mog to by edyto-
ry, bazy danych itp. READBOARD zapamituje pozycje  kursora i sy-
muluje wcinice waciwej liczby klawiszy strzaek. Naley si spodzie-
wa, e symulacja ta si powiedzie. Komputer nie odczuje rnicy mi-
dzy symulacj i prawdziwym wciskaniem klawiszy. Jednak czasem zda-
rza si inaczej. Rne programy modyfikuj dziaanie podstawowych 
procedur komputera. Wtedy nasz program staje si bezsilny. 
  
  To wszystko o trybie czytania. Wicej od lektury daje praktyka. Nie 
sposb wszystko opisa. Z pewnoci pominlimy wiele szczegw. 
Wyobramy sobie co by si stao gdybymy o nich napisali. Podrcznik 
staby si jeszcze duszy - kto mgby z nim sobie poradzi?
                        
               5.13 Tryb na ywo
  
  Tryb na ywo to ledzenie dziaania komputera i informowanie przy 
pomocy syntezatora o jego pracy. Precyzyjniej mwic o tym, co dzieje 
si na ekranie. Komputer "myli" po swojemu i rozmawia z uytkowni-
kiem poprzez klawiatur i monitor. Wszystkie nasze decyzje wpisujemy 
na klawiaturze i oczekujemy na odpowied na ekranie. ledzenie go po-
lega wic na ledzeniu klawiatury i ekranu. Klawiatur mona udwi-
kowi, podczas gdy ledzeniu ekranu suy echowanie pojawiajcych si 
tam znakw i analizowanie wskazanych obszarw. Czasem ekran wyma-
ga ledzenia caego okienka, ustalonego jako aktywne. Innym razem 
chodzi o ledzenie obszaru od linii do linii, jeszcze kiedy indziej trzeba 
testowa lini kursora, pierwsz lini na ekranie albo aktualne sowo. 
  ledzenie komputera nie jest proste, gdy uruchamiane na nim pro-
gramy s odmiennie zorganizowane. Jednak w standardowych wypad-
kach READBOARD spisuje si nie najgorzej.  
  W trybie na ywo program oferuje rwnie zbir komend zwizanych  
z klawiszem ALT i jednym z numerw wpisanych a numerycznej czci 
klawiatury lub razem z klawiszami alfanumerycznymi. Wszystkie numery 
naley wciska na klawiaturze numerycznej z podtrzymywanym klawi-
szem ALT, ktrego nazwy nie powielamy w poniszej licie. System od-
biera polecenie w momencie zwolnienia tego klawisza. Dodatkowo 
przekazujemy kilka komend klawiszy liter wciskanych z ALT.  
  Poniej zamieszczamy list gorcych klawiszy i ich funkcje. 
  
  ALT-1 do ALT-9 - odczytujemy fragmenty tekstu podobnie jak w 
 trybie czytania:
  
  1 - poprzedni znak;
  2 - aktualny znak;
  3 - nastpny znak;
  4 - poprzednie sowo;
  5 - aktualne sowo;
  6 - nastpne sowo;
  7 - poprzednia linia;
  8 - aktualna linia;
  9 - nastpna linia;
  
  88 - odczytanie znaku nad kursorem;
  89 - odczytanie znaku z prawej strony znaku nad kursorem;
  87 - odczytanie znaku z lewej strony znaku nad kursorem;
  
  55 - odczytanie znaku pod kursorem;
  56 - odczytanie znaku z prawej strony znaku pod kursorem;
  54 - odczytanie znaku z lewej strony znaku pod kursorem;
  
  77 - odczytanie pierwszej zapisanej linii w gr od kursora;
  99 - odczytanie pierwszej zapisanej linii w d od kursora;
  
  101..200 - linia o numerze 1 do 100;
  10 - wywoanie trybu czytania; podobn funkcj realizuje kombinacja 
CTRL i 5 z numerycznej czci klawiatury - na wypadek, gdy ALT jest 
zbyt zajte;
  20 - przecznik czytania caego tekstu lub wywietlonego w  aktyw-
nym kolorze;
  30 - odczytanie tekstu wywietlonego w caym aktywnym oknie  
zgodnie z wczeniej dokonanymi ustaleniami. Komenda ta  odpowiada 
komendzie spacji w trybie czytania.
  33 - odczytanie jednego z zapamitanych okienek - jak F1 w trybie 
czytania;
  36 - odczytanie jednego z okienek - jak ALT-F1;
  22 - przecza pomidzy ledzeniem kursora lub softkursora - jak F11 
w trybie czytania;
  21 - przecza pomidzy decyzj uytkownika o ledzeniu kursora lub 
softkursora, albo dziaa automatycznie - jak SHIFT-F11;
  23 - okrela numer egzemplarza softkursora, ktry naley ledzi - jak 
ALT-F11 w trybie czytania;
  11 - zmiana aktywnego koloru na kolejny spord odczytanych w try-
bie czytania przez komend F8 - jak komenda F12;
  12 - zmiana wyrnionego okna na nastpne spord zapamitanych - 
jak komenda SHIFT-F12 w trybie czytania;
  14 - definicja zbioru aktywnego koloru - jak komenda ALT-F12 
w trybie czytania;
  50 - przecznik czytania algorytmem mowy lub z opcj korektorsk. 
  
  Przygotowalimy  rwnie polecenia polegajce na wciniciu klawi-
sza ALT z klawiszem litery lub cyfry z gwnej czci klawiatury. Nie-
ktre z nich powielaj polecenia ALT-liczba dla uatwienia wsppracy 
z rnymi programami.
  
  k - pozycja kursora systemu;
  m - odczytanie aktualnej linii;
  Z - zablokowanie nastpnego gorcego klawisza, by mg si przed-
rze przez READBOARD do innego programu;
  1 - upienie wszystkich gorcych klawiszy i ledzenia pracy kompute-
ra;
  2 - ponowne obudzenie programu i jego klawiszy gorcych po ich 
uprzednim  upieniu. Przypominamy, e same gorce klawisze, z wyjt-
kiem ALT-10 unieaktywnia komenda A z trybu czytania, ktra zastoso-
wana powtrnie je obudzi.
  
      6 JAK KORZYSTA Z PROGRAMU READBOARD
  
  Program jest rezydentny, to znaczy rezyduje w pamici komputera 
i wykonuje operacje zezwalajc na dziaanie innym programom. Od chwi-
li zaadowania go do pamici dziaa w trybie na ywo wypowiadajc 
komunikaty wywietlane na ekranie. Tryb ten jest przerywany po  wci-
niciu klawisza ALT-10 lub CTRL/5, co powoduje wywoanie trybu 
czytania. Wyjcie z tego trybu oznacza powrt do trybu na ywo.  
  READBOARD jest obecnie dostpny w kilku wersjach:   
  MIN - zminimalizowana,  
  MAX - cay program,  
  ANG - wersja 2.9 (angielska) programu.   
  Wersja zmniejszona rni si od caego wyczeniem z niej niektrych 
funkcji dodatkowych. S one potrzebne tylko czasem, uznalimy wic, 
e nie mog nieustannie zajmowa pamici operacyjnej. Program w wer-
sji MAX zajmuje ponad 100 kilobajtw i zmusza uytkownika do 
oszczdnego gospodarowania pamici. Sprowadza si to do ogranicza-
nia adowania jednoczenie zbyt wielu rezydentnych programw. W razie 
kopotw naley skorzysta z wersji MIN, ktra oszczdza troch pa-
mici. Jeli planowana aplikacja nie zabiera zbyt wiele pamici, mona 
sobie pozwoli na uruchomienie wersji MAX. 
  Program moe skada si z czci gwnej i pewnej liczby nakadek. 
Te s wymieniane w czasie dziaania programu. READBOARD jest 
skonstruowany nastpujco:  
  program gwny - deklaracje, procedury mowy, intonacji i najbardziej 
podstawowych funkcji,
  nakadka 1 - komendy proste trybu czytania,
  nakadka 2 - komendy klawiszy funkcyjnych i strzaek trybu czytania,
  nakadka 3 - komendy zmiany wartoci parametrw,
  nakadka 4 - komendy zwizane z oknami,
  nakadka 5 - poszukiwanie wzorca na ekranie,
  nakadka 6 - komendy zwizane z kolorami,
  nakadka 7 - zapis i odczyt plikw parametrw,
  nakadka 8 - komenda czasu i daty,
  nakadka 9 - inicjacja programu i syntezatora,
  nakadka 10 - kalkulator,
  nakadka 11 - terminarz.
  W pamici rezyduje tylko program gwny i aktualnie wykorzystywa-
na nakadka. Zostanie ona zastpiona inn po zakoczeniu tej i  wywoa-
niu innej komendy. Nieustanna wymiana nakadek oszczdza  co prawda 
pami, lecz jednoczenie czsto uywa dysk. Program staje si wolniej-
szy, a dysk czsto skrzeczy.  
  READBOARD zmienia dziaanie obsugi niektrych podstawowych 
funkcji komputera zwanych przerwaniami, z ktrych najwaniejsze to 
przerwanie zegarowe, klawiaturowe i ekranowe.Moe  wic wystpi 
kolizja tego programu z innymi, modyfikujcymi wymienione przerwania. 
Program dziaa w trybie na ywo w oparciu o obserwowanie zmian po-
zycji kursora systemu, softkursora, zmian polegajcych na przemieszcza-
niu podwietle lub na analizowaniu znakw kierowanych na ekran. 
  Program nie dziaa, gdy inny program  przedefiniowuje tryb pracy 
ekranu na graficzny. Poza tym nie jest wraliwy na  rodzaj karty graficz-
nej. READBOARD sam testuje kart i dostosowuje si do niej. Dosto-
sowuje si rwnie automatycznie do prdkoci dziaania komputera. 
  Uytkownik moe jednak rcznie wskaza odpowiadajcy mu ton 
syntezatora. Ton ten mona zapisa w zbiorze parametrw programu ra-
zem z innymi parametrami i korzysta z niego zawsze dziki komendzie 
F3 w trybie czytania lub wpisujc dyrektyw wywoujc z linii polece 
DOS-u - zaadowany plik parametrowy nie zmieni portu wyjciowego, 
do ktrego jest podczony syntezator. By od razu go okreli, naley 
wpisa drugi parametr:  
  RB /Mnazwa pliku parametrw /Pnr <ENTER>  
  (RB naley zastpi nazw konkretnej wersji programu)  
  Komenda ta spowoduje natychmiastowe odczytanie pliku parametrw  
o podanej nazwie i zgoszenie si programu bez testu syntezatora. Warto 
doda, e pliki parametrw s identyczne dla wszystkich wersji progra-
mu.
  READBOARD odczytuje tekst do czasu wcinicia dowolnego kla-
wisza. Mona wykorzysta to do przegldania  tekstw. Dopki uyt-
kownik wciska klawisz strzaki w d, program nie zacznie odczytywania 
mijanych linii. W chwil po puszczeniu klawisza program odczyta lini, 
w ktrej znalaz si kursor. Odczytywanie tej linii mona przerwa wcis-
kajc ponownie klawisz strzaki w d lub dowolny inny. Warto zapami-
ta, e kady znaczcy klawisz przerywa czytanie w obu trybach dziaa-
nia. Gdyby jednak wszystkie klawisze funkcyjne i alfanumeryczne byy 
wykorzystywane przez ledzony program, to wcinicie ktregokolwiek   
z nich spowodowaoby oprcz przerwania akcj zaaranowan przez 
ledzony program. Dlatego przekazujemy uytkownikom kombinacj 
klawiszy lewy CONTROL i SHIFT dla wyczenia lub ponownego 
wczenia syntezatora. Mamy nadziej, e ta kombinacja nie stanowi dla 
ledzonych programw zagroenia. Kombinacja tych dwch klawiszy 
wykonuje t sam operacj jak klawisz a w trybie czytania. Raz system 
staje si nieaktywny, za drugim razem przeciwnie. Mona to wyprbo-
wa w trybie na ywo, w opcji echo ekranu po wpisaniu komendy sys-
temu DIR. Syntezator czyta mozolnie spis katalogowy. Moemy prze-
rywa i ponownie uaktywnia czytanie  wciskajc wspomniane klawisze.  
Tak wic udostpniamy w ten sposb przecznik aktywnoci. Naley 
jednak stara si uywa go, gdy syntezator milczy. W  innym przypad-
ku program jest dezorientowany i moe odmwi posuszestwa.
  Zdarza si, e program nie odczytuje tekstu. Uytkownik powinien 
wic w sytuacjach niepewnych korzysta z komendy ALT-8 dla spraw-
dzenia zawartoci linii, w ktrej jest systemowy kursor. Syntezator nie 
generuje adnego dwiku, gdy fragment przeznaczony do odczytania 
jest pusty. W ten sposb uytkownik moe si dowiedzie o pustej linii 
lub o tym, e kursor mowy nie znajduje si wewntrz jakiego sowa. 
Moe to wystpi rwnie wtedy, gdy fragment jest wywietlony w spo-
sb eliminujcy go. Program nie zauway tego fragmentu. Polecamy ko-
rzystanie z menu trybu na ywo dla wyczenia udwikowienia klawi-
szy:  
  ALT-10 - tryb czytania,
  0 - menu trybu na ywo,
  k - udwikowienie klawiatury,
  ESC - wyjcie z menu,
  ESC - powrt.  
  Program moe by usunity z pamici przy pomocy komendy:
  RB /U
  (RB trzeba zastpi konkretn wersj; uwaga ta nie dotyczy wersji 
MIN, ktra sama nie umie si usun; mona j usun pozostaymi 
wersjami). Programy rezydentne mona usuwa wycznie wtedy, gdy 
nad nimi nie znajduj si inne programy (zaadowane potem).  
  Wszystkie definicje dokonane w programie dotycz obu trybw. Nie 
naley si dziwi, gdy syntezator nie odczyta aktualnej zachty (promp-
tu), gdy wczeniej zdefiniowane zostao okienko znajdujce si na ze-
wntrz tekstu promptu. Podobnie nie naley oczekiwa odczytania teks-
tu promptu, gdy zdefiniowany zosta kolor czytania i nie jest on zgodny 
z kolorem promptu.   
  Czsto uywan komend jest spacja w trybie czytania i 0ALT- 3 w 
trybie na ywo. Podobnie komenda F1 w trybie czytania i ALT- 33 
w trybie na ywo. Su one sprawdzaniu zawartoci okienek. 
  Do kontroli podczas tworzenia lub ogldania tabel polecamy ALT 
i klawisze 1 do 9 i 55, 54, 56, 88, 87, 89. Do ledzenia zawartoci  
okrelonych linii za polecamy ALT i komendy 101 do 200. Przy ledze-
niu mijanych znakw proponujemy skorzysta z menu trybu na ywo i 
klawisza e (ekran), co  udwikowi znaki i sowa, na ktre wejdzie kur-
sor systemu. 
  Dla tych, ktrzy nie znaj klawiatury, przygotowalimy klawisz k w 
menu trybu na ywo, w celu udwikowienia klawiatury. Warto rw-
nie przygotowa wiele plikw parametrw i uaktywni  testowanie zda-
rze dla ich automatycznej wymiany. Nie warto ani definiowa wielo-
krotnie parametrw i pamita, ktre z nich su najlepiej spotykanym 
sytuacjom. Aby dobrze z tym sobie radzi, naley nieco powiczy. Su-
ymy pomoc w sytuacjach trudnych dla uytkownika.  
  Warto sprbowa rnych sposobw ledzenia pracy komputera 
(menu trybu na ywo, komenda u. S  tam bardzo rne opcje. Wraz 
z ich udostpnieniem w wersji 2.9  i rozszerzeniem w wersji 3.3 uyt-
kownik moe obserwowa przerne obszary ekranu. W programach 
tworzonych w latach dziewidziesitych linia zawierajca kursor prze-
staje mie decydujce znaczenie. Warto pozna tryb ledzenia podwiet-
le, softkursora, obszaru od linii do linii itd. 
  Odczytanie waciwych  tym trybom fragmentw rozpoczyna si po  
wciniciu klawisza funkcyjnego i po odnotowaniu przez program, e 
ekran przesta si  zmienia. Dlatego wan rol peni okrelenie zbioru 
klawiszy aktywizujcych czytanie. S nimi zawsze klawisze strzaek w 
gr i w d, ENTER i TAB, PGUP i PGDOWN, ale mog do nich 
doj take klawisze strzaek w lewo i w prawo oraz tych klawiszy 
z wcinitym CONTROL. Te dwie ostatnie definicje mona dokona 
w menu trybu na ywo, komendami l i c.    
  Bardzo wane jest umiejtne wykorzystywanie zdarze i reakcji na 
nie. Mona dziki temu zmienia konfiguracj parametrw zalenie od 
potrzeb. Mona to tak dobrze przygotowa, i kademu ekranowi bdzie 
przypisany jaki plik parametrw. Udwikowienie moe wtedy by tak 
dobre, jak wbudowanie trybu czytania do rodka programu.
  
          6.1 Praca z edytorem tekstu  
  
  Dla celw edycji najbardziej uyteczne s nastpujce opcje menu 
trybu na ywo:   
  ekranowa - e;
  odczytywanie wyrazw - w;
  udwikowienie klawiatury - k;
  Odczytaniu konkretnych linii na ekranie su  komendy ALT- 101 do 
ALT-125 - w normalnej sytuacji, ALT-7, ALT-8 i ALT-9. Dla przegl-
dania wikszych fragmentw tekstu polecamy komend u z menu trybu 
na ywo i pozycj ledzenia linii systemowego kursora. Uytkownik b-
dzie sysza kad lini tekstu, do ktrej przesunie si kursor. Dla odczy-
tania innego tekstu naley korzysta z komend ALT i klawiszy opisa-
nych wczeniej lub komend trybu czytania. 
  Ekranowa opcja e w trybie na ywo powoduje to, e syntezator od-
czyta kad liter, na ktr przesunie si systemowy kursor lub znak ka-
sowany przez edytor. Syntezator moe czyta znaki fonetycznie lub spel-
lingiem. Ten drugi sposb zabiera wicej czasu, pierwszy jest jednak 
mniej  zrozumiay. Ponadto po wciniciu klawiszy CTRL- W_LEWO 
lub CTRL-W_PRAWO syntezator odczyta sowa, na ktre wszed  
kursor, gdy uaktywnimy opcj reagowania na te klawisze komend c 
w menu trybu na ywo.  
  Po zastosowaniu  powyszych rad, praca z edytorem powinna prze-
biega bez kopotw. Podczas wpisywania tekstu syntezator bdzie od-
czytywa wciskane klawisze i wpisywane sowa. Gdy  zauwaymy bd, 
przesuniemy w jego miejsce kursor i dokonamy modyfikacji. Podczas 
przesuwania kursora syntezator bdzie odczytywa mijane znaki. Niepo-
prawny znak bdziemy kasowali przy  pomocy klawiszy DEL lub 
BACKSPACE. W wyniku ich uycia usyszymy znak kasowany. B-
dziemy pewni, e wyrzucilimy znak, o ktry nam chodzio. Podczas 
przegldania tekstu bdziemy porusza si po nim strzakami  w gr i 
w d oraz klawiszami stron. Po uyciu ktregokolwiek z tych klawiszy 
READBOARD sprawdzi lini, do ktrej dotrze kursor i odczyta j. 
  Nieco wicej kopotw sprawi udwikowienie komend kasowania 
caych sw lub linii. Trzeba w tym celu skorzysta z moliwoci defi-
niowania zdarze i reakcji na nie. Zdarzeniem takim moe by pojawie-
nie si lub zniknicie napisu na ekranie, albo wcinicie uwraliwionego 
klawisza. Warto skorzysta z tej drugiej opcji. Naley wpisa klawisze 
kasujce sowa i linie do pamici zdarze i okreli reakcje programu na 
ich uycie:  
  klawisz kasowania sowa - reakcja: odczytanie aktualnego sowa, 
  klawisz kasowania linii - reakcja: odczytanie aktualnej linii. 
  Pozostaje  wierzy, e wykorzystywany edytor jest w miar szybki 
i zdy wykona operacj kasowania pomidzy wciniciem waciwego 
klawisza i reakcj READBOARDA na t sytuacj.  
  Edytory dziel ekran na kilka czci, na przykad gdy przetwarzaj  
rwnolegle kilka tekstw, gdy  wywietlaj lini statusu, lini helpu itd. 
Uytkownik powinien zdefiniowa do pamici komend E okienka 
o atwych do skojarzenia nazwach. Na  przykad okno t dla tekstu - gdy 
jest jedyny - lub okienka 1, 2 i 3 dla trzech tekstw mieszczcych si 
obok siebie.  
  Okienko h przyda si dla helpu, okienko s dla linii statusu, m dla me-
nu itd. Przeczanie midzy nimi jest proste i szybkie: komenda e litera 
nazwy okienka. Komenda F1 w trybie czytania i ALT-33 w trybie na 
ywo odczytuj wybrane okno bez zmiany okna aktywnego. Mona 
rwnie skorzysta z komendy ALT-36 w trybie na ywo lub ALT-F1 
w trybie czytania dla odejcia od koloru wyspecyfikowanego przy two-
rzeniu okna.
  Gdy jedynym celem uruchomienia edytora byo odczytanie tekstu 
ksiki, naley skorzysta z opcji ledzenia caego okna z komendy z 
w menu trybu na ywo. Wymaga to odpowiedniego zdefiniowania ak-
tywnego okna i pozostawia uytkownikowi wciskanie klawiszy stroni-
cowych. Jak wida jest to wygodne, gdy tekst ma wiele stron. READ-
BOARD zachowuje si wtedy jak magnetofon odczytujcy poszczeglne 
strony. Program jest bowiem uczulony na klawisze stronicowe. Po ka-
dym ich wciniciu analizuje ekran i odczytuje tekst wywietlony w ak-
tywnym okienku. Warto wej do trybu czytania, by optymalnie usta-
wi parametry syntezatora. Powinien czyta zdaniami i intonowa tak, 
jakby fragmenty niejasne koczyy si przecinkiem. Dobrze jest precy-
zyjnie ustali jego ton i zbir znakw czytanych i pomijanych. Warto za-
stanowi si nad prdkoci czytania w wersji 4 programu. Mona tu 
oszczdzi wiele czasu, ale te przegapi co wanego w tekcie.
  Powysze rady maj szczeglne znaczenie podczas dugotrwaej pra-
cy z syntezatorem. Dobre ustawienie parametrw zaowocuje mniejszym 
zmczeniem przy czytaniu. W przeciwnym przypadku ju po kilku stro-
nach mog pojawi si objawy zmczenia uniemoliwiajce efektywn 
prac.   
  
6.2 Wsppraca z programami sterowanymi przez menu i operu-
             jcymi podwietleniami  
  
  W takich programach naley skorzysta z nastpujcych moliwoci 
READBOARDA:   
  Po pierwsze program potrafi znajdowa automatycznie ramki i ustala  
aktywne okno w ich wntrzu. Aby z tej moliwoci skorzysta, naley 
przesun kursor na lewo lub nad szukan ramk. W przesuwaniu moe 
pomc komenda trybu czytania K. Naley  wtedy wcisn klawisz e 
i klawisz pytajnika. Program znajdzie ramk i ustali w niej okno. Bdzie 
to nowe aktywne okno, ktre moe by zapisane do pamici. Naley 
w tym celu wcisn E i klawisz spacji. Program zrozumie, e chcemy 
wprowadzi do pamici  nowe okno, o parametrach aktualnego okna ak-
tywnego.  
  Druga moliwo to czytanie tekstu wywietlonego w okrelonym 
kolorze. Polecamy komend F8 z trybu czytania, dziki ktrej program 
dowie si o wszystkich kolorach na ekranie. Nastpnie naley wybiera 
kolejne kolory i odczytywa komend spacji cay ekran. Aby wybrane 
kolory filtroway tekst w trybie na ywo naley wcisn F6, dokona 
wyboru waciwego koloru i przy pomocy F5 uaktywni czytanie tylko 
tych fragmentw, ktre s wywietlone w wybranym kolorze. Inne zos-
tan oczywicie pominite. Poczenie tego z analizowaniem aktywnego 
okna zaowocuje odczytaniem tych fragmentw, ktre nas interesuj. 
W ten sposb program udwikowi przemieszczajce si podwietlenia. 
S one tymi oczekiwanymi fragmentami. Ich kolor zgodny jest z wybra-
nym kolorem, a przemieszczajce si podwietlenie nigdy nie wykracza 
poza aktywne okno.  
  Istnieje rwnie moliwo skorzystania z softkursora o zdefiniowa-
nym kolorze i dowolnym znaku oraz z czytania okna wyrnionego lub 
obszaru od...do zamiast aktywnego okna. Softkursor powinien mie 
okrelony wycznie kolor, gdy podwietlenie wdruje po rnych napi-
sach i znakach. Zawsze pozostaje kolor jako cecha identyfikujca go. 
Podobnie jak w przypadku ledzenia podwietlenia, ledzenie softkursora  
dotyczy wycznie aktywnego okna. Typowym programem wymagaj-
cym tego typu narzdzi jest NORTON COMMANDER. Po jego uru-
chomieniu naley wej do trybu czytania, wcisn F8, dalej F6 - wy-
bra kolory, wcisn F5 dla uaktywnienia tego wyboru. W trybie czyta-
nia naley jeszcze okreli krawdzie aktywnego okna. Trafne zminima-
lizowanie okienka przyspiesza prac READBOARDA. Nastpnie w me-
nu trybu na ywo trzeba komend u wybra analiz aktywnego okna 
sekwencj klawiszy:    
  ALT-10  - tryb czytania;
  0 - menu trybu na ywo;
  u - sposb ledzenia ekranu przez READBOARDA;
  strzaki - na przykad do analizy aktywnego okna;
  ENTER - aby zakoczy  ustalanie sposobu ledzenia ekranu;
  ESC - wyjcie z menu;
  ESC dla powrotu do NORTONA.
  Teraz program bdzie szuka kolorowego tekstu zawsze po wcini-
ciu klawisza funkcyjnego. Klawisze alfanumeryczne tu nie pomog. 
Wymienione rady powinny pomc w udwikowieniu przemieszczaj-
cych si podwietle i ramek zawierajcych menu. 
  Druga metoda polega na obserwowaniu linii softkursora. Jest o wiele 
skuteczniejsza, gdy zawsze ma doprowadzi do czytania linii. Poprzed-
nia metoda nie wizaa si z liniami - READBOARD mg odczyta do-
wolny fragment, byle tylko by wywietlony w odpowiednim kolorze.
  Najpierw naley zdefiniowa softkursor. Trzeba wej do trybu czy-
tania, ustawi kursor na specyficznym kolorze softkursora i skorzysta 
z komendy qs. Wcisn t na pytanie o uwzgldnianiu koloru i n na pyta-
nie o testowaniu znaku. Teraz naley skorzysta z menu trybu na ywo 
komend u i wybra lini softkursora klawiszem s albo przez przesuni-
cie si na t opcj klawiszami helpu. Mona te skorzysta z klawisza 
F11, co bdzie nawet wygodniejsze. Od tej pory program bdzie czyta 
w trybie na ywo waciw lini. Moe si zdarzy, e na ekranie jest 
kilka egzemplarzy softkursora. Trzeba skorzysta z komendy ALT-F11 
trybu czytania i ustali numer softkursora. Wymieniane komendy trybu 
czytania maj swoje odpowiedniki w trybie na ywo - patrz poprzedni 
rozdzia.
  Pozostaje jeszcze jedna puapka. Czsto programy ledzone przez 
READBOARD zmieniaj strategi postpowania. Potrafi najpierw ko-
rzysta z przerwania ekranowego, potem z przemieszczajcych si pod-
wietle, by ponownie wrci do przerwania  itd. W takich sytuacjach 
najlepszym rozwizaniem jest automatyczne zmienianie parametrw 
przez wcinicie klawisza z w menu trybu na ywo. By jednak to byo 
wykonalne, trzeba najpierw przygotowa pliki parametrw i zdarzenia 
wraz z reakcjami na nie. Plik parametrw odpowiada strategii udwi-
kawiania komputera. Plik taki moe by uywany dla wielu programw,  
ktre maj wsplny sposb komunikowania si z uytkownikiem. Przy-
gotowany dla NORTONA COMMANDERA plik moe przyda si jesz-
cze w innym miejscu.   
  Stwrzmy plik o charakterystyce opisanej powyej. Nazwijmy go 
NCPAR. Zapiszmy go na dysk:   
  ALT-10 - tryb czytania
  F2 - zapis pliku parametrw
  NCPAR <ENTER> - wpisanie nazwy nowego pliku
  ESC wyjcie z trybu czytania.
  Plik taki jest przygotowany na dyskietce dystrybucyjnej. Podobnie 
przygotujmy plik dla udwikowienia DOSU. Powinien mie nastpujc 
charakterystyk:   
  tryb ledzenia komputera - echo ekranu;
  wczone dodatkowe echo ekranu w DOSie;
  klawiatura udwikowiona;
  czytanie znakw fonemami;
  aktywna opcja ekranowa (e w menu trybu na ywo).
  Ten plik jest rwnie na dyskietce dystrybucyjnej. Sprbujmy uczuli 
program na wychwycenie momentu uruchomienia w DOSIE NORTONA 
COMMANDERA. Zdefiniujemy stosowne zdarzenie. Aby wywoa 
NORTONA COMMANDERA naley wpisa komend:
  NC <ENTER>  
  Na ekranie pojawi si tak zwana tabelka NORTONA. Jak  wida, nie 
moemy wyrni pojedynczego klawisza, ktry spowoduje wywietle-
nie tej tabelki. Trzeba poszuka specyficznego napisu na ekranie. Moe 
nim by sowo NAME znajdujce si w szstej kolumnie trzeciego wier-
sza. Skorzystajmy z tego pomysu:   
  ALT-10 - tryb czytania
  K - nieograniczone sterowanie kursorem
  PGUP - przeniesienie kursora na gr ekranu
  dwie strzaki w d i pi w prawo - jestemy na literze N zaczynajcej 
sowo NAME
  F1 - definiowanie zdarze
  1 <ENTER> - wybr miejsca w pamici
  odpowiadamy, e chcemy zdefiniowa napis na ekranie,
  e chcemy rnicowania duych i maych liter 
  i testowania koloru znakw; 
  napis ma by odczytywany automatycznie z ekranu,  
  podobnie jego pozycja,  
  okrelamy pierwsz reakcj - odczytanie komunikatu 
  NORTON  
  okrelamy drug reakcj - odczytanie pliku parametrw o nazwie 
NCPAR.  
  Zdefiniowane zdarzenie zapisujemy razem z innymi nienaruszonymi 
parametrami do pliku DOSPAR. Od tej pory program bdzie startowa 
w DOSIE:  
  RB /MDOSPAR /P1 <ENTER>
  Po wpisaniu komendy:  
  NC <ENTER>
  spostrzee napis NAME we waciwej pozycji, powie
  NORTON 
  i zastpi plik parametrowy DOSPAR plikiem NCPAR. Bdzie teraz 
ledzi przemieszczajce si po tabelce podwietlenia. Dobrze by byo 
zdefiniowa w pliku NCPAR zdarzenia prowadzce do nastpnych ekra-
nw NORTONA COMMANDERA i wracajce do DOSU, czyli do pli-
ku DOSPAR.   
  
             6.3 Zagrajmy w bryda  
                        
  Proponujemy gr firmy Borland. Postanowilimy posuy si tym 
przykadem, gdy wie si on z koniecznoci zdefiniowania  wielu 
okienek. Naley zdefiniowa okienko s dla stou, l dla lewych, m dla kart 
wasnych i p dla kart partnera. W  trakcie gry naley poznawa ich za-
warto. W grze maj znaczenie kolory. Proponujemy je sprawdzi. 
W razie potrzeby mona zdefiniowa do 10 okienek i do 10 kolorw. 
Sdzimy, e to wystarczy. Nazwy okienek mog by dowolnymi znakami 
ASCII z wyjtkiem gwiazdki i pytajnika przeznaczonych na cay ekran 
i na operacj poszukiwania ramki. Proponujemy wic nadawa nazwy 
kojarzce klawisz z okienkiem.   
  Kiedy okrelimy nazwy i krawdzie wszystkich przydatnych okienek,  
skorzystajmy z komendy ALT-33 w trybie na ywo dla odczytania wy-
branego okna. Powtrzmy t operacj wielokrotnie, a sprawdzimy za-
warto wszystkich okienek. Zauwamy, e aktywne okno pozostao 
nienaruszone. Sprawdmy, czy definicja koloru aktywnego nie przyspie-
szy pracy. Przyda si ona gdy bdziemy chcieli przeczyta tylko cz  
informacji. Uaktywnienie innych opcji nie zda si na wiele. Na przykad 
echo ekranu nie spowoduje udwikowienia wywietlanych znakw. 
Znaki te mona przeczyta dopiero po wciniciu komendy ALT-33 lub 
F1 w trybie czytania.  
  
        6.4 Przykad polecenia DOS - DIR  
  
  Dla odczytania katalogu w DOSIE naley skorzysta z komendy:
  DIR/P - dla duej liczby plikw lub z komendy:  
  DIR/w - w przeciwnym przypadku.  
  Przedstawiony na ekranie tekst naley odczyta komend 
  ALT-30 z trybu na ywo lub komend spacji z trybu czytania. 
  Jeli uytkownik chce pozna tylko nazwy plikw katalogu, to naley 
zdefiniowa okienko przy pomocy komendy o z trybu czytania. Zakres 
czytania winien by ustawiony na czytanie liniami. Mona te skorzysta 
z klawisza F1 w trybie czytania lub ALT-33 w trybie na ywo, ktre 
posu odczytaniu jednego z wczeniej zdefiniowanych okienek. Przed-
tem jednak trzeba te okna zdefiniowa. Wykona to komenda E w trybie 
czytania. Okna te powinny by tak zdefiniowane, by obejmoway kolej-
ne kolumny wydruku.   
  Zamy, e interesuj nas 4 pierwsze kolumny. Zdefiniujemy komen-
d E cztery okienka o nazwach 1, 2, 3, 4.   
  ALT-10 - tryb czytania
  E - definicja okna
  1 - nazwa pierwszego okienka  
  1 <ENTER> - lewa krawd
  13 <ENTER> - prawa krawd
  1 <ENTER> - grna krawd
  25 <ENTER> - dolna krawd.  
  Syntezator zadwiczy, co oznacza, e wszystko jest w porzdku. 
Zdefiniujmy podobnie trzy pozostae okienka, kade nastpne w prawo 
od poprzedniego. Wrmy do trybu na ywo i skorzystajmy z komendy 
DIR. Wykonajmy kolejno:  
  ALT-33 - komenda odczytania jednego z zapamitanych okienek,
  1 - odczytanie okienka o nazwie 1,  
  ALT-33 i 2,  
  ALT-33 i 3,  
  ALT-33 i 4.  
  Program odczyta wskazane kolumny spisu treci. O wiele wygodniej 
jest skorzysta z opcji echa ekranu w menu trybu na ywo. Chodzi 
o ustawienie parametru z na asyst operacji ekranowych. Realizacji do-
wolnej komendy w DOS-ie towarzyszy odczytywanie tekstu wywietla-
nego na ekranie. Jeli tekst jest zbyt dugi, to mona wyciszy jego od-
czytywanie dowolnym klawiszem, (czego nie polecamy zbyt chtnie) lub 
klawiszami CONTROL i SHIFT wcinitymi razem. Ponowne ich uy-
cie spowoduje aktywacj.  
  Echo ekranu mona osign w DOSIE na dwa sposoby. Jeden, to 
wspomniany ju tryb ledzenia ustalony przy pomocy komendy u w me-
nu trybu na ywo. Mona jednak pozosta przy trybie ledzenia linii 
kursora i uaktywni inn opcj z tego menu. Chodzi o parametr d - do-
datkowe udwikowienie DOSU. Oba sposoby wykonuj identycznie 
echowanie wywietlanego tekstu, jednak druga pozwala na jednoczesne 
ledzenie linii kursora.   
  
             6.5 Opcja korektorska
                        
  Dla potrzeb korektorw przygotowano opcj korektorsk, ktra po-
zwala literowa sowa. Sowo morze bdzie odczytane: m o r z e  za-
miast zwykego: morze. Opcja ta pozwala sprawdzi ortograficzny zapis 
tekstu. Dla jej wczania i wyczania naley skorzysta z klawiszy q i 5 
w trybie czytania lub z komendy ALT-50 w trybie na ywo. Nie wszys-
tkie bdy da si wychwyci t metod, jednak takie bdy jak rz czy , 
ch czy h itp. atwo poprawi.    
  
  6.6 Kilka instrukcji o uywaniu kalkulatora
  
  Program dysponuje profesjonalnym kalkulatorem. Jest on czci 
trybu czytania. Do jego wywoania suy klawisz F4. Kalkulator zezwa-
la na zagniedanie nawiasw, korzystanie z dowolnego potgowania - 
znak operacji potgowania to daszek - funkcji trygonometrycznych, lo-
garytmicznej itd. Oto przykady wyrae:
  
  2345^2.3 <ENTER>;
  sin(3.14) <ENTER>;
  exp(5) <ENTER>.
  Oto lista udostpnionych funkcji:
  abs - warto absolutna;
  atan - arcus tangens;
  cos - cosinus;
  exp - funkcja wykadnicza;
  ln - logarytm;
  round - zaokrglenie;
  sin - sinus;
  sqr - kwadrat;
  sqrt - pierwiastek kwadratowy;
  trunc - uamek.
  Przypominamy o moliwoci definiowania precyzji otrzymywanych 
wynikw, czyli iloci liczb po przecinku. Aby zmieni precyzj uamkw 
naley po uzyskaniu wyniku nacisn u i wpisa warto od 0 do 10 i 
klawisz <ENTER>. Warto skorzysta rwnie z dziesiciu pamici, do 
ktrych mona wpisa czciowe wyniki. S one dostpne podczas edy-
cji nastpnych wyrae. Dokadny opis korzystania z tych moliwoci 
znajduje si w rozdziale powiconym trybowi czytania i komendzie 
F4. 
  Dziki temu uytkownik ma wybr midzy wpisaniem wyraenia:
  (358 + 1162 + 827) * (23 + 72)
  i wciniciem ENTER dla otrzymania wyniku lub wpisaniem najpierw 
wyraenia:
  (358 + 1162 + 827)  
  wciniciem ENTER i na przykad F1;
  trzeba nastpnie wpisa wyraenie:
  (23 +72)  
  ustawi kursor na pocztku linii i wcisn klawisze SHIFT-F1. 
  Pozostaje jeszcze dopisa gwiazdk i wcisn ENTER dla otrzymania  
ostatecznego wyniku. Opis drugiej moliwoci jest duszy, ale sposb 
jest o tyle lepszy, e zapamitana pierwsza suma moe si przyda p-
niej oraz wpisanie obu wynikw osobno jest atwiejsze.
  
               7 SYNTEZATOR MOWY  
  
  Syntezator mowy produkowany przez ALTIX ma posta niewielkiej 
wtyczki. Niezbdne ukady elektroniczne zawarte s w jej wntrzu. Na-
ley j podczy do portu rwnolegego CENTRONICS znajdujcego 
si zazwyczaj z tyu komputera IBM PC. Jest to wyjcie, do ktrego 
zwykle podczamy drukarki. Czynno t wykonujemy bardzo ostro-
nie, pamitajc, e wtyczk da si wprowadzi do wyjcia Centronics 
tylko w jednym pooeniu. Moemy j podczy rwnie w czasie pracy 
komputera bez obawy jego uszkodzenia. Nie mona si pomyli - 
wtyczka pasuje tylko do zcza CENTRONICS, tylko w jednym pooe-
niu i podczenie jej w inne miejsce nie jest moliwe.  
  Syntezator zaopatrzony jest w gniazdko dla wtyczki typu may jack. 
Mona podczy do niego bezporednio suchawki lub goniczek za-
koczone odpowiednim wtykiem, popularnym i atwo dostpnym w Pol-
sce. Moc prdu uzyskanego na wyjciu Centronics wystarczy do zasila-
nia suchawek (rwnie stereofonicznych) lub niewielkiego goniczka 
o mocy rzdu kilku Watw. Obecnie oferujemy goniczki z wbudowa-
nym wzmacniaczem i potencjometrem sucym do regulacji natenia 
dwiku. Mona take podczy syntezator, na przykad do dowolnego 
domowego wzmacniacza mono lub stereofonicznego i sucha synte-
tycznego gosu za porednictwem gonika lub kolumny.  
  Naley pamita o tym, e we wntrzu wtyczki znajduj si elementy 
elektroniczne, a wic wskazane jest delikatne obchodzenie si z synteza-
torem. Jeli kocwka suchawek bd gonika nie pasuje do gniazda 
syntezatora, naley przylutowa inn. Nie wolno natomiast w adnym 
razie zmienia gniazda, w jakie wyposaony jest syntezator mowy. Nie-
dopuszczalne jest te rozbieranie wtyczki syntezatora, ktre powoduje 
utrat gwarancji.   
  Do pracy syntezatora niezbdne jest odpowiednie oprogramowanie. 
Stanowi go wycznie programy opracowane przez firm ALTIX. Gos 
syntetyczny z komputera uzyskamy zatem podczajc syntezator i uru-
chamiajc jeden z mwicych programw ALTIXU. Port, do ktrego 
podczono syntezator, moe by odnaleziony przez program w trakcie 
testu, w ktrym uytkownik odpowie  nie,  gdy  nie  usyszy gosu lub 
tak, w przeciwnym razie. Uytkownik moe te wpisa w wywoujcej 
w DOSIE komendzie parametr z prefiksem /P. Parametr ten to numer 
wykorzystywanego portu. Parametr moe wyglda tak:
  /P1  /P2  /P3   ...
  READBOARD moe sterowa prac innych syntezatorw. Najlep-
szym przykadem jest syntezator APOLLO angielskiej firmy DOLPHIN 
SYSTEMS. W pamici operacyjnej nie znajduje si wtedy algorytm mo-
wy i intonacji. Wykorzystywane s podobne funkcje w pamici samego 
syntezatora. Nie zmieniaj si prawie wcale komendy READBOARDA. 
Niewielkie zmiany zostay wczeniej omwione.
  
     8 ANGIELSKA WERSJA PROGRAMU READBOARD  
  
  Angielska wersja zostaa - tak jak wersja polska - zbudowana na pro-
gramie RBMAX. Tworzy ona plik RBANG.EXE. Program korzysta 
z angielskiej syntezy mowy, ktra ma nieco inn natur ni synteza pol-
ska. Wynika z tego zmiana niektrych funkcji READBOARDA. Nie s 
one jednak tak wane, by je tu szczegowo wymienia. Skoro dodat-
kowo zbir funkcji nieustannie zmienia si w kierunku zbioru funkcji 
wersji polskojzycznej, nie bdziemy tu powica miejsca na porwna-
nia. Uytkownik znajcy nasz program w wersji polskiej natychmiast 
zrozumie modyfikacje poczynione w wersji angielskiej. Wersja ANG zos-
taa przygotowana z READBOARDA, gdy ten wystpowa w wersji 2.9. 
Nie zdecydowalimy si na aktualizacj ANG, gdy nie jest to atwo 
osigalne. 
  Angielska synteza mowy jest bardzo trudna do ujarzmienia. Zabiera 
zbyt wiele miejsca w pamici i zbyt bardzo ingeruje w system komputera. 
Wanie dlatego niektre z funkcji READBOARDA nie s w  tej wersji 
dostpne. Na przykad nie mona udwikowi wywietlania na ekranie 
znakw w DOSIE. Echo ekranu w menu trybu na ywo w komendzie 
z nie istnieje wic. Podobnie le reaguj na nasze yczenia inne funkcje. 
Wersja 2.9 jest wic nadal optymalnym rozwizaniem.  
  Aby uruchomi wersj angielsk, trzeba najpierw zainstalowa w pa-
mici komputera syntez jzyka angielskiego:
  1. umie w pliku systemowym CONFIG.SYS komend:
  DEVICE=C:\ANGMOWA\STDRIVER.SYS
  zakadajc, e pliki zwizane z READBOARDEM s wanie we 
wskazanym katalogu i nie zmieniono im nazwy.
  2. wywoaj program:
  SPEECHV2 lub:
  SPEECHV3
  realizujcy syntez mowy angielskiej. Dopiero teraz wywoaj:
  RBANG
  Sprbuj wczeniej programu TALK, ktry realizuje funkcj PO-
WIEDZ. Przekonasz si, jaki dwik ma angielska synteza. Zwr uwa-
g na komendy g i v w trybie czytania READBOARDA, ktre s bar-
dzo interesujce. W obu komendach mona wpisa parametry z zakresu 
1 do 9. v ustala prdko czytania bez zmiany tonu syntezatora, podob-
nie g zmienia ton bez modyfikowania prdkoci czytania.
  Na koniec sprawd, czy syntezator jest umieszczony w wejciu  
LPT1, gdy w innym razie angielski gos nie bdzie generowany. Sko-
rzystaj  wtedy z programu THING, ktry wskae komputerowi, e LPT1 
to w tym wypadku LPT2:
  THING /PORT LPT2
  dla odczytania  instrukcji obsugi programu THING napisz komend: 
  THING /?
  Mamy nadziej, e wszystkie te produkty speni aktualne yczenia 
naszych klientw oraz e nastpne wersje programw zaspokoj przy-
sze oczekiwania. Prosimy o informowanie o swoich przygodach z RE-
ADBOARDEM.   
  
                 (C) ALTIX 1995
  
  
